યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.16

શ્રીરામ ઉવાચ ।
દોષૈર્જર્જરતાં યાતિ સત્કાર્યાદાર્યસેવનાત્ ।
વાતાન્તઃપિચ્છલવવચ્ચેતશ્ચલતિ ચઞ્ચલમ્

ઇતશ્ચેતશ્ચ સુવ્યગ્રં વ્યર્થમેવાભિધાવતિ ।
દૂરાદ્દૂરતરં દીનં ગ્રામે કૌલેયકો યથા

ન પ્રાપ્નોતિ ક્વચિત્કિંચિત્પ્રાપ્તૈરપિ મહાધનૈઃ ।
નાન્તઃ સંપૂર્ણતામેતિ કરણ્ડક ઇવામ્બુભિઃ

નિત્યમેવ મુને શૂન્યં કદાશાવાગુરાવૃતમ્ ।
ન મનો નિવૃતિં યાતિ મૃગો યૂથાદિવ ચ્યુતઃ

તરઙ્ગતરલાં વૃત્તિં દધદાલૂનશીર્ણતામ્ ।
પરિત્યજ્ય ક્ષણમપિ હૃદયે યાતિ ન સ્થિતિમ્ ॥ ઽ
મનો મનનવિક્ષુબ્ધં દિશો દશ વિધાવતિ ।
મન્દરાહનનોદ્ધૂતં ક્ષીરાર્ણવપયો યથા

કલ્લોલકલિતાવર્તં માયામકરમાલિતમ્ ।
ન નિરોદ્ધું સમર્થોઽસ્મિ મનોમયમહાર્ણવમ્

ભોગદૂર્વાઙ્કુરાકાઙ્ક્ષી શ્વભ્રપાતમચિન્તયન્ ।
મનોહરિણકો બ્રહ્મન્દૂરં વિપરિધાવતિ

ન કદાચન મે ચેતઃ સ્વામાલૂનવિશીર્ણતામ્ ।
ત્યજત્યાકુલયા વૃત્ત્યા ચઞ્ચલત્વમિવાર્ણવઃ

ચેતશ્ચઞ્ચલયા વૃત્ત્યા ચિન્તાનિચયચઞ્ચુરમ્ ।
ધૃતિં બધ્નાતિ નૈકત્ર પઞ્જરે કેસરી યથા

મનો મોહરથારૂઢં શરીરાત્સમતાસુખમ્ ।
હરત્યપહતોદ્વેગં હંસઃ ક્ષીરમિવામ્ભસઃ

અનલ્પકલ્પનાતલ્પે વિલીનાશ્ચિત્તવૃત્તયઃ ।
મુનીન્દ્ર ન પ્રબુધ્યન્તે તેન તપ્યેઽહમાકુલઃ

ક્રોડીકૃતદૃઢગ્રન્થિતૃષ્ણાસૂત્રે સ્થિતાત્મના ।
વિહગો જાલકેનેવ બ્રહ્મન્બદ્ધોઽસ્મિ ચેતસા

સંતતામર્ષધૂમેન ચિન્તાજ્વાલાકુલેન ચ ।
વહ્નિનેવ તૃણં શુષ્કં મુને દગ્ધોઽસ્મિ ચેતસા

ક્રૂરેણ જડતાં યાતસ્તૃષ્ણાભાર્યાનુગામિના ।
શવં કૌલેયકેનેવ બ્રહ્મન્મુક્તોઽસ્મિ ચેતસા

તરઙ્ગતરલાસ્ફાલવૃત્તિના જડરૂપિણા ।
તટવૃક્ષ ઇવૌઘેન બ્રહ્મન્નીતોઽસ્મિ ચેતસા

અવાન્તરનિપાતાય શૂન્યે વા ભ્રમણાય ચ ।
તૃણં ચણ્ડાનિલેનેવ દૂરે નીતોઽસ્મિ ચેતસા

સંસારજલધેરસ્માન્નિત્યમુત્તરણોન્મુખઃ ।
સેતુનેવ પયઃપૂરો રોધિતોઽસ્મિ કુચેતસા

પાતાલાદ્ગચ્છતા પૃથ્વીં પૃથ્વ્યાઃ પાતાલગામિના ।
કૂપકાષ્ઠં કુદામ્નેવ વેષ્ટિતોઽસ્મિ કુચેતસા

મિથ્યૈવ સ્ફારરૂપેણ વિચારાદ્વિશરારુણા ।
બાલો વેતાલકેનેવ ગૃહીતોઽસ્મિ કુચેતસા

વહ્નેરુષ્ણતરઃ શૈલાદપિ કષ્ટતરક્રમઃ ।
વજ્રાદપિ દૃઢો બ્રહ્મન્દુર્નિગ્રહમનોગ્રહઃ

ચેતઃ પતતિ કાર્યેષુ વિહગઃ સ્વામિષેષ્વિવ ।
ક્ષણેન વિરતિં યાતિ બાલઃ ક્રીડનકાદિવ

જડપ્રકૃતિરાલોલો વિતતાવર્તવૃત્તિમાન્ ।
મનોઽબ્ધિરહિતવ્યાલો દૂરં નયતિ તાત મામ્

અપ્યબ્ધિપાનાન્મહતઃ સુમેરૂન્મૂલનાદપિ ।
અપિ વહ્ન્યશનાત્સાધો વિષમશ્ચિત્તનિગ્રહઃ

ચિત્તં કારણમર્થાનાં તસ્મિન્સતિ જગત્ત્રયમ્ ।
તસ્મિન્ક્ષીણે જગત્ક્ષીણં તચ્ચિકિત્સ્યં પ્રયત્નતઃ

ચિત્તાદિમાનિ સુખદુઃખશતાનિ નૂન-
મભ્યાગતાન્યગવરાદિવ કાનનાનિ ।
તસ્મિન્વિવેકવશતસ્તનુતાં પ્રયાતે
મન્યે મુને નિપુણમેવ ગલન્તિ તાનિ

સકલગુણજયાશા યત્ર બદ્ધા મહદ્ભિ-
સ્તમરિમિહ વિજેતું ચિત્તમભ્યુત્થિતોઽહમ્ ।
વિગતરતિતયાન્તર્નાભિનન્દામિ લક્ષ્મીં
જડમલિનવિલાસાં મેઘલેખામિવેન્દુઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે વૈરાગ્યચિત્તદૌરાત્મ્યં નામ ષોડશઃ સર્ગઃ