યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.22

દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અપર્યાપ્તં હિ બાલત્વં બલાત્પિબતિ યૌવનમ્ ।
યૌવનં ચ જરા પશ્ચાત્પશ્ય કર્કશતાં મિથઃ

હિમાશનિરિવામ્ભોજં વાત્યેવ શરદમ્બુકમ્ ।
દેહં જરા નાશયતિ નદી તીરતરું યથા

જર્જરીકૃતસર્વાઙ્ગી જરા જરઠરૂપિણી ।
વિરૂપતાં નયત્યાશુ દેહં વિષલવો યથા

શિથિલાદીર્ણસર્વાઙ્ગં જરાજીર્ણકલેવરમ્ ।
સમં પશ્યન્તિ કામિન્યઃ પુરુષં કરભં યથા

અનાયાસકદર્થિન્યા ગૃહીતે જરસા જને ।
પલાય્ય ગચ્છતિ પ્રજ્ઞા સપત્ન્યેવાહતાઙ્ગના

દાસાઃ પુત્રાઃ સ્ત્રિયશ્ચૈવ બાન્ધવાઃ સુહૃદસ્તથા ।
હસન્ત્યુન્મત્તકમિવ નરં વાર્ધકકમ્પિતમ્

દુષ્પ્રેક્ષ્યં જરઠં દીનં હીનં ગુણપરાક્રમૈઃ ।
ગૃધ્રો વૃક્ષમિવાદીર્ઘં ગર્ધો હ્યભ્યેતિ વૃદ્ધકમ્

દૈન્યદોષમયી દીર્ઘા હૃદિ દાહપ્રદાયિની ।
સર્વાપદામેકસખી વાર્ધકે વર્ધતે સ્પૃહા

કર્તવ્યં કિં મયા કષ્ટં પરત્રેત્યતિદારુણમ્ ।
અપ્રતીકારયોગ્યં હિ વર્ધતે વાર્ધકે ભયમ્

કોઽહં વરાકઃ કિમિવ કરોમિ કથમેવ ચ ।
તિષ્ઠામિ મૌનમેવેતિ દીનતોદેતિ વાર્ધકે

કથં કદા મે કિમિવ સ્વાદુ સ્યાદ્ભોજનં જનાત્ ।
ઇત્યજસ્રં જરા ચૈષા ચેતો દહતિ વાર્ધકે

ગર્ધોઽભ્યુદેતિ સોલ્લાસમુપભોક્તું ન શક્યતે ।
હૃદયં દહ્યતે નૂનં શક્તિદૌસ્થ્યેન વાર્ધકે

જરાજીર્ણબકી યાવત્કાયક્લેશાપકારિણી ।
રૌતિ રોગોરગાકીર્ણા કાયદ્રુમશિરઃસ્થિતા

તાવદાગત એવાશુ કુતોઽપિ પરિદૃશ્યતે ।
ઘનાન્ધ્યતિમિરાકાઙ્ક્ષી મુને મરણકૌશિકઃ

સાયંસંધ્યાં પ્રજાતાં વૈ તમઃ સમનુધાવતિ ।
જરાં વપુષિ દૃષ્ટ્વૈવ મૃતિઃ સમનુધાવતિ

જરાકુસુમિતં દેહદ્રુમં દૃષ્ટ્વૈવ દૂરતઃ ।
અધ્યાપતતિ વેગેન મુને મરણમર્કટઃ

શૂન્યં નગરમાભાતિ ભાતિ ચ્છિન્નલતો દ્રુમઃ ।
ભાત્યનાવૃષ્ટિમાન્દેશો ન જરાજર્જરં વપુઃ

ક્ષણાન્નિગરણાયૈવ કાસક્વણિતકારિણી ।
ગૃધ્રીવામિષમાદત્તે તરસૈવ નરં જરા

દૃષ્ટ્વૈવ સોત્સુકેવાશુ પ્રગૃહ્ય શિરસિ ક્ષણમ્ ।
પ્રલુનાતિ જરા દેહં કુમારી કૈરવં યથા

સીત્કારકારિણી પાંસુપરુષા પરિજર્જરમ્ ।
શરીરં શાતયત્યેષા વાત્યેવ તરુપલ્લવમ્

જરસોપહતો દેહો ધત્તે જર્જરતાં ગતઃ ।
તુષારનિકરાકીર્ણપરિમ્લાનામ્બુજશ્રિયમ્

જરા જ્યોત્સ્નોદિતૈવેયં શિરઃશિખરિપૃષ્ઠતઃ ।
વિકાસયતિ સંરબ્ધં વાતકાસકુમુદ્વતી

પરિપક્વં સમાલોક્ય જરાક્ષારવિધૂસરમ્ ।
શિરઃકૂષ્માણ્ડકં ભુઙ્ક્તે પુંસાં કાલઃ કિલેશ્વરઃ

જરાજહ્નુસુતોદ્યુક્તા મૂલાન્યસ્ય નિકૃન્તતિ ।
શરીરતીરવૃક્ષસ્ય ચલત્યાયુષિ સત્વરમ્

જરામાર્જારિકા ભુઙ્ક્તે યૌવનાખું તથોદ્ધતા ।
પરમુલ્લાસમાયાતિ શરીરામિષગર્ધિની

કાચિદસ્તિ જગત્યસ્મિન્નામઙ્ગલકરી તથા ।
યથા જરાક્રોશકરી દેહજઙ્ગલજમ્બુકી

કાસશ્વાસસસીત્કારા દુઃખધૂમતમોમયી ।
જરાજ્વાલા જ્વલત્યેષા યસ્યાસૌ દગ્ધ એવ હિ

જરસા વક્રતામેતિ શુક્લાવયવપલ્લવા ।
તાત તન્વી તનુર્નૃણાં લતા પુષ્પાનતા યથા

જરાકર્પૂરધવલં દેહકર્પૂરપાદપમ્ ।
મુને મરણમાતઙ્ગો નૂનમુદ્ધરતિ ક્ષણાત્

મરણસ્ય મુને રાજ્ઞો જરાધવલચામરા ।
આગચ્છતોઽગ્રે નિર્યાતિ સ્વાધિવ્યાધિપતાકિની

ન જિતાઃ શત્રુભિઃ સંખ્યે પ્રવિષ્ટા યેઽદ્રિકોટરે ।
તે જરાજીર્ણરાક્ષસ્યા પશ્યાશુ વિજિતા મુને

જરાતુષારવલિતે શરીરસદનાન્તરે ।
શક્નુવન્ત્યક્ષશિશવઃ સ્પન્દિતું ન મનાગપિ

દણ્ડતૃતીયપાદેન પ્રસ્ખલન્તી મુહુર્મુહુઃ ।
કાસાધોવાયુમુરજા જરા યોષિત્પ્રનૃત્યતિ

સંસારસંસૃતેરસ્યા ગન્ધકુટ્યાં શિરોગતા ।
દેહયષ્ટ્યાં જરાનામ્ની ચામરશ્રીર્વિરાજતે

જરાચન્દ્રોદયસિતે શરીરનગરે સ્થિતે ।
ક્ષણાદ્વિકાસમાયાતિ મુને મરણકૈરવમ્

જરાસુધાલેપસિતે શરીરાન્તઃપુરાન્તરે ।
અશક્તિરાર્તિરાપચ્ચ તિષ્ઠન્તિ સુખમઙ્ગનાઃ

અભાવોઽગ્રેસરી યત્ર જરા જયતિ જન્તુષુ ।
કસ્તત્રેહ સમાશ્વાસો મમ મન્દમતેર્મુને

કિં તેન દુર્જીવિતદુર્ગ્રહેણ
જરાગતેનાપિ હિ જીવ્યતે યત્ ।
જરાજગત્યામજિતા જનાનાં
સર્વૈષણાસ્તાત તિરસ્કરોતિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે જરાજુગુપ્સા નામ દ્વાવિંશતિતમઃ સર્ગઃ