યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.10

દશમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથાસ્થિતં બ્રહ્મતત્ત્વં સત્તાનિયતિરુચ્યતે ।
સા વિનેતુર્વિનેતૃત્વં સા વિનેયવિનેયતા

અતઃ પૌરુષમાશ્રિત્ય શ્રેયસે નિત્યબાન્ધવમ્ ।
એકાગ્રં કુરુ તચ્ચિત્તં શૃણુ ચોક્તમિદં મમ

અવાન્તરનિપાતીનિ સ્વારૂઢાનિ મનોરથમ્ ।
પૌરુષેણેન્દ્રિયાણ્યાશુ સંયમ્ય સમતાં નય

ઇહામુત્ર ચ સિદ્ધ્યર્થં પુરુષાર્થફલપ્રદામ્ ।
મોક્ષોપાયમયીં વક્ષ્યે સંહિતાં સારનિર્મિતામ્

અપુનર્ગ્રહણાયાન્તસ્ત્યક્ત્વા સંસારવાસનામ્ ।
સંપૂર્ણૌ શમસંતોષાવાદાયોદારયા ધિયા

સપૂર્વાપરવાક્યાર્થવિચારવિષયાહતમ્ ।
મનઃ સમરસં કૃત્વા સાનુસંઽધાનમાત્મનિ

સુખદુઃખક્ષયકરં મહાનન્દેકકારણમ્ ।
મોક્ષોપાયમિમં રામ વક્ષ્યમાણં મયા શૃણુ

ઇમાં મોક્ષકથાં શ્રુત્વા સહ સર્વૈર્વિવેકિભિઃ ।
પરં યાસ્યસિ નિર્દુઃખં નાશો યત્ર ન વિદ્યતે

ઇદમુક્તં પુરાકલ્પે બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના ।
સર્વદુઃખક્ષયકરં પરમાશ્વાસનં શ્રિયઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કેનોક્તં કારણેનેદં બ્રહ્મન્પૂર્વ સ્વયંભુવા ।
કથં ચ ભવતા પ્રાપ્તમેતત્કથય મે પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્ત્યનન્તવિલાસાત્મા સર્વગઃ સર્વસંશ્રયઃ ।
ચિદાકાશોઽવિનાશાત્મા પ્રદીપઃ સર્વજન્તુષુ

સ્પન્દાસ્પન્દસમાકારાત્તતો વિષ્ણુરજાયત ।
સ્યન્દમાનરસાપૂરાત્તરઙ્ગઃ સાગરાદિવ

સુમેરુકર્ણિકાત્તસ્ય દિગ્દલાદ્ધૃદયામ્બુજાત્ ।
તારકાકેસરવતઃ પરમેષ્ઠી વ્યજાયત

વેદવેદાર્થવિદ્દેવમુનિમૂણ્ડલમણ્ડિતઃ ।
સોઽસૃજત્સકલ સગ વિકલ્પૌઘં યથા મનઃ

જમ્બૂદ્વૂપિસ્ય કોણેઽખિરવર્ષે ભારતનામનિ ।
સસજ જનસર્ગૌધં હ્યાધિવ્યાધિપરિપ્લુતમ્

ભાવાભાવવિષણ્ણાઙ્ગમુત્પાતધ્વસતત્પરમ્ ।
સર્ગેઽસ્મિન્ભૂતજાતીના નાનાવ્યસનસકુલમ્

જનસ્યૈતસ્ય દુઃખં તદ્દૃષ્ટ્વા સકલલોકકૃત્ ।
જગામ કરુણામીશઃ પુત્રદુઃખાત્પિતા યથા

ક એતેષાં હતાશાનાં દુઃખસ્યાન્તો હતાયુષામ્ ।
સ્યાદિતિ ક્ષણમેકાગ્રં ચિન્તયામાસ ભૂતયે

ઇતિ સંચિન્ત્ય ભગવાન્સસર્જ સ્વયમીશ્વરઃ ।
તપો ધર્મ ચ દાનં ચ સત્યં તીર્થાનિ ચૈવ હિ

એતત્સૃષ્ટ્વા પુનદવાશ્ચન્તયામાસ ભૂતકૃત્ ।
પુંસાં નાનેન સર્ગસ્ય દુઃખસ્યાન્ત ઇતિ સ્વયમ્

નિર્વાણં નામ પરમં સુખં યેન પુનર્જનઃ ।
ન જાયતે ન મ્રિયતે તજ્જ્ઞાનાદેવ લભ્યતે

સંસારોત્તરણે જન્તોરુપાયો જ્ઞાનમેવ હિ ।
તપો દાનં તથા તીર્થમનુપાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

તત્તાવદુઃખમોક્ષાર્થ જનસ્યાસ્ય હતાત્મનઃ ।
પ્રત્યગ્રં તરણોપાયમાશુ પ્રકટયામ્યહમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય ભગવાન્બ્રહ્મા કમલસંસ્થિતઃ ।
મનસા પરિસંકલ્પ્ય મામુત્પાદિતવાનિમમ્

કુતોઽપ્યુત્પન્ન એવાશુ તતોઽહં સમુપસ્થિતઃ ।
પિતુસ્તસ્ય પુનઃ શીઘ્રમૂર્મિરૂર્મેરિવાનઘ

કમણ્ડલુધરો નાથઃ સકમણ્ડલુના મયા ।
સાક્ષમાલઃ સાક્ષમાલં સ પ્રણમ્યાભિવાદિતઃ

એહિ પુત્રેતિ મામુક્ત્વા સ સ્વાબ્જસ્યોત્તરે દલે ।
શુક્લાશ્ચ ઇવ શીતાંશુ યોજયામાસ પાણિના

મૃગકૃત્તિપરીધાનો મૃગકૃત્તિનિજામ્બરમ્ ।
મામુવાચ પિતા બ્રહ્મા સુહંસઃ સારસં યથા

મુહૂર્તમાત્રં તે પુત્ર ચેતો વાનરચઞ્ચલમ્ ।
અજ્ઞાનમભ્યાસ્રશતુ શશઃ શશધરં યથા

ઇતિ તેનાશુ શપ્તઃ સન્વિચારસમનન્તરમ્ ।
અહં વિસ્મૃતવાન્સર્વે સ્વરૂપમમલં કિલ

અથાહં દીનતા યાતઃ સ્થિતોઽસંબુદ્ધયા ધિયા ।
દુઃખશોકાભિસંતપ્તો જાતો જન ઇવાધનઃ

કષ્ટં સંસારનામાયં દોષઃ કથમિહાગતઃ ।
ઇતિ ચિન્તિતવાનન્તસ્તૂષ્ણીમેવ વ્યવસ્થિતઃ

અથાભ્યધાત્સ માં તાતઃ પુત્ર કિં દુઃખવાનસિ ।
દુઃખોપઘાતં માં પૃચ્છ સુખી નિત્યં ભવિષ્યસિ

તતઃ પૃષ્ટઃ સ ભગવાન્મયા સકલલોકકૃત્ ।
હેમપદ્મદલસ્થેન સંસારવ્યાધિભેષજમ્

કથં નાથ મહાદુઃખમયઃ સંસાર આગતઃ ।
કથં ચ ક્ષીયતે જન્તોરિતિ પૃષ્ટેન તેન મે

તજ્જ્ઞાનં સુબહુ પ્રોક્તં યજ્જ્ઞાત્વા પાવનં પરમ્ ।
અહં પિતુરભિપ્રાયઃ કિલાધિક ઇવ સ્થિતઃ

તતો વિદિતવેદ્યં માં નિજાં પ્રકૃતિમાસ્થિતમ્ ।
સ ઉવાચ જગત્કર્તા વક્તા સકલકારણમ્

શાપેનાજ્ઞપદં નીત્વા પૃચ્છકસ્ત્વં મયા કૃતઃ ।
પુત્રાસ્ય જ્ઞાનસારસ્ય સમસ્તજનસિદ્ધયે

ઇદાનીં શાન્તશાપસ્ત્વં પરં બોધમુપાગતઃ ।
સંસ્થિતોઽહમિવૈકાન્માઽકનક કનકાદિવત્

ગચ્છેદાનીં મહીપૃષ્ઠે જમ્બૂદ્વીપાન્તરસ્થિતમ્ ।
સાધો ભરતવર્ષ ત્વં લોકાનુગ્રહહેતુના

તત્ર ક્રિયાકાણ્ડપરાસ્ત્વયા પુત્ર મહાધિયા ।
ઉપદેશ્વાઃ ક્રિયાકાણ્ડક્રમેણ ક્રમશાલિના

વિરર્ક્તાચેત્તાશ્ચ તથા મહાપ્રાજ્ઞા વિચારિણઃ ।
ઉપદેશ્યાસ્ત્વયા સાધો જ્ઞાનેનાનન્દદાયિના

ઇતિ તેન નિયુક્તોઽહં પિત્રા કમલયોનિના ।
ઇહ રાઘવ તિષ્ઠામિ યાવદ્ભૂતપરમ્પરા

કર્તવ્યમસ્તિ ન મમેહ હિ કિંચિદેવ
સ્થાતવ્યમિત્યતિમના ભુવિ સંસ્થિતોઽસ્મિ ।
સંશાન્તયા સતતસુપ્તધિયેહ વૃત્યા
કાર્ય કરોમિ ન ચ કિંચિદહં કરોમિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે જ્ઞાનાવતરણં નામ દશમઃ સર્ગઃ