યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.18

અષ્ટાદશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
આર્દ્રાન્ત્રતન્ત્રીગહનો વિકારી પરિપાતવાન્ ।
દેહઃ સ્ફુરતિ સંસારે સોઽપિ દુઃખાય કેવલમ્

અજ્ઞોઽપિ તજ્જ્ઞસદૃશો વલિતાત્મચમત્કૃતિઃ ।
યુક્ત્યા ભવ્યોઽપ્યભવ્યોઽપિ ન જડો નાપિ ચેતનઃ

જડાજડદૃશોર્મધ્યે દોલાયિતદુરાશયઃ ।
અવિવેકી વિમૂઢાત્મા મોહમેવ પ્રયચ્છતિ

સ્તોકેનાનન્દમાયાતિ સ્તોકેનાયાતિ ખેદિતામ્ ।
નાસ્તિ દેહસમઃ શોચ્યો નીચો ગુણબહિષ્કૃતઃ

આગમાપાયિના નિત્યં દન્તકેસરશાલિના ।
વિકાસસ્મિતપુષ્પેણ પ્રતિક્ષણમલંકૃતઃ

ભુજશાખો ઘનસ્કન્ધો દ્વિજસ્તમ્ભશુભસ્થિતિઃ ।
લોચનાલિવિલાક્રાન્તઃ શિરઃપીઠબૃહત્ફલઃ

શ્રવદન્તરસગ્રસ્તો હસ્તપાદસુપલ્લવઃ ।
ગુલ્મવાન્કાર્યસંઘાતો વિહઙ્ગમકૃતાસ્પદઃ

સચ્છાયો દેહવૃક્ષોઽયં જીવપાન્થગણાસ્પદઃ ।
કસ્યાત્મીયઃ કસ્ય પર આસ્થાનાસ્થે કિલાત્ર કે

તાત સંતરણાર્થેન ગૃહીતાયાં પુનઃપુનઃ ।
નાવિ દેહલતાયાં ચ કસ્ય સ્યાદાત્મભાવના

દેહનામ્નિ વને શૂન્યે બહુગર્તસમાકુલે ।
તનૂરુહાસંખ્યતરૌ વિશ્વાસં કોઽધિગચ્છતિ

માંસસ્નાય્વસ્થિવલિતે શરીરપટહેઽદૃઢે ।
માર્જારવદહં તાત તિષ્ઠામ્યત્ર ગતધ્વનૌ

સંસારારણ્યસંરૂઢો વિલસચ્ચિત્તમર્કટઃ ।
ચિન્તામઞ્જરિતાકારો દીર્ઘદુઃખઘુણક્ષતઃ

તૃષ્ણાભુજઙ્ગમીગેહં કોપ કાક કૃતાલયઃ ।
સ્મિતપુણ્યોદ્ગમઃ શ્રીમાઞ્છુભાશુભમહાફલઃ

સુસ્કન્ધોઘલતાજાલો હસ્તસ્તબકસુન્દરઃ ।
પવનસ્પન્દિતાશેષસ્વાઙ્ગાવયવપલ્લવઃ

સર્વેન્દ્રિયખગાધારઃ સુજાનુસ્તમ્ભ ઉન્નતઃ ।
સરસચ્છાયયા યુક્તઃ કામપાન્થનિષેવિતઃ

મૂર્ધસંજનિતાઽઽદીર્ઘશિરોરુહતૃણાવલિઃ ।
અહંકારગૃધ્રકૃતકુલાયઃ સુષિરોદરઃ

વિચ્છિન્નવાસનાજાલમૂલત્વાદ્દુર્લવાકૃતિઃ ।
વ્યાયામવિરસઃ કાયપ્લક્ષોઽયં ન સુખાય મે

કલેવરમહંકારગૃહસ્થસ્ય મહાગૃહમ્ ।
લુઠત્વભ્યેતુ વા સ્થૈર્યં કિમનેન મુને મમ

પઙ્ક્તિબદ્ધેન્દ્રિયપશું વલત્તૃષ્ણાગૃહાઙ્ગનમ્ ।
રાગરઞ્જિતસર્વાઙ્ગં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

પૃષ્ઠાસ્થિકાષ્ઠસંઘટ્ટપરિસંકટકોટરમ્ ।
આન્ત્રરજ્જુભિરાબદ્ધં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

પ્રસૃતસ્નાયુતન્ત્રીકં રક્તામ્બુકૃતકર્દમમ્ ।
જરામઙ્કોલધવલં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

ચિત્તભૃત્યકૃતાનન્તચેષ્ટાવષ્ટબ્ધસંસ્થિતિ ।
મિથ્યામોહમહાસ્થૂણં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

દુઃખાર્ભકકૃતાક્રન્દં સુખશય્યામનોરમમ્ ।
દુરીહાદગ્ધદાસીકં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

મલાઢ્યવિષયવ્યૂહભાણ્ડોપસ્કરસંકટમ્ ।
અજ્ઞાનક્ષારવલિતં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

ગુલ્ફગુગ્ગુલુવિશ્રાન્તજાનૂર્ધ્વસ્તમ્ભમસ્તકમ્ ।
દીર્ઘદોર્દારુસુદૃઢં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

પ્રકટાક્ષગવાક્ષાન્તઃ ક્રીડત્પ્રજ્ઞાગૃહાઙ્ગનમ્ ।
ચિન્તાદુહિતૃકં બ્રહ્મન્નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

મૂર્ધજાચ્છાદનચ્છન્નકર્ણશ્રીચન્દ્રશાલિકમ્ ।
આદીર્ઘાઙ્ગુલિનિર્વ્યૂહં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

સર્વાઙ્ગકુડ્યસંઘાતઘનરોમયવાઙ્કુરમ્ ।
સંશૂન્યપેટવિવરં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

નખોર્ણનાભિનિલયં સરમારણિતાન્તરમ્ ।
ભાઙ્કારકારિપવનં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

પ્રવેશનિર્ગમવ્યગ્રવાતવેગમનારતમ્ ।
વિતતાક્ષગવાક્ષં તન્નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

જિહ્વામર્કટિકાક્રાન્તવદનદ્વારભીષણમ્ ।
દૃષ્ટદન્તાસ્થિશકલં નેષ્ટં દેહગૃહ મમ

ત્વક્સુધાલેપમસૃણં યન્ત્રસંચારચઞ્ચલમ્ ।
મનઃ સદાખુનોત્ખાતં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥ ૩૨ આખુ
સ્મિતદીપપ્રભોદ્ભાસિ ક્ષણમાનન્દસુન્દરમ્ ।
ક્ષણં વ્યાપ્તં તમઃપૂરૈર્નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

સમસ્તરોગાયતનં વલીપલિતપત્તનમ્ ।
સર્વાધિસારગહનં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ

અક્ષર્ક્ષક્ષોભવિષમા શૂન્યા નિઃસારકોટરા ।
તમોગહનદિક્કુઞ્જા નેષ્ટા દેહાટવી મમ

દેહાલયં ધારયિતું ન શક્નોમિ મુનીશ્વર ।
પઙ્કમગ્નં સમુદ્ધર્તું ગજમલ્પબલો યથા

કિં શ્રિયા કિં ચ રાજ્યેન કિં કાયેન કિમીહિતૈઃ ।
દિનૈઃ કતિપયૈરેવ કાલઃ સર્વં નિકૃન્તતિ

રક્તમાંસમયસ્યાસ્ય સબાહ્યાભ્યન્તરં મુને ।
નાશૈકધર્મિણો બ્રૂહિ કૈવ કાયસ્ય રમ્યતા

મરણાવસરે કાયા જીવં નાનુસરન્તિ યે ।
તેષુ તાત કૃતઘ્નેષુ કૈવાસ્થા વદ ધીમતામ્

મત્તેભકર્ણાગ્રચલઃ કાયો લમ્બામ્બુભઙ્ગુરઃ ।
ન સંત્યજતિ માં યાવત્તાવદેનં ત્યજામ્યહમ્

પવનસ્પન્દતરલઃ પેલવઃ કાયપલ્લવઃ ।
જર્જરસ્તનુવૃત્તશ્ચ નેષ્ટો મે કટુનીરસઃ

ભુક્ત્વા પીત્વા ચિરં કાલં બાલપલ્લવપેલવામ્ ।
તનુતામેત્ય યત્નેન વિનાશમનુધાવતિ

તાન્યેવ સુખદુઃખાનિ ભાવાભાવમયાન્યસૌ ।
ભૂયોઽપ્યનુભવન્કાયઃ પ્રાકૃતો હિ ન લજ્જતે

સુચિરં પ્રભુતાં કૃત્વા સંસેવ્ય વિભવશ્રિયમ્ ।
નોચ્છ્રાયમેતિ ન સ્થૈર્યં કાયઃ કિમિતિ પાલ્યતે

જરાકાલે જરામેતિ મૃત્યુકાલે તથા મૃતિમ્ ।
સમ એવાવિશેષજ્ઞઃ કાયો ભોગિદરિદ્રયોઃ

સંસારામ્ભોધિજઠરે તૃષ્ણાકુહરકાન્તરે ।
સુપ્તસ્તિષ્ઠતિ મુક્તેહો મૂકોઽયં કાયકચ્છપઃ

દહનૈકાર્થયોગ્યાનિ કાયકાષ્ઠાનિ ભૂરિશઃ ।
સંસારાબ્ધાવિહોહ્યન્તે કંચિત્તેષુ નરં વિદુઃ

દીર્ઘદૌરાત્મ્યવલયા નિપાતફલપાતયા ।
ન દેહલતયા કાર્યં કિંચિદસ્તિ વિવેકિનઃ

મજ્જન્કર્દમકોશેષુ ઝટિત્યેવ જરાં ગતઃ ।
ન જ્ઞાયતે યાત્યચિરાત્કઃ કથં દેહદર્દુરઃ

નિઃસારસકલારમ્ભાઃ કાયાશ્ચપલવાયવઃ ।
રજોમાર્ગેણ ગચ્છન્તો દૃશ્યન્તે નેહ કેનચિત્

વાયોર્દીપસ્ય મનસો ગચ્છતો જ્ઞાયતે ગતિઃ ।
આગચ્છતશ્ચ ભગવઞ્છરીરસ્ય કદાચન

બદ્ધાસ્થા યે શરીરેષુ બદ્ધાસ્થા યે જગત્સ્થિતૌ ।
તાન્મોહમદિરોન્મત્તાન્ધિગ્ધિગસ્તુ પુનઃપુનઃ

નાહં દેહસ્ય નો દેહો મમ નાયમહં તથા ।
ઇતિ વિશ્રાન્તચિત્તા યે તે મુને પુરુષોત્તમાઃ

માનાવમાનબહુલા બહુલાભમનોરમાઃ ।
શરીરમાત્રબદ્ધાસ્થં ઘ્નન્તિ દોષદૃશો નરમ્

શરીરશ્વભ્રશાયિન્યા પિશાચ્યા પેશલાઙ્ગયા ।
અહંકારચમત્કૃત્યા છલેન છલિતા વયમ્

પ્રજ્ઞા વરાકા સર્વૈવ કાયબદ્ધાસ્થયાનયા ।
મિથ્યાજ્ઞાનકુરાક્ષસ્યા છલિતા કષ્ટમેકિકા

ન કિંચિદપિ દૃશ્યેઽસ્મિન્સત્યં તેન હતાત્મના ।
ચિત્રં દગ્ધશરીરેણ જનતા વિપ્રલભ્યતે

દિનૈઃ કતિપયૈરેવ નિર્ઝરામ્બુકણો યથા ।
પતત્યયમયત્નેન જરઠઃ કાયપલ્લવઃ

કાયોઽયમચિરાપાયો બુદ્બુદોઽમ્બુનિધાવિવ ।
વ્યર્થં કાર્યપરાવર્તે પરિસ્ફુરતિ નિષ્ફલઃ

મિથ્યાજ્ઞાનવિકારેઽસ્મિન્સ્વપ્નસંભ્રમપત્તને ।
કાયે સ્ફુટતરાપાયે ક્ષણમાસ્થા ન મે દ્વિજ

તડિત્સુ શરદભ્રેષુ ગન્ધર્વનગરેષુ ચ ।
સ્થૈર્યં યેન વિનિર્ણીતં સ વિશ્વસિતુ વિગ્રહે

સતતભઙ્ગુરકાર્યપરમ્પરા
વિજયિજાતજયં હઠવૃત્તિષુ ।
પ્રબલદોષમિદં તુ કલેવરં
તૃણમિવાહમપોહ્ય સુખં સ્થિતઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે કાયજુગુપ્સાનામાષ્ટાદશઃ સર્ગઃ