યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.27

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અન્યચ્ચ તાતાઽતિતરામરમ્યે
મનોરમે ચેહ જગત્સ્વરૂપે ।
ન કિંચિદાયાતિ તદર્થજાતં
યેનાતિવિશ્રાન્તિમુપૈતિ ચેતઃ

બાલ્યે ગતે કલ્પિતકેલિલોલે
મનોમૃગે દારદરીષુ જીર્ણે ।
શરીરકે જર્જરતાં પ્રયાતે
વિદૂયતે કેવલમેવ લોકઃ

જરાતુષારાભિહતાં શરીર-
સરોજિનીં દૂરતરે વિમુચ્ય ।
ક્ષણાદ્ગતે જીવિતચઞ્ચરીકે
જનસ્ય સંસારસરોઽવશુષ્કમ્

યદા યદા પાકમુપૈતિ નૂનં
તદા તદેયં રતિમાતનોતિ ।
જરાભરાઽનલ્પનવપ્રસૂના
વિજર્જરા કાયલતા નરાણામ્

તૃષ્ણાનદી સારતરપ્રવાહ-
ગ્રસ્તાખિલાનન્તપદાર્થજાતા ।
તટસ્થસંતોષસુવૃક્ષમૂલ-
નિકાષદક્ષા વહતીહ લોકે

શારીરનૌશ્ચર્મનિબન્ધબદ્ધા
ભવામ્બુધાવાલુલિતા ભ્રમન્તી ।
પ્રલોડ્યતે પઞ્ચભિરિન્દ્રિયાખ્યૈ-
રધોભવન્તી મકરૈરધીરા

તૃષ્ણાલતાકાનનચારિણોઽમી
શાખાશતં કામમહીરુહેષુ ।
પરિભ્રમન્તઃ ક્ષપયન્તિ કાલં
મનોમૃગા નો ફલમાપ્નુવન્તિ

કૃચ્છ્રેષુ દૂરાસ્તવિષાદમોહાઃ
સ્વાસ્થ્યેષુ નોત્સિક્તમનોભિરામાઃ ।
સુદુર્લભાઃ સંપ્રતિ સુન્દરીભિઃ
રનાહતાન્તઃકરણા મહાન્તઃ

તરન્તિ માતઙ્ગઘટાતરઙ્ગં
રણામ્બુધિં યે મયિ તે ન શૂરાઃ ।
શૂરાસ્ત એવેહ મનસ્તરઙ્ગં
દેહેન્દ્રિયામ્ભોધિમિમં તરન્તિ

અક્લિષ્ટપર્યન્તફલાભિરામા
ન દૃશ્યતે કસ્યચિદેવ કાચિત્ ।
ક્રિયાદુરાશાહતચિત્તવૃત્તિ-
ર્યામેત્ય વિશ્રાન્તિમુપૈતિ લોકઃ

કીર્ત્યા જગદ્દિક્કુહરં પ્રતાપૈઃ
શ્રિયા ગૃહં સત્ત્વબલેન લક્ષ્મીમ્ ।
યે પૂરયન્ત્યક્ષતધૈર્યબન્ધા
ન તે જગત્યાં સુલભા મહાન્તઃ

અપ્યન્તરસ્થં ગિરિશૈલભિત્તે-
ર્વજ્રાલયાભ્યન્તરસંસ્થિતં વા ।
સર્વં સમાયાન્તિ સસિદ્ધિવેગાઃ
સર્વાઃ શ્રિયઃ સન્તતમાપદશ્ચ

પુત્રાશ્ચ દારાશ્ચ ધનં ચ બુદ્ધ્યા
પ્રકલ્પ્યતે તાત રસાયનાભમ્ ।
સર્વં તુ તન્નોપકરોત્યથાન્તે
યત્રાતિરમ્યા વિષમૂર્ચ્છનૈવ

વિષાદયુક્તો વિષમામવસ્થા
મુપાગતઃ કાયવયોવસાને ।
ભાવાન્સ્મરન્સ્વાનિહ ધર્મરિક્તાન્
જન્તુર્જરાવાનિહ દહ્યતેઽન્તઃ

કામાર્થધર્માપ્તિકૃતાન્તરાભિઃ
ક્રિયાભિરાદૌ દિવસાનિ નીત્વા ।
ચેતશ્ચલદ્બર્હિણપિચ્છલોલં
વિશ્રાન્તિમાગચ્છતુ કેન પુંસઃ

પુરોગતૈરપ્યનવાપ્તરૂપૈ-
સ્તરઙ્ગિણીતુઙ્ગતરઙ્ગકલ્પૈઃ ।
ક્રિયાફલૈર્દૈવવશાદુપેતૈ-
ર્વિડમ્બ્યતે ભિન્નરુચિર્હિ લોકઃ

ઇમાન્યમૂનીહિ વિભાવિતાનિ
કાર્યાણ્યપર્યન્તમનોરમાણિ ।
જનસ્ય જાયાજનરઞ્જનેન
જવાજ્જરાન્તં જરયન્તિ ચેતઃ

પર્ણાનિ જીર્ણાનિ યથા તરૂણાં
સમેત્ય જન્માશુ લયં પ્રયાન્તિ ।
તથૈવ લોકાઃ સ્વવિવેકહીનાઃ
સમેત્ય ગચ્છન્તિ કુતોઽપ્યહોભિઃ

ઇતસ્તતો દૂરતરં વિહૃત્ય
પ્રવિશ્ય ગેહં દિવસાવસાને ।
વિવેકિલોકાશ્રયસાધુકર્મ
રિક્તેઽહ્નિ રાત્રૌ ક ઉપૈતિ નિદ્રામ્

વિદ્રાવિતે શત્રુજને સમસ્તે
સમાગતાયામભિતશ્ચ લક્ષ્મ્યામ્ ।
સેવ્યન્ત એતાનિ સુખાનિ યાવ-
ત્તાવત્સમાયાતિ કુતોઽપિ મૃત્યુઃ

કુતોઽપિ સંવર્ધિતતુચ્છરૂપૈ-
ર્ભાવૈરમીભિઃ ક્ષણનષ્ટદૃષ્ટૈઃ ।
વિલોડ્યમાના જનતા જગત્યાં
નવેત્યુપાયાતમહો ન પાતમ્

પ્રિયાસુભિઃ કાલમુખં ક્રિયન્તે
જનૈડકાસ્તે હતકર્મબદ્ધાઃ ।
યૈઃ પીનતામેવ બલાદુપેત્ય
શરીરબાધેન ન તે ભવન્તિ

અજસ્રમાગચ્છતિ સત્વરૈવ-
મનારતં ગચ્છતિ સત્વરૈવ ।
કુતોઽપિ લોલા જનતા જગત્યાં
તરઙ્ગમાલા ક્ષણભઙ્ગુરેવ

પ્રાણાપહારૈકપરા નરાણાં
મનો મનોહારિતયા હરન્તિ ।
રક્તચ્છદાશ્ચઞ્ચલષટ્પદાક્ષ્યો
વિષદ્રુમાલોલલતાઃ સ્ત્રિયશ્ચ

ઇતોઽન્યતશ્ચોપગતા મુધૈવ
સમાનસંકેતનિબદ્ધભાવા ।
યાત્રાસમાસંગસમા નરાણાં
કલત્રમિત્રવ્યવહારમાયા

પ્રદીપશાન્તિષ્વિવ ભુક્તભૂરિ-
દશાસ્વતિસ્નેહનિબન્ધનીષુ ।
સંસારમાલાસુ ચલાચલાસુ
ન જ્ઞાયતે તત્ત્વમતાત્ત્વિકીષુ

સંસારસંરમ્ભકુચક્રિકેયં
પ્રાવૃટ્પયોબુદ્બુદભઙ્ગુરપિ ।
અસાવધાનસ્ય જનસ્ય બુદ્ધૌ
ચિરસ્થિરપ્રત્યયમાતનોતિ

શોભોજ્જ્વલા દૈવવશાદ્વિનષ્ટા
ગુણાઃ સ્થિતાઃ સંપ્રતિ જર્જરત્વે ।
આશ્વાસનાદૂરતરં પ્રયાતા
જનસ્ય હેમન્ત ઇવામ્બુજસ્ય

પુનઃપુનર્દૈવવશાદુપેત્ય
સ્વદેહભારેણ કૃતોપકારઃ ।
વિલૂયતે યત્ર તરુઃ કુઠારૈ-
રાશ્વાસને તત્ર હિ કઃ પ્રસઙ્ગઃ

મનોરમસ્યાપ્યતિદોષવૃત્તે-
રન્તર્વિંઘાતાય સમુત્થિતસ્ય ।
વિષદ્રુમસ્યેવ જનસ્ય સઙ્ગા-
દાસાદ્યતે સંપ્રતિ મૂર્ચ્છનૈવ

કાસ્તા દૃશો યાસુ ન સન્તિ દોષાઃ
કાસ્તા દિશો યાસુ ન દુઃખદાહઃ ।
કાસ્તાઃ પ્રજા યાસુ ન ભઙ્ગુરત્વં
કાસ્તાઃ ક્રિયા યાસુ ન નામ માયા

કલ્પાભિધાનક્ષણજીવિનો હિ
કલ્પૌઘસંખ્યાકલને વિરિઞ્ચયાઃ ।
અતઃ કલાશાલિનિ કાલજાલે
લઘુત્વદીર્ઘત્વધિયોઽપ્યસત્યાઃ

સર્વત્ર પાષાણમયા મહીધ્રા
મૃદા મહી દારુભિરેવ વૃક્ષાઃ ।
માંસૈર્જનાઃ પૌરુષબદ્ધભાવા
નાપૂર્વમસ્તીહ વિકારહીનમ્

આલોક્યતે ચેતનયાઽનુવિદ્ધા
પયોનુબદ્ધોઽસ્તનયો નભઃ સ્થાઃ ।
પૃથગ્વિભાગેન પદાર્થલક્ષ્મ્યા
એતજ્જગન્નેતરદસ્તિ કિંચિત્

ચમત્કૃતિશ્ચેહ મનસ્વિલોક-
ચેતશ્ચમત્કારકરી નરાણામ્ ।
સ્વપ્નેઽપિ સાધો વિષયં કદાચિ-
ત્કેષાંચિદભ્યેતિ ન ચિત્રરૂપા

અદ્યાપિ યાતેઽપિ ચ કલ્પનાયા
આકાશવલ્લીફલવન્મહત્ત્વે ।
ઉદેતિ નો લોભલવાહતાના-
મુદારવૃત્તાન્તમયી કથૈવ

આદાતુમિચ્છન્પદમુત્તમાનાં
સ્વચેતસૈવાપહતોઽદ્ય લોકઃ ।
પતત્યશઙ્કં પશુરદ્રિકૂટા-
દાનીલવલ્લીફલવાઞ્છયૈવ

અવાન્તરન્યસ્તનિરર્થકાંશ-
ચ્છાયાલતાપત્રફલપ્રસૂનાઃ ।
શરીર એવ ક્ષતસંપદશ્ચ
શ્વભ્રદ્રુમા અદ્યતના નરાશ્ચ

ક્વચિજ્જના માર્દવસુન્દરેષુ
ક્વચિત્કઠોરેષુ ચ સંચરન્તિ ।
દેશાન્તરાલેષુ નિરન્તરેષુ
વનાન્તખણ્ડેષ્વિવ કૃષ્ણસારાઃ

ધાતુર્નવાનિ દિવસં પ્રતિ ભીષણાનિ
રમ્યાણિ વા વિલુલિતાન્તતમાકુલાનિ ।
કાર્યાણિ કષ્ટફલપાકહતોદયાનિ
વિસ્માપયન્તિ ન શવસ્ય મનાંસિ કેષામ્

જનઃ કામાસક્તો વિવિધકુકલાચેષ્ટનપરઃ
સ તુ સ્વપ્નેઽપ્યસ્મિઞ્જગતિ સુલભો નાદ્ય સુજનઃ ।
ક્રિયા દુઃખાસઙ્ગાઽવિધુરવિધુરા નૂનમખિલા
ન જાને નેતવ્યા કથમિવ દશા જીવિતમયી

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે નિઃશ્રેયસવિરોધિભાવાનિત્યતાપ્રતિપાદનં નામ સપ્તવિંશતિતમઃ સર્ગઃ