યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.17

સપ્તદશઃ સર્ગઃ
શ્રીરામ ઉવાચ ।
હાર્દાન્ધકારશર્વર્યા તૃષ્ણયેહ દુરન્તયા ।
સ્ફુરન્તિ ચેતનાકાશે દોષકૌશિકપઙ્કતયઃ

અન્તર્દાહપ્રદાયિન્યા સમૂઢરસમાર્દવઃ ।
પઙ્ક આદિત્યદીપ્ત્યેવ શોષં નીતોઽસ્મિ ચિન્તયા

મમ ચિત્તમહારણ્યેવ્યામોહતિમિરાકુલે ।
શૂન્યે તાણ્ડવિની જાતા ભૃશમાશાપિશાચિકા

વચોરચિતનીહારા કાઞ્ચનોપવનોજ્જ્વલા ।
નૂનં વિકાસમાયાતિ ચિન્તાચણકમઞ્જરી

અલમન્તર્ભ્રમાયૈવ તૃષ્ણાતરલિતાશયા ।
આયાતા વિષમોલ્લાસમૂર્મિરમ્બુનિધાવિવ

ઉદ્દામકલ્લોલરવા દેહાદ્રૌ વહતીહ મે ।
તરઙ્ગતરલાકારા તરત્તૃષ્ણાતરઙ્ગિણી

વેગં સરોદ્ધુમુદિતો વાત્યયેવ જરત્તૃણમ્ ।
નીતઃ કલુષયા ક્વાપિ તૃષ્ણયા ચિત્તચાતકઃ

યાં યામહમતીવાસ્થાં સંશ્રયામિ ગુણશ્રિયામ્ ।
તાં તાં કૃન્તતિ મે તૃષ્ણા તન્ત્રીમિવ કુમૂષિકા

પયસીવ જરત્પર્ણં વાયાવિવ જરત્તૃણમ્ ।
નભસીવ શરન્મેઘશ્ચિન્તાચક્રે ભ્રમામ્યહમ્

ગન્તુમાસ્પદમાત્મીયમસમર્થધિયો વયમ્ ।
ચિન્તાજાલે વિમુહ્યામો જાલે શકુનયો યથા

તૃષ્ણાભિધાનયા તાત દગ્ધોઽસ્મિ જ્વાલયા તથા ।
યથા દાહોપશમનમાશંકે નામૃતૈરપિ

દૂરં દૂરમિતો ગત્વા સમેત્ય ચ પુનઃપુનઃ ।
ભ્રમત્યાશુ દિગન્તેષુ તૃષ્ણોન્મત્તા તુરઙ્ગમી

જડસંસર્ગિણી તૃષ્ણા કૃતોર્ધ્વાધોગમાગમા ।
ક્ષુબ્ધા ગ્રન્થિમતી નિત્યમારઘટ્ટાગ્રરજ્જુવત્

અન્તર્ગ્રથિતયા દેહે સર્વદુશ્છેદયાઽનયા ।
રજ્જ્વેવાશુ બલીવર્દસ્તૃષ્ણયા વાહ્યતે જનઃ

પુત્રમિત્રકલત્રાદિતૃષ્ણયા નિત્યકૃષ્ટયા ।
ખગેષ્વિવ કિરાત્યેદં જાલં લોકેષુ રચ્યતે

ભીષયત્યપિ ધીરં મામન્ધયત્યપિ સેક્ષણમ્ ।
ખેદયત્યપિ સાનન્દં તૃષ્ણાકૃષ્ણેવ શર્વરી

કુટિલા કોમલસ્પર્શા વિષવૈષમ્યશંસિની ।
દશત્યપિ મનાક્સ્પૃષ્ટા તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ ભોગિની

ભિન્દતી હૃદયં પુંસાં માયામયવિધાયિની ।
દૌર્ભાગ્યદાયિની દીના તૃષ્ણા કૃષ્ણેવ રાક્ષસી

તન્દ્રીતન્ત્રીગણૈઃ કોશં દધાના પરિવેષ્ટિતમ્ ।
નાનન્દે રાજતે બ્રહ્મંસ્તૃષ્ણા જર્જરવલ્લકી

નિત્યમેવાતિમલિના કટુકોન્માદદાયિની ।
દીર્ઘતન્ત્રી ઘનસ્નેહા તૃષ્ણા ગહ્વરવલ્લરી

અનાનન્દકરી શૂન્યા નિષ્ફલા વ્યર્થમુન્નતા ।
અમઙ્ગલકરી ક્રૂરા તૃષ્ણા ક્ષીણેવ મઞ્જરી

અનાવર્જિતચિત્તાપિ સર્વમેવાનુધાવતિ ।
ન ચાપ્નોતિ ફલં કિંચિત્તૃષ્ણા જીર્ણેવ કામિની

સંસારવૃન્દે મહતિ નાનારસસમાકુલે ।
ભુવનાભોગરઙ્ગેષુ તૃષ્ણા જરઠનર્તકી

જરાકુસુમિતારૂઢા પાતોત્પાતફલાવલિઃ ।
સંસારજંગલે દીર્ઘે તૃષ્ણા વિષલતા તતા

યન્ન શક્રોતિ તત્રાપિ ધત્તે તાણ્ડવિતાં ગતિમ્ ।
નૃત્યત્યાનન્દરહિતં તૃષ્ણા જીર્ણેવ નર્તકી

ભૃશં સ્ફુરતિ નીહારે શામ્યત્યાલોક આગતે ।
દુર્લઙ્ઘયેષુ પદં ધત્તે ચિન્તા ચપલબર્હિણી

જડકલ્લોલબહુલા ચિરં શૂન્યાન્તરાન્તરા ।
ક્ષણમુલ્લાસમાયાતિ તૃષ્ણા પ્રાવૃટ્તરઙ્ગિણી

નષ્ટમુત્સૃજ્ય તિષ્ઠન્તં તૃષ્ણા વૃક્ષમિવાપરમ્ ।
પુરુષાત્પુરુષં યાતિ તૃષ્ણા લોલેવ પક્ષિણી

પદં કરોત્યલઙ્ઘ્યેઽપિ તૃપ્તાપિ ફલમીહતે ।
ચિરં તિષ્ઠતિ નૈકત્ર તૃષ્ણા ચપલમર્કટી

ઇદં કૃત્વેદમાયાતિ સર્વમેવાસમઞ્જસમ્ ।
અનારતં ચ યતતે તૃષ્ણા ચેષ્ટેવ દૈવિકી

ક્ષણમાયાતિ પાતાલં ક્ષણં યાતિ નભસ્થલમ્ ।
ક્ષણં ભ્રમતિ દિક્કુઞ્જે તૃષ્ણા હૃત્પદ્મષટ્પદી

સર્વસંસારદોષાણાં તૃષ્ણૈકા દીર્ઘદુઃખદા ।
અન્તઃપુરસ્થમપિ યા યોજયત્યતિસંકટે

પ્રયચ્છતિ પરં જાડ્યં પરમાલોકરોધિની ।
મોહનીહારગહના તૃષ્ણા જલદમાલિકા

સર્વેષાં જન્તુજાતાનાં સંસારવ્યવહારિણામ્ ।
પરિપ્રોતમનોમાલા તૃષ્ણા બન્ધનરજ્જુવત્

વિચિત્રવર્ણા વિગુણા દીર્ઘા મલિનસંસ્થિતિઃ ।
શૂન્યા શૂન્યપદા તૃષ્ણા શક્રકાર્મુકધર્મિણી

અશનિર્ગુણસસ્યાનાં ફલિતા શરદાપદામ્ ।
હિમં સંવિત્સરોજાનાં તમસાં દીર્ઘયામિની

સંસારનાટકનટી કાર્યાલયવિહંગમી ।
માનસારણ્યહરિણી સ્મરસંગીતવલ્લકી

વ્યવહારાબ્ધિલહરી મોહમાતઙ્ગશ્રૃઙ્ખલા ।
સર્ગન્યગ્રોધસુલતા દુઃખકૈરવચન્દ્રિકા

જરામરણદુઃખાનામેકા રત્નસમુદ્ગિકા ।
આધિવ્યાધિવિલાસાનાં નિત્યં મત્તા વિલાસિની

ક્ષણમાલોકવિમલા સાન્ધકારલવા ક્ષણમ્ ।
વ્યોમવીથ્યુપમા તૃષ્ણા નીહારગહના ક્ષણમ્

ગચ્છત્યુપશમં તૃષ્ણા કાયવ્યાયામશાન્તયે ।
તમી ઘનતમઃકૃષ્ણા યથા રક્ષોનિવૃત્તયે

તાવન્મુહ્યત્યયં મૂકો લોકો વિલુલિતાશયઃ ।
યાવદેવાનુસંધત્તે તૃષ્ણા વિષવિષૂચિકા

લોકોઽયમખિલં દુઃખં ચિન્તયોજ્ઝિતયોજ્ઝતિ ।
તૃષ્ણાવિષૂચિકામન્ત્રશ્ચિન્તાત્યાગો હિ કથ્યતે

તૃણપાષાણકાષ્ઠાદિસર્વમામિષશઙ્કયા ।
આદદાના સ્ફુરત્યન્તે તૃષ્ણા મત્સ્યી હ્રદે યથા

રોગાર્તિરઙ્ગનાતૃષ્ણા ગમ્ભીરમપિ માનવમ્ ।
ઉત્તાનતાં નયન્ત્યાશુ સૂર્યાંશવ ઇવામ્બુજમ્

અન્તઃશૂન્યા ગ્રન્થિમત્યો દીર્ઘસ્વાઙ્કુરકણ્ટકાઃ ।
મુક્તામણિપ્રિયા નિત્યં તૃષ્ણા વેણુલતા ઇવ

અહો બત મહચ્ચિત્રં તૃષ્ણામપિ મહાધિયઃ ।
દુચ્છેદામપિ કૃન્તન્તિ વિવેકેનામલાસિના

નાસિધારા ન વજ્રાર્ચિર્ન તપ્તાયઃકણાર્ચિષઃ ।
તથા તીક્ષ્ણા યથા બ્રહ્મંસ્તૃષ્ણેયં હૃદિ સંસ્થિતા

ઉજ્જ્વલાઽસિતતીક્ષ્ણાગ્રા સ્નેહદીર્ઘદશા પરા ।
પ્રકાશા દાહદુઃસ્પર્શા તૃષ્ણા દીપશિખા ઇવ

અપિ મેરુસમં પ્રાજ્ઞમપિ શૂરમપિ સ્થિરમ્ ।
તૃણીકરોતિ તૃષ્ણૈકા નિમેષેણ નરોત્તમમ્

સંસ્તીર્ણગહના ભીમા ઘનજાલરજોમયી ।
સાન્ધકારોગ્રનીહારા તૃષ્ણા વિન્ધ્યમહાતટી

એકૈવ સર્વભુવનાન્તરલબ્ધલક્ષ્યા
દુર્લક્ષ્યતામુપગતૈવ વપુઃસ્થિતૈવ ।
તૃષ્ણા સ્થિતા જગતિ ચઞ્ચલવીચિમાલે
ક્ષીરોદકામ્બુતરલે મધુરેવ શક્તિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે તૃષ્ણાભંગો નામ સપ્તદશઃ સર્ગઃ