યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.3

તૃતીયઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પૂર્વમુક્તં ભગવતા યજ્જ્ઞાનં પદ્મજન્મના ।
સર્ગાદૌ લોકશાન્ત્યર્થં તદિદં કથયામ્યહમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કથયિષ્યસિ વિસ્તીર્ણા ભગવન્મોક્ષસંહિતામ્ ।
ઇમં તાવત્ક્ષણં જાતં સંશયં મે નિવારય

પિતા શુકસ્ય સર્વજ્ઞો ગુરુર્વ્યાસો મહામતિઃ ।
વિદેહમુક્તો ન કથં કથં મુક્તઃ સુતોઽસ્ય સઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરમાર્કપ્રકાશાન્તસ્ત્રિજગત્ત્રસરેણવઃ ।
ઉત્પત્યોત્પત્ય લીના યે ન સંખ્યામુપયાન્તિ તે

વર્તમાનાશ્ચ યાઃ સન્તિ ત્રૈલોક્યગણકોટયઃ ।
શક્યન્તે તાશ્ચ સંખ્યાતું નૈવ કાશ્ચન કેનચિત્

ભવિષ્યન્તિ પરામ્ભોધૌ જન્તસર્ગતરઙ્ગકાઃ ।તાંશ્ચ વૈ પરિસંખ્યાતું સા કથૈવ ન વિદ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યા ભૂતા યા ભવિષ્યન્ત્યો જગત્સર્ગપરમ્પરાઃ ।
તાસાં વિચારણા યુક્તા વર્તમાનાસ્તુ કા ઇવ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તિર્યક્પુરુષદેવાદેર્યો નામ સ વિનશ્યતિ ।
યસ્મિન્નેવ પ્રદેશેઽસૌ તદૈવેદં પ્રપશ્યતિ

આતિવાહિકનામ્નાન્તઃ સ્વહૃદ્યેવ જગત્ત્રયમ્ ।
વ્યોમ્નિ ચિત્તશરીરેણ વ્યોમાત્માનુભવત્યજઃ

એવં મૃતા મ્રિયન્તે ચ મરિષ્યન્તિ ચ કોટયઃ ।
ભૂતાનાં યાં જગન્ત્યાશામુદિતાનિ પૃથક્પૃથક્

સંકલ્પનિર્માણમિવ મનોરાજ્યવિલાસવત્ ।
ઇન્દ્રજાલામાલ ઇવ કથાર્થપ્રતિભાસવત્

દુર્વાતભૂકમ્પ ઇવ ત્રસ્તબાલપિશાચવત્ ।
મુક્તાલીવામલે વ્યોમ્નિ નૌસ્પન્દતરુયાનવત્

સ્વપ્નસંવિત્તિષુરવત્સ્મૃતિજાતખપુષ્પવત્ ।
જગત્સંસરણં સ્વાન્તર્મૃતોઽનુભવતિ સ્વયમ્

તત્રાતિપરિણામેન તદેવ ઘનતાં ગતમ્ ।
ઇહલોકોઽયમિત્યેવ જીવાકાશે વિજૃમ્ભતે

પુનસ્તત્રૈવ જગ્નેદ્વામરણાદ્યનુભૂતિમાન્ ।
પરં લોકં કલ્પયતિ મૃતસ્તત્ર તથા પુનઃ

તદન્તરન્યે પુરુષાસ્તેવામન્તસ્તથેતરે ।
સંસાર ઇતિ ભાન્તીમે કદલીદલપીઠવત્

ન પૃમ્બ્યાદિમહાભૂતગણા ન ચ જગત્ક્રમાઃ ।
મૃતાનાં સન્તિ તત્રાપિ તથાપ્યેષાં જગદ્ભમાઃ

અવિદ્યૈવ હ્યનન્તેયં નાનાપ્રસરશાલિની ।
જડાનાં સરિદાદીર્ઘા તરત્સર્ગતરઙ્ગિણી

પરમાર્થામ્બુધૌ સ્ફારે રામ સર્ગતરઙ્ગકાઃ ।
ભૂયોભૂયોઽનુવર્તન્તે ત એવાન્યે ચ ભૂરિશઃ

સર્વતઃ સદૃશાઃ કેચિત્કુલક્રમમનોગુણેઃ ।
કેચિદર્ધેન સદૃશાઃ કેચિચ્ચાતિવિલક્ષણાઃ

ઇમં વ્યાસઙ્ગ તત્ર દ્વાત્રિંશં સંસ્મરામ્યહમ્ ।
યથાસંભવવિજ્ઞાનદૃશા સંલશ્યમાનયા

દ્વાદશાલ્પધિયસ્તત્ર કુલાકારેહિતૈઃ સમાઃ ।
દશ સર્વે સમાકારાઃ શિષ્ટાઃ કુલવિલક્ષણાઃ

અદ્યપયન્યે ભવિષ્યન્તિ વ્યાસવાલ્મીકયસ્તથા ।
ભૃગ્વઙ્ગિરઃપુલસ્ત્યાશ્ચ તથૈવાપ્યન્યથૈવ ચ

નરાઃ સુરર્ષિદેવાનાં ગણાઃ સંભૂય ભૂરિશઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે વિલીયન્તે કદાચિચ્ચ પૃથક્પૃથક્

બ્રાહ્મી દ્વાસપ્તતિસ્ત્રૈતા આસીદસ્તિ ભવિષ્યતિ ।
સ એવાન્યશ્ચ લોકાશ્ચ ત્વં ચાહં ચેતિ વેદયહમ્

ક્રમેણાસ્ય મુનેરિત્થં વ્યાસસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ ।
સંલક્ષ્યતેઽવતારોઽયં દશમો દીર્ઘદર્શિનઃ

અભૂમ વ્યાસવાલ્મીકિયુક્તા વયમનેકશઃ ।
અભૂમ વયમેવેમે બહુશશ્ચ પૃથક્પૃથક્

અભૂમ્ વયમેવેમે સદૃશા ઇતરે વિદઃ ।
અભૂમ વયમેવેમે નાનાકારા સમાશયાઽ

ભાવ્યમદ્યાપ્યનેનેહ નનુ વારાષ્ટકં પુનઃ ।
ભૂયોઽપિ ભારતં નામ સેતિહાસં કરિષ્યતિ

કૃત્વા વેદવિભાગં ચ નીત્વાનેન કુલપ્રથામ્ ।
બ્રહ્મત્વં ચ તથા કૃત્વા ભાવ્યં વૈદેહમોક્ષણમ્

વીતશોકભયઃ શાન્તનિર્વાણો ગતકલ્પનઃ ।
જીવન્મુક્તો જિતમના વ્યાસોઽયમિતિ વર્ણિતઃ

વિત્તક્તધુવયઃકર્મવિદ્યાવિજ્ઞાનચેષ્ટિતૈઃ ।
સમાનિ સન્તિ ભૂતાનિ કદાચિન્નતુ તાનિ તુ

ક્વચિત્સર્ગશતૈસ્તાનિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ વા ।
કદાચિદપિ માયેયમિત્થમન્તવિવર્જિતા

યચ્છતીયં વિપર્યાસં ભૂરિભૂતપરમ્પરા ।
બીજરાશિરિવાજસ્રં પૂર્યમાણઃ પુનઃપુનઃ

તેનૈવ સંનિવેશેન તથાન્યેન પુનઃપુનઃ ।
સર્ગાકારાઃ પ્રવર્તન્તે તરઙ્ગાઃ કાલવારિધેઃ

આશ્વસ્તાન્તઃકરણઃ
શાન્તવિકલ્પઃ સ્વરૂપસારમયઃ ।
પરમશમામૃતતૃપ્ત-
સ્તિષ્ઠતિ વિદ્વાન્નિરાવરણઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે ભૂયોભૂયઃસર્ગાનુવર્ણનં નામ તૃતીયઃ સર્ગઃ