યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.12

દ્વાદશઃ સર્ગઃ

વાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇતિ પૃષ્ટો મુનીન્દ્રેણ સમાશ્વસ્ય ચ રાઘવઃ ।
ઉવાચ વચનં ચારુ પરિપૂર્ણાર્થમન્થરમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્ભવતા પૃષ્ટો યથાવદધુનાઽખિલમ્ ।
કથયામ્યહમજ્ઞોઽપિ કો લઙ્ઘયતિ સદ્વચઃ

અહં તાવદયં જાતો નિજેઽસ્મિન્પિતૃસદ્મનિ ।
ક્રમેણ વૃદ્ધિં સંપ્રાપ્તઃ પ્રાપ્તવિદ્યશ્ચ સંસ્થિતઃ

તતઃ સદાચારપરો ભૂત્વાહં મુનિનાયક ।
વિહૃતસ્તીર્થયાત્રાર્થમુર્વીમમ્બુધિમેખલામ્

એતાવતાથ કાલેન સંસારાસ્થામિમાં હરન્ ।
સમુદ્ભૂતો મનસિ મે વિચારઃ સોઽયમીદૃશઃ

વિવેકેન પરીતાત્મા તેનાહં તદનુ સ્વયમ્ ।
ભોગનીરસયા બુદ્ધ્યા પ્રવિચારિતવાનિદમ્

કિંનામેદં બત સુખં યેયં સંસારસંતતિઃ ।
જાયતે મૃતયે લોકો મ્રિયતે જનનાય ચ

અસ્થિરાઃ સર્વ એવેમે સચરાચરચેષ્ટિતાઃ ।
આપદાં પતયઃ પાપા ભાવા વિભવભૂમયઃ

અયઃશલાકાસદૃશાઃ પરસ્પરમસઙ્ગિનઃ ।
શ્લિષ્યન્તે કેવલં ભાવા મનઃકલ્પનયા સ્વયા

મનઃસમાયત્તમિદં જગદાભોગિ દૃશ્યતે ।
મનશ્ચાસદિવાભાતિ કેન સ્મ પરિમોહિતાઃ

અસતૈવ વયં કષ્ટં વિકૃષ્ટા મૂઢબુદ્ધયઃ ।
મૃગતૃષ્ણામ્ભસા દૂરે વને મુગ્ધમૃગા ઇવ

ન કેનચિચ્ચ વિક્રીતા વિક્રીતા ઇવ સંસ્થિતાઃ ।
બત મૂઢા વયં સર્વે જાનાના અપિ શામ્બરમ્

કિમેતેષુ પ્રપઞ્ચેષુ ભોગા નામ સુદુર્ભગાઃ ।
મુધૈવ હિ વયં મોહાત્સંસ્થિતા બદ્ધભાવનાઃ

આ જ્ઞાતં બહુકાલેન વ્યર્થમેવ વયં વને ।
મોહે નિપતિતા મુગ્ધાઃ શ્વભ્રે મુગ્ધા મૃગા ઇવ

કિં મે રાજ્યેન કિં ભોગૈઃ કોઽહં કિમિદમાગતમ્ ।
યન્મિથ્યૈવાસ્તુ તન્મિથ્યા કસ્ય નામ કિમાગતમ્

એવં વિમૃશતો બ્રહ્મન્સર્વેષ્વેવ તતો મમ ।
ભાવેષ્વરતિરાયાતા પથિકસ્ય મરુષ્વિવ

તદેતદ્ભગવન્બ્રૂહિ કિમિદં પરિણશ્યતિ ।
કિમિદં જાયતે ભૂયઃ કિમિદં પરિવર્ધતે

જરામરણમાપચ્ચ જનનં સંપદસ્તથા ।
આવિર્ભાવતિરોભાવૈર્વિવર્ધન્તે પુનઃપુનઃ

ભોગૈસ્તૈરેવ તૈરેવ તુચ્છૈર્વયમમી કિલ ।
પશ્ય જર્જરતાં નીતા વાતૈરિવ ગિરિદ્રુમાઃ

અચેતના ઇવ જનાઃ પવનૈઃ પ્રાણનામભિઃ ।
ધ્વનન્તઃ સંસ્થિતા વ્યર્થં યથા કીચકવેણવઃ

શામ્યતીદં કથં દુઃખમિતિ તપ્તોઽસ્મિ ચિન્તયા ।
જરદ્દ્રુમ ઇવોગ્રેણ કોટરસ્થેન વહ્નિના

સંસારદુઃખપાષાણનીરન્ધ્રહૃદયોઽપ્યહમ્ ।
નિજલોકભયાદેવ ગલદ્વાષ્પં ન રોદિમિ

શૂન્યા મન્મુખવૃત્તીસ્તાઃ શુષ્કરોદનનીરસાઃ ।
વિવેક એવ હૃત્સંસ્થો મમૈકાન્તેષુ પશ્યતિ

ભૃશં મુહ્યામિ સંસ્મૃત્ય ભાવાભાવમયીં સ્થિતિમ્ ।
દારિદ્ર્યેણેવ સુભગો દૂરે સંસારચેષ્ટયા

મોહયન્તિ મનોવૃત્તિં ખણ્ડયન્તિ ગુણાવલિમ્ ।
દુઃખજાલં પ્રયચ્છન્તિ વિપ્રલમ્ભપરાઃ શ્રિયઃ

ચિન્તાનિચયચક્રાણિ નાનન્દાય ધનાનિ મે ।
સંપ્રસૂતકલત્રાણિ ગૃહાણ્યુગ્રાપદામિવ

વિવિધદોષદશાપરિચિન્તનૈ-
ર્વિતતભઙ્ગુરકારણકલ્પિતૈઃ ।
મમ ન નિર્વૃતિમેતિ મનો મુને
નિગડિતસ્ય યથા વનદન્તિનઃ

ખલાઃ કાલેકાલે નિશિ નિશિતમોહૈકમિહિકા-
ગતાલોકે લોકે વિષયશતચૌરાઃ સુચતુરાઃ ।
પ્રવૃત્તાઃ પ્રોદ્યુક્તા દિશિદિશિ વિવેકૈકહરણે
રણે શક્તાસ્તેષાં ક ઇવ વિદુષઃપ્રોજ્ઝ્ય સુભટાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે પ્રથમપરિતાપો
નામ દ્વાદશઃ સર્ગઃ