યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.14

ચતુર્દશઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
આયુઃ પલ્લવકોણાગ્રલમ્બામ્બુકણભઙ્ગુરમ્ ।
ઉન્મત્તમિવ સંત્યજ્ય યાત્યકાણ્ડે શરીરકમ્

વિષયાશીવિષાસઙ્ગપરિજર્જરચેતસામ્ ।
અપ્રૌઢાત્મવિવેકાનામાયુરાયાસકારણમ્

યે તુ વિજ્ઞાતવિજ્ઞેયા વિશ્રાન્તા વિતતે પદે ।
ભાવાભાવસમાશ્વાસમાયુસ્તેષાં સુખાયતે

વયં પરિમિતાકારપરિનિષ્ઠિતનિશ્ચયાઃ ।
સંસારાભ્રતડિત્પુઞ્જે મુને નાયુષિ નિર્વૃતાઃ

યુજ્યતે વેષ્ટનં વાયોરાકાશસ્ય ચ ખણ્ડનમ્ ।
ગ્રથનં ચ તરઙ્ગાણામાસ્થા નાયુષિ યુજ્યતે

પેલવં શરદીવાભ્રમસ્નેહ ઇવ દીપકઃ ।
તરઙ્ગક ઇવાલોલં ગતમેવોપલક્ષ્યતે

તરઙ્ગં પ્રતિબિમ્બેન્દું તડિત્પુઞ્જં નભોમ્બુજમ્ ।
ગ્રહીતુમાસ્થાં બધ્નામિ ન ત્વાયુષિ હતસ્થિતૌ

અવિશ્રાન્તમનાઃ શૂન્યમાયુરાતતમીહતે ।
દુઃખાયૈવ વિમૂઢોઽન્તર્ગર્ભમશ્વતરી યથા

સંસારસંસૃતાવસ્યાં ફેનોઽસ્મિન્સર્ગસાગરે ।
કાયવલ્લયામ્ભસો બ્રહ્મઞ્જીવિતં મે ન રોચતે

પ્રાપ્યં સંપ્રાપ્યતે યેન ભૂયો યેન ન શોચ્યતે ।
પરાયા નિર્વૃતેઃ સ્થાનં યત્તજ્જીવિતમુચ્યતે

તરવોઽપિ હિ જીવન્તિ જીવન્તિ મૃગપક્ષિણઃ ।
સ જીવતિ મનો યસ્ય મનનેન ન જીવતિ

જાતાસ્ત એવ જગતિ જન્તવઃ સાધુજીવિતાઃ ।
યે પુનર્નેહ જાયન્તે શેષા જરઠગર્દભાઃ

ભારોઽવિવેકિનઃ શાસ્ત્રં ભારો જ્ઞાનં ચ રાગિણઃ ।
અશાન્તસ્ય મનો ભારો ભારોઽનાત્મવિદો વપુઃ

રૂપમાયુર્મનો બુદ્ધિરહંકારસ્તથેહિતમ્ ।
ભારો ભારધરસ્યેવ સર્વં દુઃખાય દુર્ધિયઃ

અવિશ્રાન્તમનાપૂર્ણમાપદાં પરમાસ્પદમ્ ।
નીડં રોગવિહઙ્ગાનામાયુરાયાસનં દૃઢમ્

પ્રત્યહં ખેદમુત્સૃજ્ય શનૈરલમનારતમ્ ।
આખુનેવ જરચ્છુભ્રં કાલેન વિનિહન્યતે

શરીરબિલવિશ્રાન્તૈર્વિષદાહપ્રદાયિભિઃ ।
રોગૈરાપીયતે રૌદ્રૈર્વ્યાલૈરિવ વનાનિલઃ

પ્રસ્નુવાનૈરવિચ્છેદં તુચ્છૈરન્તરવાસિભિઃ ।
દુઃખૈરાવૃશ્ચ્યતે ક્રૂરૈર્ઘુણૈરિવ જરદ્દ્રુમઃ

નૂનં નિગરણાયાશુ ઘનગર્ધમનારતમ્ ।
આખુર્માર્જારકેણેવ મરણેનાવલોક્યતે

ગન્ધાદિગુણગર્ભિણ્યા શૂન્યયાઽશક્તિવેશ્યયા ।
અન્નં મહાશનેનેવ જરયા પરિજીર્યતે

દિનૈઃ કતિપયૈરેવ પરિજ્ઞાય ગતાદરમ્ ।
દુર્જનઃ સુજનેનેવ યૌવનેનાવમુચ્યતે

વિનાશસુહૃદા નિત્યં જરામરણબન્ધુના ।
રૂપં ખિઙ્ગવરેણેવ કૃતાન્તેનાભિલષ્યતે

સ્થિરતયા સુખભાસિતયા તયા
સતતમુજ્જ્ઞિતમુત્તમફલ્ગુ ચ ।
જગતિ નાસ્તિ તથા ગુણવર્જિતં
મરણભાજનમાયુરિદં યથા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે જીવિતગર્હા નામ ચતુર્દશઃ સર્ગઃ