યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.21

એકવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
માંસપાઞ્ચાલિકાયાસ્તુ યન્ત્રલોલેઽઙ્ગપઞ્જરે ।
સ્નાય્વસ્થિગ્રન્થિશાલિન્યાઃ સ્ત્રિયાઃ કિમિવ શોભનં

ત્વઙ્માંસરક્તબાષ્પામ્બુ પૃથક્કૃત્વા વિલોચનમ્ ।
સમાલોકય રમ્યં ચેત્કિં મુધા પરિમુહ્યસિ

ઇતઃ કેશા ઇતો રક્તમિતીયં પ્રમદાતનુઃ ।
કિમેતયા નિન્દિતયા કરોતિ વિપુલાશયઃ

વાસોવિલેપનૈર્યાનિ લાલિતાનિ પુનઃ પુનઃ ।
તાન્યઙ્ગાન્યઙ્ગ લુણ્ઠન્તિ ક્રવ્યાદાઃ સર્વદેહિનામ્

મેરુશ્રૃંગતટોલ્લાસિગંગાજલરયોપમા ।
દૃષ્ટા યસ્મિન્સ્તને મુક્તાહારસ્યોલ્લાસશાલિતા

શ્મશાનેષુ દિગન્તેષુ સ એવ લલનાસ્તનઃ ।
શ્વભિરાસ્વાદ્યતે કાલે લઘુપિણ્ડ ઇવાન્ધસઃ

રક્તમાંસાસ્થિદિગ્ધાનિ કરભસ્ય યથા વને ।
તથૈવાઙ્ગાનિ કામિન્યાસ્તાં પ્રત્યપિ હિ કો ગ્રહઃ

આપાતરમણીયત્વં કલ્પતે કેવલં સ્ત્રિયાઃ ।
મન્યે તદપિ નાસ્ત્યત્ર મુને મોહૈકકારણમ્

વિપુલોલ્લાસદાયિન્યા મદમન્મથપૂર્વકમ્ ।
કો વિશેષો વિકારિણ્યા મદિરાયાઃ સ્ત્રિયાસ્તથા

લલનાલાનસંલીના મુને માનવદન્તિનઃ ।
પ્રબોધં નાધિગચ્છન્તિ દૃઢૈરપિ શમાઙ્કુશૈઃ

કેશકજ્જલધારિણ્યો દુઃસ્પર્શા લોચનપ્રિયાઃ ।
દુષ્કૃતાગ્નિશિખા નાર્યો દહન્તિ તૃણવન્નરમ્

જ્વલતામતિદૂરેઽપિ સરસા અપિ નીરસાઃ ।
સ્ત્રિયો હિ નરકાગ્નીનામિન્ધનં ચારુ દારુણમ્

વિકીર્ણાકારકબરી તરત્તારકલોચના ।
પુર્ણેન્દુબિમ્બવદના કુસુમોત્કરહાસિની

લીલાવિલોલપુરુષા કાર્યસંહારકારિણી ।
પરં વિમોહનં બુદ્ધેઃ કામિની દીર્ઘયામિની

પુષ્પાભિરામમધુરા કરપલ્લવશાલિની ।
ભ્રમરાક્ષિવિલાસાઢ્યા સ્તનસ્તબકધારિણી

પુષ્પકેસરગૌરાઙ્ગી નરમારણતત્પરા ।
દદાત્યુન્મત્તવૈવશ્યં કાન્તા વિષલતા યથા

સત્કાર્યોચ્છ્વાસમાત્રેણ ભુજઙ્ગદલનોત્કયા ।
કાન્તયોદ્ધ્રિયતે જન્તુઃ કરભ્યેવોરગો બિલાત્

કામનામ્ના કિરાતેન વિકીર્ણા મુગ્ધચેતસામ્ ।
નાર્યો નરવિહંગાનામઙ્ગબન્ધનવાગુરાઃ

લલનાવિપુલાલાને મનોમત્તમતંગજઃ ।
રતિશૃઙ્ખલયા બ્રહ્મન્બદ્ધસ્તિષ્ઠતિ મૂકવત્

જન્મપલ્વલમત્સ્યાનાં ચિત્તકર્દમચારિણામ્ ।
પુંસાં દુર્વાસનારજ્જુર્નારી બડિશપિણ્ડિકા

મન્દુરં ચ તુરઙ્ગાણામાલાનમિવ દન્તિનામ્ ।
પુંસાં મન્ત્ર ઇવાહીનાં બન્ધનં વામલોચના

નાનારસવતી ચિત્રા ભોગભૂમિરિયં મુને ।
સ્ત્રિયમાશ્રિત્ય સંયાતા પરામિહ હિ સંસ્થિતિમ્

સર્વેષાં દોષરત્નાનાં સુસમુદ્ગિકયાઽનયા ।
દુઃખશૃઙ્ખલયા નિત્યમલમસ્તુ મમ સ્ત્રિયા

કિં સ્તનેન કિમક્ષ્ણા વા કિં નિતમ્બેન કિં ભુવા ।
માંસમાત્રૈકસારેણ કરોમ્યહમવસ્તુના

ઇતો માંસમિતો રક્તમિતોઽસ્થીનીતિ વાસરૈઃ ।
બ્રહ્મન્કતિપયૈરેવ યાતિ સ્ત્રી વિશરારુતામ્

યાસ્તાત પુરુષૈઃ સ્થૂલૈર્લલિતા મનુજૈઃ પ્રિયાઃ ।
તા મુને પ્રવિભક્તાઙ્ગ્યઃ સ્વપન્તિ પિતૃભૂમિષુ

યસ્મિન્ઘનતરસ્નેહં મુખે પત્રાઙ્કુરાઃ સ્ત્રિયઃ ।
કાન્તેન રચિતા બ્રહ્મન્પીયતે તેન જઙ્ગલે

કેશાઃ શ્મશાનવૃક્ષેષુ યાન્તિ ચામરલેખિકામ્ ।
અસ્થીન્યુડુવદાભાન્તિ દિનૈરવનિમણ્ડલે

પિબન્તિ પાંસવો રક્તં ક્રવ્યાદાશ્ચાપ્યનેકશઃ ।
ચર્માણિ ચ શિવા ભુઙ્ક્તે ખં યાન્તિ પ્રાણવાયવઃ

ઇત્યેષા લલનાઙ્ગાનામચિરેણૈવ ભાવિની ।
સ્થિતિર્મયા વઃ કથિતા કિં ભ્રાન્તિમનુધાવથ

ભૂતપઞ્ચકસંઘટ્ટસંસ્થાનં લલનાભિધમ્ ।
રસાદભિપતત્વેતત્કથં નામ ધિયાન્વિતઃ

શાખાપ્રતાનગહના કટ્વમ્લફલમાલિની ।
સુતાલોત્તાલતામેતિ ચિન્તા કાન્તાનુસારિણી

કાન્દિગ્ભૂતતયા ચેતો ઘનગર્ધાન્ધમાકુલમ્ ।
પરં મોહમુપાદત્તે યૂથભ્રષ્ટમૃગો યથા

શોચ્યતાં પરમાં યાતિ તરુણસ્તરુણીપરઃ ।
નિબદ્ધઃ કરિણીલોલો વિન્ધ્યખાતે યથા ગજઃ

યસ્ય સ્ત્રી તસ્ય ભોગેચ્છા નિઃસ્ત્રીકસ્ય ક્વ ભોગભૂઃ ।
સ્ત્રિયં ત્યક્ત્વા જગત્ત્યક્તં જગત્ત્યક્ત્વા સુખી ભવેત્

આપાતમાત્રરમણેષુ સુદુસ્તરેષુ
ભોગેષુ નાહમલિપક્ષતિચઞ્ચલેષુ ।
બ્રહ્મન્રમે મરણરોગજરાદિભીત્યા
શામ્યામ્યહં પરમુપૈમિ પદં પ્રયત્નાત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે સ્ત્રીજુગુપ્સા નામૈકવિંશતિતમઃ સર્ગઃ