યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.3

ભરદ્વાજ ઉવાચ ।
જીવન્મુક્તસ્થિતિં વ્રહ્મન્કૃત્વા રાઘવમાદિતઃ ।
ક્રમાત્કથય મે નિત્યં ભવિષ્યામિ સુખી યથા

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્।
અપુનઃસ્મરણં મન્યે સાધો વિસ્મરણં વરમ્

દૃશ્યાત્યન્તાભાવબોધં વિના તન્નાનુભૂયતે ।
કદાચિત્કેનચિન્નામ સ્વબોધોઽન્વિષ્યતામતઃ

સ ચેહ સંભવત્યેવ તદર્થમિદમાતતમ્ ।
શાસ્ત્રમાકર્ણયસિ ચેત્તત્ત્વમાપ્સ્યસિ નાન્યથા

જગદ્ભ્રમોઽયં દૃશ્યોઽપિ નાસ્ત્યેવેત્યનુભૂયતે ।
વર્ણો વ્યોમ્ન ઇવાખેદાદ્વિચારેણામુનાઽનઘ

દૃશ્યં નાસ્તીતિ બોધેન મનસો દૃશ્યમાર્જનમ્ ।
સંપન્નં ચેત્તદુત્પન્ના પરા નિર્વાણનિર્વૃતિઃ

અન્યથા શાસ્ત્રગર્તેષુ લુઠતાં ભવતામિહ ।
ભવત્યકૃત્રિમાજ્ઞાનાં કલ્પૈરપિ ન નિર્વૃતિઃ

અશેષેણ પરિત્યાગો વાસનાનાં ય ઉત્તમઃ ।
મોક્ષં ઇત્યુચ્યતે બ્રહ્મન્સ એવ વિમલક્રમઃ

ક્ષીણાયાં વાસનાયાં તુ ચેતો ગલતિ સત્વરમ્ ।
ક્ષીણાયાં શીતસંતત્યાં બ્રહ્મન્હિમકણો યથા

અયં વાસનયા દેહો ધ્રિયતે ભૂતપઞ્જરઃ ।
તનુનાન્તર્નિવિષ્ટેન મુક્તૌઘસ્તન્તુના યથા

વાસના દ્વિવિધા પ્રોક્તા શુદ્ધા ચ મલિના તથા ।
મલિના જન્મનો હેતુઃ શુદ્ધા જન્મવિનાશિની

અજ્ઞાનસુઘનાકારા ઘનાહંકારશાલિની।
પુનર્જન્મકરી પ્રોક્તા મલિના વાસના બુધૈઃ

પુનર્જન્માઙ્કુરં ત્યક્ત્વા સ્થિતા સંભૃષ્ટબીજવત્।
દેહાર્થં ધ્રિયતે જ્ઞાતજ્ઞેયા શુદ્ધેતિ ચોચ્યતે

અપુનર્જન્મકરણી જીવન્મુક્તેષુ દેહિષુ ।
વાસના વિદ્યતે શુદ્ધા દેહે ચક્ર ઇવ ભ્રમઃ

યે શુદ્ધવાસના ભૂયો ન જન્માનર્થભાજનમ્ ।
જ્ઞાતજ્ઞેયાસ્ત ઉચ્યન્તે જીવન્મુક્તા મહાધિયઃ

જીવન્મુક્તિપદં પ્રાપ્તો યથા રામો મહામતિઃ ।
તત્તેઽહં શૃણુ વક્ષ્યાભિ જરામરણશાન્તયે

ભરદ્વાજ મહાબુદ્ધે રામક્રમમિમં શુભમ્ ।
શૃણુ વક્ષ્યામિ તેનૈવ સર્વં જ્ઞાસ્યસિ સર્વદા

વિદ્યાગૃહાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય રામો રાજીવલોચનઃ ।
દિવસાન્યનયદ્ગેહે લીલાભિરકુતોભયઃ

અથ ગચ્છતિ કાલે તુ. પાલયત્યવનિં નૃપે ।
પ્રજાસુ વીતશોકાસુ સ્થિતાસુ વિગતજ્વરમ્

તીર્થપુણ્યાશ્રમશ્રેણીર્દ્રષ્ટુમુત્કણ્ઠિતં મનઃ ।
રામસ્યાભૂદ્ભૃશં તત્ર કદાચિદ્ગુણશાલિનઃ

રાઘવશ્ચિન્તયિત્વૈવમુપેત્ય ચરણૌ પિતુઃ ।
હંસઃ પદ્માવિવ નવૌ જગ્રાહ નખકેસરૌ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તીર્થાનિ દેવસદ્માનિ વનાન્યાયતનાનિ ચ ।
દ્રષ્ટુમુત્કણ્ઠિતં તાત મમેદં નાથ માનસમ્

તદેતામર્થિતાં પૂર્વાં સફલાં કર્તુમર્હસિ ।
ન સોઽસ્તિ ભુવને નાથ ત્વયા યોઽર્થી ન માનિતઃ

ઇતિ સંપ્રાર્થિતો રાજા વસિષ્ઠેન સમં તદા ।
વિચાર્યામુઞ્ચદેવૈનં રામં પ્રથમમર્થિનમ્

શુભે નક્ષત્રદિવસે ભ્રાતૃભ્યાં સહ રાઘવઃ ।
મઙ્ગલાલંકૃતવપુઃ કૃતસ્વસ્ત્યયનો દ્વિજૈઃ

વસિષ્ઠપ્રહિતૈર્વિપ્રૈઃ શાસ્ત્રજ્ઞૈશ્ચ સમન્વિતઃ ।
સ્નિગ્ધૈઃ કતિપયૈરેવ રાજપુત્રવરૈઃ સહ

અમ્બાભિર્વિહિતાશીર્ભિરાલિઙ્ગ્યાલિઙ્ગ્ય ભૂષિતઃ ।
નિરગાત્સ્વગૃહાત્તસ્માત્તીર્થયાત્રાર્થમુદ્યતઃ

નિર્ગતઃ સ્વપુરાત્પૌરૈસ્તૂર્યઘોષેણ વાદિતઃ ।
પીયમાનઃ પુરસ્ત્રીણાં નેત્રૈર્ભૃઙ્ગૌઘભઙ્ગુરૈઃ

ગ્રામીણલલનાલોલહસ્તપદ્માપનોદિતૈઃ ।
લાજવર્ષૈર્વિકીર્ણાત્મા હિમૈરિવ હિમાચલઃ

આવર્જયન્વિપ્રગણાન્પરિશૃણ્વન્પ્રજાશિષઃ ।
આલોકયન્દિગન્તાંશ્ચ પરિચક્રામ જાઙ્ગલાન્

અથારભ્ય સ્વકાત્તસ્માત્ક્રમાત્કોશલમણ્ડલાત્ ।
સ્નાનદાનતપોધ્યાનપૂર્વકં સ દદર્શ હ

નદીતીરાણિ પુણ્યાનિ વનાન્યાયતનાનિ ચ ।
જઙ્ગલાનિ જનાન્તેષુ તટાન્યબ્ધિમહીભૃતામ્

મન્દાકિનીમિન્દુનિભાં કાલિન્દીં ચોત્પલામલામ્ ।
સરસ્વતીં શતદ્રૂં ચ ચન્દ્રભાગામિરાવતીમ્

વેણીં ચ કૃષ્ણવેણીં ચ નિર્વિન્ધ્યાં સરયૂં તથા ।
ચર્મણ્વતીં વિતસ્તાં ચ વિપાશાં બાહુદામપિ

પ્રયાગં નૈમિષં ચૈવ ધર્મારણ્યં ગયાં તથા। ।
વારાણસીં શ્રીગિરિં ચ કેદારં પુષ્કરં તથા

માનસં ચ ક્રમસરસ્તથૈવોત્તરમાનસમ્।
વડવાવદનં ચૈવ તીર્થવૃન્દં સ સાદરમ્

અગ્નિતીર્થં મહાતીર્થમિન્દ્રદ્યુમ્નસરસ્તથા ॥
સરાંસિ સરિતશ્ચૈવ તથા નદહ્રદાવલીમ્

સ્વામિનં કાર્તિકેયં ચ શાલગ્રામં હરિં તથા ।
સ્થાનાનિ ચ ચતુઃષષ્ટિં હરેરથ હરસ્ય ચ

નાનાશ્ચર્યવિચિત્રાણિ ચતુરબ્ધિતટાનિ ચ ।
વિન્ધ્યમન્દરકુઞ્જાંશ્ચ કુલશૈલસ્થલાનિ ચ

રાજર્ષીણાં ચ મહતાં બ્રહ્મર્ષીણાં તથૈવ ચ ।
દેવાનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ​ પાવનાનાશ્રમાઞ્છુભાન્

ભૂયોભૂયઃ સ બભ્રામ ભ્રાતૃભ્યાં સહ માનદઃ।
ચતુર્ષ્વપિ દિગન્તેષુ સર્વાનેવ મહીતટાન્

અમરકિન્નરમાનવમાનિતઃ
સમવલોક્ય મહીમખિલામિમામ્ ।
ઉપયયૌ સ્વગૃહં રઘુનન્દનો
વિહૃતદિક્ શિવલોકમિવેશ્વરઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે તીર્થયાત્રાકરણં નામ તૃતીયઃ સર્ગઃ