યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.26

ષડ્વિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વૃત્તેઽસ્મિન્નેવમેતેષાં કાલાદીનાં મહામુને ।
સંસારનામ્નિ કૈવાસ્થા માદૃશાનાં વદત્વિહ

વિક્રીતા ઇવ તિષ્ઠામ એતૈર્દૈવાદિભિર્વયમ્ ।
મુને પ્રપઞ્ચરચનૈર્મુગ્ધા વનમૃગા ઇવ

એષોઽનાર્યસમામ્નાયઃ કાલઃ કવલનોન્મુખઃ ।
જગત્યવિરતં લોકં પાતયત્યાપદર્ણવે

દહત્યન્તર્દુરાશાભિર્દેવો દારુણચેષ્ટયા ।
લોકમુષ્ણપ્રકાશાભિજ્વાલાભિર્દહનો યથા

ધૃતિં વિધુરયત્યેષા મર્યાદારૂપવલ્લભા ।
સ્ત્રીત્વાત્સ્વભાવચપલા નિયતિર્નિયતોન્મુખી

ગ્રસતેઽવિરતં ભૂતજાલં સર્પ ઇવાનિલમ્ ।
કૃતાન્તઃ કર્કશાચારો જરાં નીત્વાઽજરં વપુઃ

યમો નિર્ઘૃણરાજેન્દ્રો નાર્તં નામાનુકમ્પતે ।
સર્વભૂતદયોદારો જનો દુર્લભતાં ગતઃ

સર્વા એવ મુને ફલ્ગુવિભવા ભૂતજાતયઃ ।
દુઃખાયૈવ દુરન્તાય દારુણા ભોગભૂમયઃ

આયુરત્યન્તચપલં મૃત્યુરેકાન્તનિષ્ઠુરઃ ।
તારુણ્યં ચાતિતરલં બાલ્યં જડતયા હૃતમ્

કલાકલઙ્કિતો લોકો બન્ધવો ભવબન્ધનમ્ ।
ભોગા ભવમહારોગાસ્તૃષ્ણાશ્ચ મૃગતૃષ્ણિકાઃ

શત્રવશ્ચેન્દ્રિયાણ્યેવ સત્યં યાતમસત્યતામ્ ।
પ્રહરત્યાત્મનૈવાત્મા મનસૈવ મનો રિપુઃ

અહંકારઃ કલઙ્કાય બુદ્ધયઃ પરિપેલવાઃ ।
ક્રિયા દુષ્ફલદાયિન્યો લીલાઃ સ્ત્રીનિષ્ઠતાં ગતાઃ

વાઞ્છાવિષયશાલિન્યઃ સચ્ચમત્કૃતયઃ ક્ષતાઃ ।
નાર્યો દોષપતાકિન્યો રસા નીરસતાં ગતાઃ

વસ્ત્વવસ્તુતયા જ્ઞાતં દત્તં ચિત્તમહંકૃતૌ ।
અભાવવેધિતા ભાવા ભાવાન્તો નાધિગમ્યતે

તપ્યતે કેવલં સાધો મતિરાકુલિતાન્તરા ।
રાગરોગો વિલસતિ વિરાગો નોપગચ્છતિ

રજોગુણહતા દૃષ્ટિસ્તમઃ સંપરિવર્ધતે ।
ન ચાધિગમ્યતે સત્ત્વં તત્ત્વમત્યન્તદૂરતઃ

સ્થિતિરસ્થિરતાં યાતા મૃતિરાગમનોન્મુખી ।
ધૃતિર્વૈધુર્યમાયાતા રતિર્નિત્યમવસ્તુનિ

મતિર્માન્દ્યેન મલિના પાતૈકપરમં વપુઃ ।
જ્વલતીવ જરા દેહે પ્રતિસ્ફુરતિ દુષ્કૃતમ્

યત્નેન યાતિ યુવતા દૂરે સજ્જનસંગતિઃ ।
ગતિર્ન વિદ્યતે કાચિત્ક્વચિન્નોદેતિ સત્યતા

મનો વિમુહ્યતીવાન્તર્મુદિતા દૂરતાં ગતા ।
નોજ્જ્વલા કરુણોદેતિ દૂરાદાયાતિ નીચતા

ધીરતાઽધીરતામેતિ પાતોત્પાતપરો જનઃ ।
સુલભો દુર્જનાશ્લેષો દુર્લભઃ સત્સમાગમઃ

આગમાપાયિનો ભાવા ભાવના ભવબન્ધની ।
નીયતે કેવલં ક્વાપિ નિત્યં ભૂતપરમ્પરા

દિશોઽપિ હિ ન દૃશ્યન્તે દેશોઽપ્યન્યાપદેશભાક્ ।
શૈલા અપિ વિશીર્યન્તે કૈવાસ્થા માદૃશે જને

અદ્યતે સત્તયાપિ દ્યૌર્ભુઽવન ચાપિ ઊયતે ।
ધરાપિ યાતિ વૈધુર્યં કેવાસ્થા માદૃશે જને

શુષ્યન્ત્યપિ સમુદ્રાશ્ચ શીર્યન્તે તારકા અપિ ।
સિદ્ધા અપિ વિનશ્યન્તિ કૈવાસ્થા માદૃશે જને

દાનવા અપિ દીર્યન્તે ધ્રુવોઽપ્યધ્રુવજીવિતઃ ।
અમરા અપિ માર્યન્તે કૈવાસ્થા માદૃશે જને

શક્રોઽપ્યાક્રમ્યતે વક્રૈર્યમોઽપિ હિ નિયમ્યતે ।
વાયુરપ્યેત્યવાયુત્વં કૈવાસ્થા માદૃશે જને

સોમોઽપિ વ્યોમતાં યાતિ માર્તણ્ડોઽપ્યેતિ ખણ્ડતામ્ ।
મગ્નતામગ્નિરપ્યેતિ કૈવાસ્થા માદૃશે જને

પરમેષ્ઠ્યપિ નિષ્ઠાવાન્હ્રિયતે હીરરપ્યજઃ ।
ભવોઽપ્યભાવમાયાતિ કૈવાસ્થા માદૃશે જને

કાલઃ સંકાલ્યતે યેન નિયતિશ્ચાપિ નીયતે ।
ખમપ્યાલીયતેઽનન્તં કૈવાસ્થા માદૃશે જને

અશ્રાવ્યાવાચ્યદુર્દર્શતત્ત્વેનાજ્ઞાતમૂર્તિના ।
ભુવનાનિ વિડમ્બ્યન્તે કેનચિદ્ભ્રમદાયિના

અહંકારકલામેત્ય સર્વત્રાન્તરવાસિના ।
ન સોઽસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ યસ્તેનેહ ન બાધ્યતે

શિલાશૈલકવપ્રેષુ સાશ્વભૂતો દિવાકરઃ ।
વનપાષાણવન્નિત્યમવશઃ પરિચોદ્યતે

ધરાગોલકમન્તસ્થસુરાસુરગણાસ્પદમ્ ।
વેષ્ટ્યતે ધિષ્ણ્યચક્રેણ પક્વાક્ષોટમિવ ત્વચા

દિવિ દેવા ભુવિ નરાઃ પાતાલેષુ ચ ભોગિનઃ ।
કલ્પિતાઃ કલ્પમાત્રેણ નીયન્તે જર્જરાં દશામ્

કામશ્ચ જગદીશાનરણલબ્ધપરાક્રમઃ ।
અક્રમેણૈવ વિક્રાન્તો લોકમાક્રમ્ય વલ્ગતિ

વસન્તો મત્તમાતઙ્ગો મદૈઃ કુસુમવર્ષણૈઃ ।
આમોદિતકકુપ્ચક્રશ્ચેતો નયતિ ચાપલમ્

અનુરક્તાઙ્ગનાલોલલોચનાલોકિતાકૃતિ ।
સ્વસ્થીકર્તું મનઃ શક્તો ન વિવેકો મહાનપિ

પરોપકારકારિણ્યા પરાર્તિપરિતપ્તયા ।
બુદ્ધ એવ સુખી મન્યે સ્વાત્મશીતલયા ધિયા

ઉત્પન્નધ્વંસિનઃ કાલવડવાનલપાતિનઃ ।
સંખ્યાતું કેન શક્યન્તે કલ્લોલા જીવિતામ્બુધૌ

સર્વ એવ નરા મોહાદ્દુરાશાપાશપાશિનઃ ।
દોષગુલ્મકસારઙ્ગા વિશીર્ણા જન્મજઙ્ગલે

સંક્ષીયતે જગતિ જન્મપરમ્પરાસુ
લોકસ્ય તૈરિહ કુકર્મભિરાયુરેતત્ ॥
આકાશપાદપલતાકૃતપાશકલ્પં
યેષાં ફલં નહિ વિચારવિદોઽપિ વિદ્મઃ

અદ્યોત્સવોઽયમૃતુરેષ તથેહ યાત્રા
તે બન્ધવઃ સુખમિદં સવિશેષભોગમ્ ।
ઇત્થં મુધૈવ કલયન્સુવિકલ્પજાલ-
માલોલપેલવમતિર્ગલતીહ લોકઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે દૈવદુર્વિલાસવર્ણનં નામ ષડવિંશઃ સર્ગઃ