યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.6

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તે મુનિનાથેન સંદેહવતિ પાર્થિવે ।
ખેદવત્યાસ્થિતે મૌનં કિંચિત્કાલપ્રતીક્ષણે

પરિખિન્નાસુ સર્વાસુ રાજ્ઞીષુ નૃપસદ્મસુ ।
સ્થિતાસુ સાવધાનાસુ રામચેષ્ટાસુ સર્વતઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વિશ્વામિત્ર ઇતિ શ્રુતઃ ।
મહર્ષિરભ્યગાદ્દ્રષ્ટું તમયોધ્યાનરાધિપમ્

તસ્ય યજ્ઞોઽથ રક્ષોભિસ્તથા વિલુલુપે કિલ। ।
માયાવીર્યબલોન્મત્તૈર્ધર્મકાર્યસ્ય ધીમતઃ

રક્ષાર્થં તસ્ય યજ્ઞસ્ય દ્રષ્ટુમૈચ્છત્સ પાર્થિવમ્ ।
નહિ શક્નોત્યવિઘ્નેન સમાપ્તું સ મુનિઃ ક્રતુમ્

તતસ્તેષાં વિનાશાર્થમુદ્યતસ્તપસાં નિથિઃ ।
વિશ્વામિત્રો મહાતેજા અયોધ્યામભ્યગાત્પુરીમ્

સ રાજ્ઞો દર્શનાકાઙ્ક્ષી દ્વારાધ્યક્ષાનુવાચ હ ।
શીઘ્રમાખ્યાત માં પ્રાપ્તં કૌશિકં ગાધિનઃ સુતમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દ્વાસ્થા રાજગૃહં યયુઃ ।
સંભ્રાન્તમનસઃ સર્વે તેન વાક્યેન ચોદિતાઃ

તે ગત્વા રાજસદનં વિશ્વામિત્રમૃષિં તતઃ ।
પ્રાપ્તમાવેદયામાસુઃ પ્રતીહારાઃ પતેસ્તદા

અથાસ્થાનગતં ભૂપં રાજમણ્ડલમાલિનમ્ ।
સમુપેત્ય ત્વરાયુક્તો યાષ્ટીકોઽસૌ વ્યજિજ્ઞપત્

દેવ દ્વારિ મહાતેજા બાલભાસ્કરભાસુરઃ ।
જ્વાલારુણજટાજૂટઃ પુમાઞ્છ્રીમાનવસ્થિતઃ

સભાસુરપતાકાન્તં સાશ્વેભપુરુષાયુધમ્ ।
કૃતવાંસ્તં પ્રદેશં યસ્તેજોભિઃ કીર્ણકાઞ્ચનમ્

વીક્ષ્યમાણે તુ યાષ્ટીકે નિવેદયતિ રાજનિ ।
વિશ્વામિત્રો મુનિઃ પ્રાપ્ત ઇત્યનુદ્ધતયા ગિરા

ઇતિ યાષ્ટીકવચનમાકર્ણ્ય નૃપસત્તમઃ ।
સ સમન્ત્રી સસામન્તઃ પ્રોત્તસ્થૌ હેમવિષ્ટરાત્

પદાતિરેવ સહસા રાજ્ઞાં વૃન્દેન માલિતઃ ।
વસિષ્ઠવામદેવાભ્યાં સહ સામન્તસંસ્તુતઃ

જગામ તત્ર યત્રાસૌ વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ।
દદર્શ મુનિશાર્દૂલં દ્વારભૂમાવવસ્થિતમ્

કેનાપિ કારણેનોર્વીતલમર્કમુપાગતમ્ ।
બ્રાહ્મેણ તેજસાક્રાન્તં ક્ષાત્રેણ ચ મહૌજસા

જરાજરઠયા નિત્યં તપઃપ્રસરરૂક્ષયા ।
જટાવલ્યા વૃતસ્કન્ધં સસંધ્યાભ્રમિવાચલમ્

ઉપશાન્તં ચ કાન્તં ચ દીપ્તમપ્રતિઘાતિ ચ ।
નિભૃતં ચોર્જિતાકારં દધાનં ભાસ્વરં વપુઃ

પેશલેનાતિભીમેન પ્રસન્નેનાકુલેન ચ ।
ગમ્ભીરેણાતિપૂર્ણેન તેજસા રઞ્જિતપ્રભમ્

અનન્તજીવિતદશાસખીમેકામનિન્દિતામ્ ।
ધારયન્તં કરે શ્લક્ષ્ણાં કુણ્ડીમમ્લાનમાનસમ્

કરુણાક્રાન્તચેતત્તવાત્પ્રસન્નૈર્મધુરાક્ષરૈઃ ।
વીક્ષણૈરમૃતેનેવ સંસિઞ્ચન્તમિમાઃ પ્રજાઃ

યુક્તયજ્ઞોપવીતાઙ્ગ ધવલપ્રોન્નતસ્રુવમ્ ।
અનન્તં વિસ્મયં ચાન્તઃ પ્રયચ્છન્તમિવેક્ષિતુઃ

સુનિમાલોક્ય ભૂપાલો દૂરાદેવાનતાકૃતિઃ ।
પ્રણનામ ગલન્મૌલિમણિમાનિતભૂતલમ્

મુનિરપ્યવનીનાથં ભાસ્વાનિવ શતક્રતુમ્ ।
તત્રાભિવાદયાંચક્રે મધુરોદારયા ગિરા

તતો વસિષ્ઠપ્રમુખાઃ સર્વ એવ દ્વિજાતયઃ ।
સ્વાગતાદિક્રમેણૈનં પૂજયામાસુરાદૃતાઃ

દશરથ ઉવાચ ।
અશઙ્કિતોપનીતેન ભાસ્વતા દર્શનેન તે ।
સાધો સ્વનુગૃહીતાઃ સ્મો રવિણેવામ્બુજાકરાઃ

યદનાદિ યદક્ષુણ્ણં યદપાયવિવર્જિતમ્ ।
તદાનન્દસુખં પ્રાપ્તં મયા ત્વદ્દર્શનાન્મુને

અદ્ય વર્તામહે નૂનં ધન્યાનાં ધુરિ ધર્મતઃ ।
ભવદાગમનસ્યેમે યદ્વયં લક્ષ્યમાગતાઃ

એવં પ્રકથયન્તોઽત્ર રાજાનોઽથ મહર્ષયઃ ।
આસનેષુ સભાસ્થાનમાસાદ્ય સમુપાવિશન્

સ દૃષ્ટ્વા માલિતં લક્ષ્મ્યા ભીતસ્તમૃષિસત્તમમ્

પ્રહૃષ્ટવદનો રાજા સ્વયમર્ઘ્યં ન્યવેદયત્

સ રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્યાર્ઘ્યં શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા ।
પ્રદક્ષિણં પ્રકુર્વન્તં રાજાનં પર્યપૂજયત્

સ રાજ્ઞા પૂજિતસ્તેન પ્રહૃષ્ટવદનસ્તદા ।
કુશલં ચાવ્યયં ચૈવ પર્યપૃચ્છન્નરાધિપમ્

વસિષ્ઠેન સમાગમ્ય પ્રહસ્ય મુનિપુંગવઃ ।
યથાર્હં ચાર્ચયિત્વૈનં પપ્રચ્છાનામયં તતઃ

ક્ષણં યથાર્હમન્યોન્યં પૂજયિત્વા સમેત્ય ચ ।
તે સર્વે હૃષ્ટમનસો મહારાજનિવેશને

યથોચિતાસનગતા મિથઃ સંવૃદ્ધતેજસઃ ।
પરસ્પરેણ પપ્રચ્છુઃ સર્વેઽનામયમાદરાત્

ઉપવિષ્ટાય તસ્મૈ સ વિશ્વામિત્રાય ધીમતે ।
પાદ્યમર્ઘ્યં ચ ગાં ચૈવ ભૂયોભૂયો ન્યવેદયત્

અર્ચયિત્વા તુ વિધિવદ્વિશ્વામિત્રમભાષત ।
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતો વાક્યમિદં પ્રીતમના નૃપઃ

યથાઽમૃતસ્ય સંપ્રાપ્તિર્યથા વર્ષમવર્ષકે । -
યથાન્ધસ્યેક્ષણપ્રાપ્તિર્ભવદાગમનં તથા

યથેષ્ટદારસંપર્કાત્પુત્રજન્માઽપ્રજાવતઃ ।
સ્વપ્નદૃષ્ટાર્થલાભશ્ચ ભવદાગમનં તથા

યથેપ્સિતેન સંયોગ ઇષ્ટસ્યાગમનં યથા ।
પ્રણષ્ટસ્ય યથા લાભો ભવદાગમનં તથા

યથા હર્ષો નભોગત્યા મૃતસ્ય પુનરાગમાત્ ।
તથા ત્વદાગમાદ્બ્રહ્મન્સ્વાગતં તે મહામુને

બ્રહ્મલોકનિવાસો હિ કસ્ય ન પ્રીતિમાવહેત્ ।
મુને તવાગમસ્તદ્વત્સત્યમેવ બ્રવીમિ તે

કશ્ચ તે પરમઃ કામઃ કિં ચ તે કરવાણ્યહમ્ ।
પાત્રભૂતોઽસિ મે વિપ્ર પ્રાપ્તઃ પરમધાર્મિકઃ

પૂર્વં રાજર્ષિશબ્દેન તપસા દ્યોતિતપ્રભઃ ।
બ્રહ્મર્ષિત્વમનુપ્રાપ્તઃ પૂજ્યોઽસિ ભગવન્મયા

ગઙ્ગાજલાભિષેકેણ યથા પ્રીતિર્ભવેન્મમ ।
તથા ત્વદ્દર્શનાત્પ્રીતિરન્તઃ શીતયતીવ મામ્

વિગતેચ્છાભયક્રોધો વીતરાગો નિરામયઃ ।
ઇદમત્યદ્ભુતં બ્રહ્મન્યદ્ભવાન્મામુપાગતઃ

શુભક્ષેત્રગતં ચાહમાત્માનમપકલ્મષમ્ ।
ચન્દ્રબિમ્બ ઇવોન્મગ્નં વેદવેદ્યવિદાંવર

સાક્ષાદિવ બ્રહ્મણો મે તવાભ્યાગમનં મતમ્ ।
પૂતોઽસ્મ્યનુગૃહીતશ્ચ તવાભ્યાગમનાન્મુને

ત્વદાગમનપુણ્યેન સાધો યદનુરઞ્જિતમ્ ।
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં તત્સુજીવિતમ્

ત્વામિહાભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા પ્રતિપૂજ્ય પ્રણમ્ય ચ ।
આત્મન્યેવ નમામ્યન્તર્દૃષ્ટ્વેન્દું જલધિર્યથા

યત્કાર્યં યેન વાર્થેન પ્રાપ્તોઽસિ મુનિપુઙ્ગવ ।
કૃતમિત્યેવ તદ્વિદ્ધિ માન્યોઽસીતિ સદા મમ

સ્વકાર્યે ન વિમર્શં ત્વં કર્તુમર્હસિ કૌશિક ।
ભગવન્નાસ્ત્યદેયં મે ત્વયિ યત્પ્રતિપદ્યતે

કાર્યસ્ય ન વિચારં ત્વં કર્તુમર્હસિ ધર્મતઃ ।
કર્તા ચાહમશેષં તે દૈવતં પરમં ભવાન્

ઇદમતિમધુરં નિશમ્ય વાક્યં શ્રુતિસુખમાત્મવિદા વિનીતમુક્તમ્ ।
પ્રથિતગુણયશાગુણૈર્વિશિષ્ટં મુનિવૃષભઃ પરમં જગામ હર્ષમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે વિશ્વામિત્રાભ્યાગમનં નામ ષષ્ઠઃ સર્ગઃ