યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.28

અષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યચ્ચેદં દૃશ્યતે કિંચિજ્જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ।
તત્સર્વમસ્થિરં બ્રહ્મન્સ્વપ્નસંગમસંનિભમ્

શુષ્કસાગરસંકાશો નિખાતો યોઽદ્ય દૃશ્યતે ।
સ પ્રાતરભ્રસંવીતો નગઃ સંપદ્યતે મુને

યો વનવ્યૂહવિસ્તીર્ણો વિલીઢગગનો મહાન્ ।
દિનૈરેવ સ યાત્યુર્વીસમતાં કૂપતાં ચ વા

યદઙ્ગમદ્ય સંવીતં કૌશેયસ્રગ્વિલેપનૈઃ ।
દિગમ્બરં તદેવ શ્વો દૂરે વિશરિતાઽવટે

યત્રાદ્ય નગરં દૃષ્ટં વિચિત્રાચારચઞ્ચલમ્ ।
તત્રૈવોદેતિ દિવસૈઃ સંશૂન્યારણ્યધર્મતા

યઃ પુમાનદ્ય તેજસ્વી મણ્ડલાન્યધિતિષ્ઠતિ ।
સ ભસ્મકૂટતાં રાજન્દિવસૈરધિગચ્છતિ

અરણ્યાની મહાભીમા યા નભોમણ્ડલોપમા ।
પતાકાચ્છાદિતાકાશા સૈવ સંપદ્યતે પુરી

યા લતાવલિતા ભીમા ભાત્યદ્ય વિપિનાવલી ।
દિવસૈરેવ સા યાતિ પુનર્મરુમહીપદમ્

સલિલં સ્થલતાં યાતિ સ્થલીભવતિ વારિભૂઃ ।
વિપર્યસ્યતિ સર્વં હિ સકાષ્ઠામ્બુતૃણં જગત્

અનિત્યં યૌવનં બાલ્યં શરીરં દ્રવ્યસંચયાઃ ।
ભાવાદ્ભાવાન્તરં યાન્તિ તરઙ્ગવદનારતમ્

વાતાન્તર્દીપકશિખાલોલં જગતિ જીવિતમ્ ।
તડિત્સ્ફુરણસંકાશા પદાર્થશ્રીર્જગત્ર્ત્રયે

વિપર્યાસમિયં યાતિ ભૂરિભૂતપરમ્પરા ।
બીજરાશિરિવાજસ્રં પૂર્યમાણઃ પુનઃપુનઃ

મનઃપવનપર્યસ્તભૂરિભૂતરજઃપટા ।
પાતોત્પાતપરાવર્તપરાભિનયભૂષિતા

આલક્ષ્યતે સ્થિતિરિયં જાગતી જનિતભ્રમા ।
નૃત્તાવેશવિવૃત્તેવ સંસારારભટીનટી

ગન્ધર્વનગરાકારવિપર્યાસવિધાયિની ।
અપાઙ્ગભઙ્ગુરોદારવ્યવહારમનોરમા

તડિત્તરલમાલોકમાતન્વાના પુનઃપુનઃ ।
સંસારરચના રાજન્નૃત્તસક્તેવ રાજતે

દિવસાસ્તે મહાન્તસ્તે સંપદસ્તાઃ ક્રિયાશ્ચ તાઃ ।
સર્વં સ્મૃતિપથં યાતં યામો વયમપિ ક્ષણાત્

પ્રત્યહં ક્ષયમાયાતિ પ્રત્યહં જાયતે પુનઃ ।
અદ્યાપિ હતરૂપાયા નાન્તોઽસ્યા દગ્ધસંસૃતેઃ

તિર્યક્ત્વં પુરુષા યાન્તિ તિર્યઞ્ચો નરતામપિ ।
દેવાશ્ચાદેવતાં યાન્તિ કિમિવેહ વિભો સ્થિરમ્

રચયન્રશ્મિજાલેન રાત્ર્યહાનિ પુનઃપુનઃ ।
અતિવાહ્ય રવિઃ કાલો વિનાશાવધિમીક્ષતે

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ સર્વા વા ભૂતજાતયઃ ।
નાશમેવાનુધાવન્તિ સલિલાનીવ વાડવમ્

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાકાશં પર્વતાઃ સરિતો દિશઃ ।
વિનાશવાડવસ્યૈતત્સર્વં સંશુષ્કમિન્ધનમ્

ધનાનિ બાન્ધવા ભૃત્યા મિત્રાણિ વિભવાશ્ચ યે ।
વિનાશભયભીતસ્ય સર્વં નીરસતાં ગતમ્

સ્વદન્તે તાવદેવૈતે ભાવા જગતિ ધીમતે ।
યાવત્સ્મૃતિપથં યાતિ ન વિનાશકુરાક્ષસઃ

ક્ષણમૈશ્વર્યમાયાતિ ક્ષણમેતિ દરિદ્રતામ્ ।
ક્ષણં વિગતરોગત્વં ક્ષણમાગતરોગતામ્

પ્રતિક્ષણવિપર્યાસદાયિના નિહતાત્મના ।
જગદ્ભ્રમેણ કે નામ ધીમન્તો હિ ન મોહિતાઃ

તમઃપઙ્કસમાલબ્ધં ક્ષણમાકાશમણ્ડલમ્ ।
ક્ષણ કનકનિષ્યન્દકોમલાલોકસુન્દરમ્

ક્ષણં જલદનીલાબ્જમાલાવલિતકોટરમ્ ।
ક્ષ્રણમુડ્ડામરરવં ક્ષણં મૂકમિવ સ્થિતમ્

ક્ષણં તારાવિરચિતં ક્ષણમર્કેણ ભૂષિતમ્ ।
ક્ષણમિન્દુકૃતાહ્લાદં ક્ષણં સર્વબહિષ્કૃતમ્

આગમાપાયપરયા ક્ષણસંસ્થિતિનાશયા ।
ન બિભેતિ હિ સંસારે ધીરોઽપિ ક ઇવાનયા

આપદઃ ક્ષણમાયાન્તિ ક્ષણમાયાન્તિ સંપદઃ ।
ક્ષણં જન્મ ક્ષણં મૃત્યુર્મુને કિમિવ ન ક્ષણમ્

પ્રાગાસીદન્ય એવેહ જાતસ્ત્વન્યો નરો દિનૈઃ ।
સદૈકરૂપં ભગવન્કિંચિદસ્તિ ન સુસ્થિરમ્

ઘટસ્ય પટતા દૃષ્ટા પટસ્યાપિ ઘટસ્થિતિઃ ।
ન તદસ્તિ ન યદ્દૃષ્ટં વિપર્યસ્યતિ સંસૃતૌ

તનોત્યુત્પાદયત્યત્તિ નિહત્યાસૃજતિ ક્રમાત્ ।
સતતં રાત્ર્યહાનીવ નિવર્તન્તે નરં પ્રતિ

અશૂરેણ હતઃ શૂર એકેનાપિ હતં શતમ્ ।
પ્રાકૃતાઃ પ્રભુતાં યાતાઃ સર્વમાવર્ત્યતે જગત્

જનતેયં વિપર્યાસમજસ્રમનુગચ્છતિ ।
જડસ્પન્દપરામર્શાત્તરઙ્ગાણામિવાવલી

બાલ્યમલ્પદિનૈરેવ યૌવનશ્રીસ્તતો જરા ।
દેહેઽપિ નૈકરૂપત્વં કાસ્થા બાહ્યેષુ વસ્તુષુ

ક્ષણમાનન્દિતામેતિ ક્ષણમેતિ વિષાદિતામ્ ।
ક્ષણં સૌમ્યત્વમાયાતિ સર્વસ્મિન્નટવન્મનઃ

ઇતશ્ચાન્યદિતશ્ચાન્યદિતશ્ચાન્યદયં વિધિઃ ।
રચયન્વસ્તુનાયાતિ ખેદં લીલાસ્વિવાર્ભકઃ

ચિનોત્યુત્પાદયત્યત્તિ નિહત્યાસૃજતિ ક્રમાત્ ।
સતતં રાત્ર્યહાનીવ નિવર્તન્તે નરં પ્રતિ

આવિર્ભાવતિરોભાવભાગિનો ભવભાગિનઃ ।
જનસ્ય સ્થિરતાં યાન્તિ નાપદો ન ચ સંપદઃ

કાલઃ ક્રીડત્યયં પ્રાયઃ સર્વમાપદિ પાતયન્ ।
હેલાવિચલિતાશેષચતુરાચારચઞ્ચુરઃ

સમવિષમવિપાકતો વિભિન્ના-
સ્ત્રિભુવનભૂતપરમ્પરાફલૌઘાઃ ।
સમયપવનપાતિતાઃ પતન્તિ
પ્રતિદિનમાતતસંસૃતિદ્રુમેભ્યઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે સર્વભાવાઽવિરતવિપર્યાસપ્રતિપાદનં નામાષ્ટાવિંશઃ સર્ગઃ