યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.19

એકોનવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
લબ્ધ્વાપિ તરલાકારે કાર્યભારતરંગિણિ ।
સંસારસાગરે જન્મ બાલ્યં દુઃખાય કેવલમ્

અશક્તિરાપદસ્તૃષ્ણા મૂકતા મૂઢબુદ્ધિતા ।
ગૃધ્નુતા લોલતા દૈન્યં સર્વં બાલ્યે પ્રવર્તતે ॥
રોષરોદનરૌદ્રાસુ દૈન્યજર્જરિતાસુ ચ ।
દશાસુ બન્ધનં બાલ્યમાલાનં કરિણામિવ

ન મૃતૌ ન જરારોગે ન ચાપદિ ન યૌવને ।
તાશ્ચિન્તાઃ પરિકૃન્તન્તિ હૃદયં શૈશવેષુ યાઃ ॥
તિર્યગ્જાતિસમારમ્ભઃ સર્વૈરેવાવધીરિતઃ ।
લોલો બાલસમાચારો મરણાદપિ દુઃખદઃ ॥
પ્રતિબિમ્બઘનાજ્ઞાનં નાનાસંકલ્પપેલવમ્ ।
બાલ્યમાલૂનસંશીર્ણમનઃ કસ્ય સુખાવહમ્ ॥
જલવહ્નયનિલાજસ્રજાતભીત્યા પદે પદે ।
યદ્ભયં શૈશવેઽબુદ્ધ્યા કસ્યાપદિ હિ તદ્ભવેત્

લીલાસુ દુર્વિલાસેષુ દુરીહાસુ દુરાશયે ।
પરમં મોહમાધત્તે બાલો બલવદાપતન્

વિકલ્પકલ્પિતારમ્ભં દુર્વિલારસં દુરાસ્પદમ્ ।
શૈશવં શાસનાયૈવ પુરુષસ્ય ન શાન્તયે

યે દોષા યે દુરાચારા દુષ્ક્રમા યે દુરાધયઃ ।
તે સર્વે સંસ્થિતા બાલ્યે દુર્ગર્ત ઇવ કૌશિકાઃ

બાલ્યં રમ્યમિતિ વ્યર્થબુદ્ધયઃ કલ્પયન્તિ યે ।
તાન્મૂર્ખપુરુષાન્બ્રહ્મન્ધિગસ્તુ હૃતચેતસઃ

યત્ર દોલાકૃતિ મનઃ પરિસ્ફુરતિ વૃત્તિષુ ।
ત્રૈલોક્યાઽભવ્યમપિ તત્કથં ભવતિ તુષ્ટયે

સર્વેષામેવ સત્ત્વાનાં સર્વાવસ્થાભ્ય એવ હિ ।
મનશ્ચઞ્ચલતામેતિ બાલ્યે દશગુણં મુને

મનઃ પ્રકૃત્યૈવ ચલં બાલ્યં ચ ચલતાં વરમ્ ।
તયોઃ સંશ્લિષ્યતોસ્ત્રાતા ક ઇવાન્તઃ કુચાપલે

સ્ત્રીલોચનૈસ્તડિત્પુઞ્જૈર્જ્વલાજાલૈસ્તરઙ્ગકૈઃ ।
ચાપલં શિક્ષિતં બ્રહ્મઞ્છૈશવાક્રાન્તચેતસઃ

શૈશવં ચ મનશ્ચૈવ સર્વાસ્વેવ હિ વૃત્તિષુ ।
ભ્રાતરાવિવ લક્ષ્યેતે સતતં ભઙ્ગુરસ્થિતી

સર્વાણિ દુઃખભૂતાનિ સર્વે દોષા દુરાધયઃ ।
બાલમેવોપજીવન્તિ શ્રીમન્તમિવ માનવાઃ

નવં નવં પ્રીતિકરં ન શિશુઃ પ્રત્યહં યદિ ।
પ્રાપ્નોતિ તદસૌ યાતિ વિષવૈષમ્યમૂર્ચ્છનામ્

સ્તોકેન વશમાયાતિ સ્તોકેનૈતિ વિકારિતામ્ ।
અમેધ્ય એવ રમતે બાલઃ કૌલેયકો યથા

અજસ્રવાષ્પવદનઃ કર્દમાક્તો જડાશયઃ ।
વર્ષોક્ષિતસ્ય તપ્તસ્ય સ્થલસ્ય સદૃશઃ શિશુઃ

ભયાહારપરં દીનં દૃષ્ટાદૃષ્ટાભિલાષિ ચ ।
લોલબુદ્ધિ વપુર્ધત્તે બાલ્યં દુઃખાય કેવલમ્

સ્વસંકલ્પાભિલષિતાન્ભાવાનપ્રાપ્ય તપ્તધીઃ ।
દુઃખમેત્યબલો બાલો વિનિષ્કૃત્ત ઇવાશયે

દુરીહાલબ્ધલક્ષાણિ બહુવક્રોલ્બણાનિ ચ ।
બાલસ્ય યાનિ દુઃખાનિ મુને તાનિ ન કસ્યચિત્

બાલો બલવતા સ્વેન મનોરથવિલાસિના ।
મનસા તપ્યતે નિત્યં ગ્રીષ્મેણેવ વનસ્થલી

વિદ્યાગૃહગતો બાલો પરામેતિ કદર્થનામ્ ।
આલાન ઇવ નાગેન્દ્રો વિષવૈષમ્યભીષણામ્

નાનામનોરથમયી મિથ્યાકલ્પિતકલ્પના ।
દુઃખાયાત્યન્તદીર્ઘાય બાલતા પેલવાશયા

સંહૃષ્ટો ભુવનં ભોક્તમિન્દુમાદાતુમમ્બરાત્ ।
વાઞ્છતે યેન મૌર્ખ્યેણ તત્સુખાય કથં ભવેત્

અન્તશ્ચિત્તેરશક્તસ્ય શીતાતપનિવારણે ।
કો વિશેષો મહાબુદ્ધે બાલસ્યોર્વીરુહસ્તથા

ઉડ્ડીતુમભિવાઞ્છન્તિ પક્ષાભ્યાં ક્ષુત્પરાયણાઃ ।
ભયાહારપરા નિત્યં બાલા વિહગધર્મિણઃ

શૈશવે ગુરુતો ભીતિર્માતૃતઃ પિતૃતસ્તથા ।
જનતો જ્યેષ્ઠબાલાચ્ચ શૈશવં ભયમન્દિરમ્

સકલદોષદશાવિહતાશયં
શરણમપ્યવિવેકવિલાસિનઃ ।
ઇહ ન કસ્યચિદેવ મહામુને
ભવતિ બાલ્યમલં પરિતુષ્ટયે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે બાલ્યજુગુપ્સાનામૈકોનવિંશઃ સર્ગઃ