યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.16

ષોડશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિશેષેણ મહાબુદ્ધે સંસારોત્તરણે નૃણામ્ ।
સર્વત્રોપકરોતીહ સાધુઃ સાધુસમાગમઃ

સાધુસઙ્ગતરોર્જાતં વિવેકકુસુમં સિતમ્ ।
રક્ષન્તિ યે મહાત્માનો, ભાજનં તે ફલશ્રિયઃ

શૂન્યમાકીર્ણતામેતિ મૃતિરપ્યુત્સવાયતે ।
આપત્સંપદિવાભાતિ વિદ્વજ્જનસમાગમે

હિમમાપત્સરોજિન્યા મોહનીહારમારુતઃ ।
જયત્યેકો જગત્યસ્મિન્સાધુઃ સાધુસમાગમઃ

પરં વિવર્ધનં બુદ્ધેરજ્ઞાનતરુશાતનમ્ ।
સમુત્સારણમાધીનાં વિદ્ધિ સાધુસમાગમમ્

વિવેકઃ પરમો દીપો જાયતે સાધુસંગમાત્ ।
મનોહરોજ્જ્વલો નૂનમાસેકાદિવ ગુચ્છકઃ

નિરપાયાં નિરાબાધાં નિર્વૃતિં નિત્યપીવરીમ્ ।
અનુત્તમાં પ્રયચ્છન્તિ સાધુસઙ્ગવિભૂતયઃ

અપિ કષ્ટતરાં પ્રાપ્તૈર્દશાં વિવશતાં ગતૈઃ ।
મનાગપિ ન સંત્યાજ્યા માનવૈઃ સાધુસંગતિઃ

સાધુસંગતયો લોકે સન્માર્ગસ્ય ચ દીપિકાઃ ।
હાર્દાન્ધકારહારિણ્યો ભાસો જ્ઞાનવિવસ્વતઃ

યઃ સ્નાતઃ શીતસિતયા સાધુસંગતિગઙ્ગયા ।
કિં તસ્ય દાનૈઃ કિં તીર્થૈઃ કિં તપોભિઃ કિમધ્વરૈઃ

નીરાગાશ્છિન્નસંદેહા ગલિતગ્રન્થયોઽનઘ ।
સાધવો યદિ વિદ્યન્તે કિં તપસ્તીર્થસંગ્રહૈઃ

વિશ્રાન્તમનસો ધન્યાઃ પ્રયત્નેન પરેણ હિ ।
દરિદ્રેણેવ મણયઃ પ્રેક્ષણીયા હિ સાધવઃ

સત્સમાગમસૌન્દર્યશાલિની ધીમતાં મતિઃ ।
કમલેવાપ્સરોવૃન્દે સર્વદૈવ વિરાજતે

તેનામલવિચારસ્ય પદસ્યાગ્રાવચૂલિતા ।
પ્રથિતા યેન ધન્યેન ન ત્યક્તા સાધુસંગતિઃ

વિચ્છિન્નગ્રન્થયસ્તજ્જ્ઞાઃ સાધવઃ સર્વસંમતાઃ ।
સર્વોપાયેન સંસેવ્યાસ્તે હ્યુપાયા ભવામ્બુધૌ

તે એતે નરકાગ્નીનાં સંશુષ્કેન્ધનતાં ગતાઃ ।
યૈર્દૃષ્ટા હેલયા સન્તો નરકાનલવારિદાઃ

દારિદ્ર્યં મરણં દુઃખમિત્યાદિવિષયો ભ્રમઃ ।
સંપ્રશામ્યત્યશેષેણ સાધુસંગમભેષજૈઃ

સંતોષઃ સાધુસઙ્ગશ્ચ વિચારોઽથ શમસ્તથા ।
એત એવ ભવામ્ભોધાવુપાયાસ્તરણે નૃણામ્

સંતોષઃ પરમો લાભઃ સત્સઙ્ગઃ પરમા ગતિઃ ।
વિચારઃ પરમં જ્ઞાનં શમો હિ પરમં સુખમ્

ચત્વાર એતે વિમલા ઉપાયા ભવભેદને ।
યૈરભ્યસ્તાસ્ત ઉત્તીર્ણા મોહવારિભવાર્ણવાત્

એકસ્મિન્નેવ વૈ તેષામભ્યસ્તે વિમલોદયે ।
ચત્વારોઽપિ કિલાભ્યસ્તા ભવન્તિ સુધિયાં વર

એકોઽપ્યેકોઽપિ સર્વેષામેષાં પ્રસવભૂરિહ ।
સર્વસંસિદ્ધયે તસ્માત્યત્નેનૈકં સમાશ્રયેત્

સત્સમાગમસંતોષવિચારાઃ સુવિચારિતમ્ ।
પ્રવર્તન્તે શમસ્વચ્છે વાહનાનીવ સાગરે

વિચારસંતોષશમસત્સમાગમશાલિનિ ।
પ્રવર્તન્તે શ્રિયો જન્તૌ કલ્પવૃક્ષાશ્રિતે યથા

વિચારશમસત્સઙ્ગસંતોષવતિ માનવે ।
પ્રવર્તન્તે પ્રપૂર્ણેન્દૌ સૌન્દર્યાદ્યા ગુણા ઇવ

સત્સઙ્ગસંતોષશમવિચારવતિ સન્મતૌ ।
પ્રવર્તન્તે મન્ત્રિવરે રાજનીવ જયશ્રિયઃ

તસ્માદેકતમં નિત્યમેતેષાં રઘુનન્દન ।
પૌરુષેણ મનો જિત્વા યત્નેનાભ્યાહરેદ્ગુણમ્

પરં પૌરુષમાશ્રિત્ય જિત્વા ચિત્તમતઙ્ગજમ્ ।
યાવદેકો ગુણો નાન્તસ્તાવન્નાસ્ત્યુત્તમા ગતિઃ

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન દન્તૈર્દન્તાન્વિચૂર્ણયેત્ ।
યાવન્નાભિનિવિષ્ટં તે મનો રામ ગુણાર્જને

દેવો ભવાથ યક્ષો વા પુરુષઃ પાદપોઽથ વા ।
તાવત્તવ મહાબાહો નોપાયોઽસ્તીહ કશ્ચન

એકસ્મિન્નેવ ફલદે ગુણે બલમુપાગતે ।
ક્ષીયન્તે સર્વ એવાશુ દોષા વિવશચેતસઃ

ગુણે વિવૃદ્ધે વર્ધન્તે ગુણા દોષજયપ્રદાઃ ।
દોષે વિવૃદ્ધે વર્ધન્તે દોષા ગુણવિનાશનાઃ

મનોમોહવને હ્યસ્મિન્વેગિની વાસનાસરિત્ ।
શુભાશુભબૃહત્કૂલા નિત્યં વહતિ જન્તુષુ

સા હિ સ્વેન પ્રયત્નેન યસ્મિન્નેવ નિપાત્યતે ।
કૂલે તેનૈવ વહતિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ

પુરુષયત્નજવેન મનોવને
શુભતટાનુગતાં ક્રમશઃ કુરુ ।
વરમતે નિજભાવમહાનદી-
મહહ તેન મનાગપિ નોહ્યસે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે સદાચારનિરૂપણં નામ ષોડશઃ સર્ગઃ