યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 2.12

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરિપૂર્ણમના માન્યઃ પ્રષ્ટું જાનાસિ રાઘવ ।
વેત્સિ ચોક્તં ચ તેનાહં પ્રવૃત્તો વક્તુમાદરાત્

રજસ્તમોભ્યાં રહિતા શુદ્ધસત્ત્વાનુપાતિનીમ્ ।
મતિમાત્મનિ સંસ્થાપ્ય જ્ઞાનં શ્રોતું સ્થિરૌ ભવ

વિદ્યતે ત્વયિ સર્વૈવ પ્રચ્છકસ્ય ગુણાવલી ।
વક્તુર્ગુણાશ્ચૈવ મયિ રત્નશ્રીર્જલધૌ યથા

આપ્તવાનસિ વૈરાગ્યં વિવેકાસઙ્ગજં સુત ।
ચન્દ્રકાન્ત ઇવાર્દ્રત્વં લગ્નચન્દ્રકરોત્કરઃ

ચિરમાશૈશવાદેવ તવાભ્યાસોઽસ્તિ સદ્ગુણૈઃ ।
શુદ્ધૈઃ શુદ્ધસ્ય દીર્ઘૈશ્ચ પદ્મસ્યેવાતિસંતતૈઃ

અતઃ શૃણુ કથાં વક્ષ્યે ત્વમેવાસ્યા હિ ભાજનમ્ ।
ન હિ ચન્દ્રં વિના શુદ્ધા સવિકાસા કુમુદ્વતી

યે કેચન સમારમ્ભા યાશ્ચ કાશ્ચન દૃષ્ટયઃ ।
તે ચ તાશ્ચ પદે દૃષ્ટે નિઃશેષે યાન્તિ વૈ શમમ્

યદિ વિજ્ઞાનવિશ્રાન્તિર્ન ભવેદ્ભવ્યચેતસઃ ।
તદસ્યાં સંસૃતૌ સાધુશ્ચિન્તામૌઢ્યં સહેત કઃ

પરં પ્રાપ્ય વિલીયન્તે સર્વા મનનવૃત્તયઃ ।
કલ્પાન્તાર્કગણાસઙ્ગાત્કુલશૈલશિલા ઇવ

દુઃસહા રામ સંસારવિષાવેશવિષૂચિકા ।
યોગગારુડમન્ત્રેણ પાવનેન પ્રશામ્યતિ

સ ચ યોગઃ સજ્જનેન સહ શાસ્ત્રવિચારણાત્ ।
પરમાર્થજ્ઞાનમન્ત્રો નૂનં લભ્યત એવ ચ

અવશ્યમિહ હિ વિચારે કૃતે સકલદુઃખપરિક્ષયો ભવતીતિ મન્તવ્યં નાતો વિચારદૃષ્ટયોઽવહેલયા દ્રષ્ટવ્યાઃ

વિચારવતા પુરુષેણ સકલમિદમાધિપઞ્જરં સર્પેણ ત્વચમિવ પરિપક્વાં સંત્યજ્ય વિગતજ્વરેણ શીતલાન્તઃકરણેન વિનોદાદિન્દ્રજાલમિવ જગદખિલમાલોક્યતે સમ્યગ્દર્શનવતા અસમ્યગ્દર્શનવતો હિ પરં દુઃખમિદમ્

વિષમો હ્યતિતરાં સંસારરાગો ભોગીવ દશતિ અસિરિવ ચ્છિનત્તિ કુન્ત ઇવ વેધયતિ રજ્જુરિવાવેષ્ટયતિ પાવક ઇવ દહતિ રાત્રિરિવાન્ધયતિ અશઙ્કિતપરિપતિતપુરુષાન્પાષાણ ઇવ વિવશીકરોતિ હરતિ પ્રજ્ઞાં નાશયતિ સ્થિતિં પાતયતિ મોહાન્ધકૂપે તૃષ્ણા જર્જરીકરોતિ ન તદસ્તિ કિંચિદ્દુઃખં સંસારી યન્ન પ્રાપ્નોતિ

દુરન્તેયં કિલ વિષયવિષૂચિકા યદિ ન ચિકિત્સ્યતે તન્નિતરાં નરકનગરનિકરફલાનુબન્ધિની તત્તત્કરોતિ

યત્ર શિલાશિતાસિશાતઃ પાત ઉપલતાડનમગ્નિદાહો હિમાવસેકોઽઙ્ગાવકર્તનં ચન્દનચર્ચાતરુવનાનિ ઘુણવૃત્તાન્તઃપરિવેષોઽઙ્ગપરિમાર્જનમનવરતાનલવિ-
ચલિતસમરનારાચનિપાતો નિદાઘવિનોદનં ધારાગૃહસીકરવર્ષણં શિરશ્છેદઃ સુખનિદ્રામૂકીકરણમાનનમુદ્રાબાન્ધુર્ય મહાનુપચયઃ

તદેવંવિધકષ્ટચેષ્ટાસહસ્રદારુણે સંસારચલયન્ત્રેઽસ્મિન્ રાઘવ નાવહેલના કર્તવ્યા અવશ્યમેવ વિધારણીયમેવં ચાવબોદ્ધવ્યં યથા કિલ શાસ્ત્રવિચારાચ્છ્રેયો ભવતીતિ

અન્યસ્ય રઘુકુલેન્દો યદિ ચૈતે મહામુનયો મહર્ષયશ્ચ વિપ્રાશ્ચ રાજાનશ્ચ જ્ઞાનકવચેનાવગુણ્ઠિતશરીરાસ્તે કથમદુઃખક્ષમા અપિ દુઃખકરીં તાં તાં વૃત્તિપૂર્વિકાં સંસારકદર્થનામનુભવન્તઃ સતતમેવ મુદિતમનસસ્તિષ્ઠન્તિ

ઇહ હિ ।
વિકૌતુકા વિગતવિકલ્પવિપ્લવા યથા સ્થિતા હરિહરપદ્મજાદયઃ ।
નરોત્તમાઃ સમધિગતાત્મદીપકાસ્તથા સ્થિતા જગતિ વિશુદ્ધબુદ્ધયઃ

પરિક્ષીણે મોહે વિગલતિ ઘને જ્ઞાનજલદે પરિજ્ઞાતે તત્ત્વે સમધિગત આત્મન્યતિતતે ।
વિચાર્યાર્યૈઃ સાર્ધં ચલિતવપુષો વૈ સદૃશતો ધિયા દૃષ્ટે તત્ત્વે રમણમટનં જાગતમિદમ્

અન્યચ્ચ રાઘવ ।
પ્રસન્ને ચિત્તત્ત્વે હૃદિ શમભવે વલ્ગતિ પરે
શમાભોગીભૂતાસ્વખિલકલનાદૃષ્ટિષુ પુરઃ ।
સમં યાતિ સ્વાન્તઃકરણઘટનાસ્વાદિતરસં
ધિયા દૃષ્ટે તત્ત્વે રમણમટનં જાગતમિદમ્

અન્યચ્ચ ।
રથઃ સ્થાણુર્દેહસ્તુરગરચના ચેન્દ્રિયગતિઃ
પરિસ્પન્દો વાતો વહનકલિતાનન્દવિષયઃ ।
પરોઽણુર્વા દેહી જગતિ વિહરામીત્યનઘયા
ધિયા દૃષ્ટે તત્ત્વેરમણમટનં જાગતમિદમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મુમુક્ષુવ્યવહારપ્રકરણે તત્ત્વમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વાદશઃ સર્ગઃ

આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમેવ તુ ઇત્યાદિરૂપકદૃષ્ટ્યા વા રમણમુપપન્નમિત્યાહ - રથ ઇતિ । સ્થાણુશ્છિન્નતરુરિવાચેતનો દેહો રથઃ ઇન્દ્રિયાણાં વિષયાભિમુખી ગતિસ્તુરગાણાં રચનાગતિચાતુરી પરિતઃ સ્પન્દશ્ચાલનં યેન સ પ્રગ્રહો વાતઃ પ્રાણપ્રધાનં મનઃ અર્થાદ્રથાદિભિર્વહનેન પ્રાપણેન કલિતાઃ પ્રાપ્તા આનન્દરૂપા વિષયા યેન તથાવિધો દેહી આત્મા સમાધૌ પરઃ પરમાત્મૈવ વ્યવહારકાલે બુદ્ધ્યુપાધિપરિચ્છેદાદણુઃ સૂક્ષ્મો વા રથીતિ શેષઃ । એવંભૂતોઽહં જગતિ વિહરામીતિ ધિયાપિ રમણમેવેત્યર્થઃ ॥૨ ૨॥ ઇતિ શ્રીવાસિષ્ટમહારામાયણતાત્પર્યપ્રકાશે મુમુક્ષુબ્યવહારપ્રકરણે તત્ત્વમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વાદશઃ સર્ગઃ