યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.23

ત્રયોવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વિકલ્પકલ્પનાનલ્પજલ્પિતૈરલ્પબુદ્ધિભિઃ ।
ભેદૈરુદ્ધુરતાં નીતઃ સંસારકુહરે ભ્રમઃ

સતાં કથમિવાસ્થેહ જાયતે જાલપઞ્જરે ।
બાલા એવાત્તુમિચ્છન્તિ ફલં મુકુરબિમ્બિતમ્

ઇહાપિ વિદ્યતે યેષાં પેલવા સુખભાવના ।
આખુસ્તન્તુમિવાશેષં કાલસ્તામપિ કૃન્તતિ

ન તદસ્તીહ યદયં કાલઃ સકલઘસ્મરઃ ।
ગ્રસતે તજ્જગજ્જાતં પ્રોત્થાબ્ધિમિવ વાડવઃ

સમસ્તસામાન્યતયા ભીમઃ કાલો મહેશ્વરઃ ।
દૃશ્યસત્તામિમાં સર્વાં કવલીકર્તુમુદ્યતઃ

મહતામપિ નો દેવઃ પ્રતિપાલયતિ ક્ષણમ્ ।
કાલઃ કવલિતાનન્તવિશ્વો વિશ્વાત્મતાં ગતઃ

યુગવત્સરકલ્પાખ્યૈઃ કિંચિત્પ્રકટતાં ગતઃ ।
રૂપૈરલક્ષ્યરૂપાત્મા સર્વમાક્રમ્ય તિષ્ઠતિ

યે રમ્યા યે શુભારમ્ભાઃ સુમેરુગુરવોઽપિ યે ।
કાલેન વિનિગીર્ણાસ્તે ગરુડેનેવ પન્નગાઃ

નિર્દયઃ કઠિનઃ ક્રૂરઃ કર્કશઃ કૃપણોઽધમઃ ।
ન તદસ્તિ યદદ્યાપિ ન કાલો નિગિરત્યયમ્

કાલઃ કવલનૈકાન્તમતિરત્તિ ગિરન્નપિ ।
અનન્તૈરપિ લોકૌઘૈર્નાયં તૃપ્તો મહાશનઃ

હરત્યયં નાશયતિ કરોત્યત્તિ નિહન્તિ ચ ।
કાલઃ સંસારનૃત્તં હિ નાનારૂપં યથા નટઃ

ભિનત્તિ પ્રવિભાગસ્થભૂતબીજાન્યનારતમ્ ।
જગત્યસત્તયા બન્ધાદ્દાડિમાનિ યથા શુકઃ

શુભાશુભવિષાણાગ્રવિલૂનજનપલ્લવઃ ।
સ્ફૂર્જતિ સ્ફીતજનતાજીવરાજીવનીગજઃ

વિરિઞ્ચિમૂલબ્રહ્માણ્ડબૃહદ્દેવફલદ્રુમમ્ ।
બ્રહ્મકાનનમાભોગિ પરમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

યામિની ભ્રમરાપૂર્ણા રચયન્દિનમઞ્જરીઃ ।
વર્ષકલ્પકલાવલ્લીર્ન કદાચન ખિદ્યતે

ભિદ્યતે નાવભગ્નોઽપિ દગ્ધોઽપિ હિ ન દહ્યતે ।
દૃશ્યતે નાપિ દૃશ્યોઽપિ ધૂર્તચૂડામણિર્મુને

એકેનૈવ નિમેષેણ કિંચિદુત્થાપયત્યલમ્ ।
કિંચિદ્વિનાશયત્યુચ્ચૈર્મનોરાજ્યવદાતતઃ

દુર્વિલાસવિલાસિન્યા ચેષ્ટયા કષ્ટષુષ્ટયા ।
દ્રવ્યૈકરૂપકૃદ્રૂપં જનમાવર્તયન્સ્થિતઃ

તૃણં પાંસું મહેન્દ્રં ચ સુમેરું પર્ણમર્ણવમ્ ।
આત્મંભરિતયા સર્વમાત્મસાત્કર્તુમુદ્યતઃ

ક્રૌર્યમત્રૈવ પર્યાપ્તં લુબ્ધતાત્રૈવ સંસ્થિતા ।
સર્વદૌર્ભાગ્યમત્રૈવ ચાપલં વાપિ દુઃસહમ્

પ્રેરયઁલ્લીલયાર્કેન્દૂ ક્રીડતીવ નભસ્તલે ।
નિક્ષિપ્તલીલાયુગલો નિજે બાલ ઇવાઙ્ગણે

સર્વભૂતાસ્થિમાલાભિરાપાદવલિતાકૃતિઃ ।
વિલસત્યેવ કલ્પાન્તે કાલઃ કલિતકલ્પનઃ

અસ્યોડ્ડામરવૃત્તસ્ય કલ્પાન્તેઽઙ્ગવિનિર્ગતૈઃ ।
પ્રસ્ફુરત્યમ્બરે મેરુર્ભૂર્જત્વગિવ વાયુભિઃ

રુદ્રો ભૂત્વા ભવત્યેષ મહેન્દ્રોઽથ પિતામહઃ ।
શક્રો વૈશ્રવણશ્ચાપિ પુનરેવ ન કિંચન

ધત્તેઽજસ્રોત્થિતોદ્ધ્વસ્તાન્સર્ગાનમિતભાસ્વરાન્ ।
અન્યાન્દધદ્દિવાનક્તં વીચીરબ્ધિરિવાત્મનિ

મહાકલ્પાભિધાનેભ્યો વૃક્ષેભ્યઃ પરિશાતયન્ ।
દેવાસુરગણાન્પક્વાન્ફલભારાનિવ સ્થિતઃ

કાલોઽયં ભૂતમશકઘુંઘુમાનાં પ્રપાતિનામ્ ।
બ્રહ્માણ્ડોદુમ્બરૌઘાનાં બૃહત્પાદપતાં ગતઃ

સત્તામાત્રકુમુદ્વત્યા ચિજ્જ્યોત્સ્નાપરિફુલ્લયા ।
વપુર્વિનોદયત્યેકં ક્રિયાપ્રિયતમાન્વિતઃ

અનન્તાપારપર્યન્તબદ્ધપીઠં નિજં વપુઃ ।
મહાશૈલવદુત્તુઙ્ગમવલમ્બ્ય વ્યવસ્થિતઃ

ક્વચિચ્છયામતમઃશ્યામં ક્વચિત્કાન્તિયુતં તતમ્ ।
દ્વયેનાપિ ક્વચિદ્રિક્તં સ્વભાવં ભાવયન્ સ્થિતઃ

સંલીનાસંખ્યસંસારસારયા સ્વાત્મસત્તયા ।
ઉર્વ્યેવ ભારઘનયા નિબદ્ધપદતાં ગતઃ

ન ખિદ્યતે નાદ્રિયતે નાયાતિ ન ચ ગચ્છતિ ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ મહાકલ્પશતૈરપિ

કેવલં જગદારમ્ભલીલયા ઘનહેલયા ।
પાલયત્યાત્મનાત્માનમનહંકારમાતતમ્

યામિનીપઙ્કકલિતાં દિનકોકનદાવલીમ્ ।
મેઘભ્રમરિકામાત્મસરસ્યારોપયન્સ્થિતઃ

ગૃહીત્વા કૃપણઃ કૃષ્ણાં રજનીં જીર્ણમાર્જનીમ્ ।
આલોકકનકક્ષોદાનાહરત્યભિતો ગિરિમ્

સંચારયન્ક્રિયાઙ્ગુલ્યા કોણકેષ્વર્કદીપિકામ્ ।
જગત્સદ્મનિ કાર્પણ્યાત્ક્વ કિમસ્તીતિ વીક્ષતે

પ્રેક્ષ્યાહર્વિનિમેષેણ સૂર્યાક્ષ્ણા પાકવન્ત્યલમ્ ।
લોકપાલફલાન્યત્તિ જગજ્જીર્ણવનાદયમ્

જગજ્જીર્ણકુટીકીર્ણાનર્પયત્યુગ્રકોટરે ।
ક્રમેણ ગુણવલ્લોકમણીન્મૃત્યુસમુદ્ગકે

ગુણૈરાપૂર્યતે યૈવ લોકરત્નાવલી ભૃશમ્ ।
ભૂષાર્થમિવ તામઙ્ગે કૃત્વા ભૂયો નિકૃન્તતિ

દિનહંસાનુસૃતયા નિશેન્દીવરમાલયા ।
તારકેસરયાજસ્રં ચપલો વલયત્યલમ્

શૈલાર્ણદ્યુધરાશૃઙ્ગજગદૂર્ણાયુસૌનિકઃ ।
પ્રત્યહં પિબતે પ્રેક્ષ્ય તારારક્તકણાનપિ

તારુણ્યનલિનીસોમ આયુર્માતઙ્ગકેસરી ।
ન તદસ્તિ ન યસ્યાયં તુચ્છાતુચ્છસ્ય તસ્કરઃ

કલ્પકેલિવિલાસેન પિષ્ટપાતિતજન્તુના ।
અભાવો ભાવભાસેન રમતે સ્વાત્મનાત્મનિ

કર્તા ભોક્તાથ સંહર્તા સ્મર્તા સર્વપદં ગતઃ

સકલમપ્યકલાકલિતાન્તરં
સુભગદુર્ભગરૂપધરં વપુઃ ।
પ્રકટયન્સહસૈવ ચ ગોપયન્
વિલસતીહ હિ કાલબલં નૃષુ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે કાલાપવાદો નામ ત્રયોવિંશતિતમઃ સર્ગઃ