યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.2

દ્વિતીયઃ સર્ગઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।
તસ્ય વ્યાસતનૂજસ્ય મલમાત્રોપમાર્જનમ્ ।
યથોપયુક્તં તે રામ તાવદેવોપયુજ્યતે

જ્ઞેયમેતેન વિજ્ઞાતમશેષેણ મુનીશ્વરાઃ ।
સ્વદન્તેઽસ્મૈ ન યદ્ભોગા રોગા ઇવ સુમેધસે

જ્ઞાતજ્ઞેયસ્ય મનસો નૂનમેતદ્ધિ લક્ષણમ્ ।
ન સ્વદન્તે સમગ્રાણિ ભોગવૃન્દાનિ યત્પુનઃ

ભોગભાવનયા યાતિ બન્ધો દાર્ઢ્યમવસ્તુજઃ ।
તયોપશાન્તયા યાતિ બન્ધો જગતિ તાનવમ્

વાસનાતાનવં રામ મોક્ષ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
પદાર્થવાસનાદાર્ઢ્યં બન્ધ ઇત્યભિધીયતે

સ્વાત્મતત્ત્વાભિગમનં ભવતિ પ્રાયશો નૃણામ્ ।
મુને વિષયવૈરસ્યં કદર્થાદુપજાયતે

સમ્યક્પશ્યતિ યસ્તજ્જ્ઞો જ્ઞાતજ્ઞેયઃ સ પણ્ડિતઃ ।
ન સ્વદન્તે બલાદેવ તસ્મૈ ભોગા મહાત્મને

યશઃપ્રભૃતિના યસ્મૈ હેતુનૈવ વિના પુનઃ ।
ભુવિ ભોગા ન રોચન્તે સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

જ્ઞેયં યાવન્ન વિજ્ઞાતં તાવત્તાવન્ન જાયતે ।
વિષયેષ્વરતિર્જન્તોર્મરુભૂમૌ લતા યથા

અતએવ હિ વિજ્ઞાતજ્ઞેયં વિદ્ધિ રઘૂદ્વહમ્ ।
યદેનં રઞ્જયન્ત્યેતા ન રમ્યા ભોગભૂમયઃ

રામો યદન્તર્જાનાતિ તદ્વસ્ત્વિત્યેવ સન્મુખાત્ ।
આકર્ણ્ય ચિત્તવિશ્રાન્તિમાપ્નોત્યેવ મુનીશ્વરાઃ

કેવલં કેવલીભાવવિશ્રાન્તિં સમપેક્ષતે ।
રામબુદ્ધિઃ શરલ્લક્ષ્મીઃ ખલુ વિશ્રમણં યથા

અત્રાસ્ય ચિત્તવિશ્રાન્ત્યૈ રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ।
યુક્તિં કથયતુ શ્રીમાન્વસિષ્ઠો ભગવાનયમ્

રઘૂણામેષ સર્વેષાં પ્રભુઃ કુલગુરુઃ સદા ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વસાક્ષી ચ ત્રિકાલામલદર્શનઃ

વસિષ્ઠ ભગવન્પૂર્વં કચ્ચિત્સ્મરસિ યત્સ્વયમ્ ।
આવયોર્વૈરશાન્ત્યર્થં શ્રેયસે ચ મહાધિયામ્

નિષધાદ્રેર્મુનીનાં ચ સાનૌ સરલસંકુલે ।
ઉપદિષ્ટં ભગવતા જ્ઞાનં પદ્મભુવા બહુ

યેન યુક્તિમતા બ્રહ્મન્જ્ઞાનેનેયં હિ વાસના ।
સાંસારી નૂનમાયાતિ શમં શ્યામેવ ભાસ્વતા

તદેવ યુક્તિમજ્જ્ઞેયં રામાયાન્તેનિવાસિને ।
બ્રહ્મન્નુપદિશાશુ ત્વં યેન વિશ્રાન્તિમેષ્યતિ

કદર્થના ચ નૈવૈષા રામો હિ ગતકલ્પષઃ ।
નિર્મલે મુકુરે વક્ત્રમયત્નેનૈવ બિમ્બતિ

તજ્જ્ઞાનં સ ચ શાસ્ત્રાર્થસ્ત્વદ્વૈદગ્ધ્યમનિન્દિતમ્ ।
સચ્છિષ્યાય વિરક્તાય સાધો યદુપદિશ્યતે

અશિષ્યાયાવિરક્તાય યત્કિંચિદુપદિશ્યતે ।
તત્પ્રયાત્યપવિત્રત્વં ગોક્ષીરં શ્વદૃતાવિવ

વીતરાગભયક્રોધા નિર્માના ગલિતૈનસઃ ।
વદન્તિ ત્વાદૃશા યત્ર તત્ર વિશ્રામ્યતીહ ધીઃ

ઇત્યુક્તે ગાધિપુત્રેણ વ્યાસનારદપૂર્વકાઃ ।
મુનયસ્તે તમેવાર્થં સાધુસાધ્વિત્યપૂજયન્

અથોવાચ મહાતેજા રાજ્ઞઃ પાર્શ્વે વ્યવસ્થિતઃ ।
બ્રહ્મેવ બ્રહ્મણઃ પુત્રો વસિષ્ઠો ભગવાન્મુનિઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મુને યદાદિશસિ મે તદવિઘ્નં કરોમ્યહમ્ ।
કઃ સમર્થઃ સમર્થોઽપિ સતાં લઙ્ઘયિતું વચઃ

અહં હિ રાજપુત્રાણાં રામાદીનાં મનસ્તમઃ ।
જ્ઞાનેનાપનયામ્યાશુ દીપેનેવ નિશાતમઃ

સ્મરામ્યખણ્ડિતં સર્વ સંસારભ્રમશાન્તયે ।
નિષધાદ્રૌ પુરા પ્રોક્તં યજ્જ્ઞાનં પદ્મજન્મના

વાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇતિ નિગદિતવાનસૌ મહાત્મા
પરિકરબન્ધગૃહીતવક્તૃતેજાઃ ।
અકથયદિદમજ્ઞતોપશાન્ત્યૈ
પરમપદૈકવિબોધનં વસિષ્ઠઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે વિશ્વામિત્રવાક્યં નામ દ્વિતીયઃ સર્ગઃ।