યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.11

એકાદશઃ સર્ગઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।
એવં ચેત્તન્મહાપ્રાજ્ઞા ભવન્તો રઘુનન્દનમ્ ।
ઇહાનયન્તુ ત્વરિતા હરિણં હરિણા ઇવ

એષ મોહો રઘુપતેર્નાપદ્ભ્યો ન ચ રાગતઃ ।
વિવેકવૈરાગ્યવતો બોધ એવ મહોદયઃ

ઇહાયાતુ ક્ષણાદ્રામ ઇહ ચૈવ વયં ક્ષણાત્ ।
મોહં તસ્યાપનેષ્યામો મારુતોઽદ્રેર્ઘનં યથા

એતસ્મિન્માર્જિતે યુક્ત્યા મોહે સ રઘુનન્દનઃ ।
વિશ્રાન્તિમેષ્યતિ પદે તસ્મિન્વયમિવોત્તમે

સત્યતાં મુદિતાં પ્રજ્ઞાં વિશ્રાન્તિમપતાપતામ્ ।
પીનતાં વરવર્ણત્વં પીતામૃત ઇવૈષ્યતિ

નિજાં ચ પ્રકૃતામેવ વ્યવહારપરમ્પરામ્ ।
પરિપૂર્ણમના માન્ય આચરિષ્યત્યખણ્ડિતમ્

ભવિષ્યતિ મહાસત્ત્વો જ્ઞાતલોકપરાવરઃ ।
સુખદુઃખદશાહીનઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ

ઇત્યુક્તે મુનિનાથેન રાજા સંપૂર્ણમાનસઃ ।
પ્રાહિણોદ્રામમાનેતું ભૂયો દૂતપરમ્પરામ્

એતાવતાથ કાલેન રામો નિજગૃહાસનાત્ ।
પિતુઃ સકાશમાગન્તુમુત્થિતોઽર્ક ઇવાચલાત્

વૃતઃ કતિપયૈર્ભૃત્યૈર્ભ્રાતૃભ્યાં ચ જગામ હ ।
તત્પુણ્યં સ્વપિતુઃ સ્થાનં સ્વર્ગં સુરપતેરિવ

દૂરાદેવ દદર્શાસૌ રામો દશરથં તદા ।
વૃતં રાજસમૂહેન દેવૌઘેનેવ વાસવમ્

વસિષ્ઠવિશ્વામિત્રાભ્યાં સેવિતં પાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થતજ્જ્ઞેન મન્ત્રિવૃન્દેન માલિતમ્

ચારુચામરહસ્તાભિઃ કાન્તાભિઃ સમુપાસિતમ્ ।
કકુબ્ભિરિવ મૂર્તાભિઃ સંસ્થિતાભિર્યથોચિતમ્

વસિષ્ઠવિશ્વામિત્રાદ્યાસ્તથા દશરથાદયઃ ।
દદૃશૂ રાઘવં દૂરાદુપાયાન્તં ગુહોપમમ્

સત્ત્વાવષ્ટબ્ધગર્ભેણ શલ્યેનેવ હિમાચલમ્ ।
શ્રિતં સકલસેવ્યેન ગમ્ભીરેણ સ્ફુટેન ચ

સૌમ્યં સમં શુભાકારં વિનયોદારમાનસમ્ ।
કાન્તોપશાન્તવપુષં પરસ્યાર્થસ્ય ભાજનમ્

સમુદ્યદ્યૌવનારમ્ભં વૃદ્ધોપશમશોભનમ્ ।
અનુદ્વિગ્નમનાનન્દં પૂર્ણપ્રાયમનોરથમ્

વિચારિતજગદ્યાત્રં પવિત્રગુણગોચરમ્ ।
મહાસત્ત્વૈકલોભેન ગુણૈરિવ સમાશ્રિતમ્

ઉદારમાર્યમાપૂર્ણમન્તઃકરણકોટરમ્।
અવિક્ષુભિતયા વૃત્ત્યા દર્શયન્તમનુત્તમમ્

એવઙ્ગુણગણાકીર્ણો દૂરાદેવ રઘૂદ્વહઃ ।
પરિમેયસ્મિતાચ્છાચ્છસ્વહારામ્બરપલ્લવઃ

પ્રણનામ ચલચ્ચારુચૂડામણિમરીચિના ।
શિરસા વસુધાકમ્પલોલદેવાચલશ્રિયા

એવં મુનીન્દ્રે બ્રુવતિ પિતુઃ પાદાભિવન્દનમ્।
કર્તુમભ્યાજગામાથ રામઃ કમલલોચનઃ

પ્રથમં પિતરં પશ્ચાન્મુની માન્યૈકમાનિતૌ ।
તતો વિપ્રાંસ્તતો બન્ધૂંસ્તતો ગુરુગણાન્સુહૃત્

જગ્રાહ ચ તતો દૃષ્ટ્યા મનાઙ્મૂર્ધ્ના તથા ગિરા ।
રાજલોકેન વિહિતાં તાં પ્રણામપરમ્પરામ્

વિહિતાશીર્મુનિભ્યાં તુ રામઃ સુસમમાનસઃ ।
આસસાદ પિતુઃ પુણ્યં સમીપં સુરસુન્દરઃ

પાદાભિવન્દનપરં તમથાસૌ મહીપતિઃ ।
શિરસ્યભ્યાલિલિઙ્ગાશુ ચુચુમ્બ ચ પુનઃપુનઃ

શત્રુઘ્નં લક્ષ્મણં ચૈવ તથૈવ પરવીરહા ।
આલિલિઙ્ગ ઘનસ્નેહો રાજહંસોઽમ્બુજે યથા

ઉત્સઙ્ગે પુત્ર તિષ્ઠેતિ વદત્યથ મહીપતૌ ।
ભૂમૌ પરિજનાસ્તીર્ણે સોંઽશુકેઽથ ન્યવિક્ષત

રાજોવાચ ।
પુત્ર પ્રાપ્તવિવેકસ્ત્વં કલ્યાણાનાં ચ ભાજનમ્ ।
જડવજ્જીર્ણયા બુદ્ધ્યા ખેદાયાત્મા ન દીયતામ્

વૃદ્ધવિપ્રગુરુપ્રોક્તં ત્વાદૃશેનાનુતિષ્ઠતા ।
પદમાસાદ્યતે પુણ્યં ન મોહમનુધાવતા

તાવદેવાઽઽપદો દૂરે તિષ્ઠન્તિ પરિપેલવાઃ ।
યાવદેવ ન મોહસ્ય પ્રસરઃ પુત્ર દીયતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રાજપુત્ર મહાબાહો શૂરસ્ત્વં વિજિતાસ્ત્વયા ।
દુરુચ્છેદા દુરારમ્ભા અપ્યમી વિષયારયઃ

કિમતજ્જ્ઞ ઇવાજ્ઞાનાં યોગ્યે વ્યામોહસાગરે ।
વિનિમજ્જસિ કલ્લોલબહુલે જાડ્યશાલિનિ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ
ચલન્નીલોત્પલવ્યૂહસમલોચનલોલતામ્ ।
બ્રૂહિ ચેતઃકૃતાં ત્યક્ત્વા હેતુના કેન મુહ્યસિ

કિંનિષ્ઠાઃ કે ચ તે કેન કિયન્તઃ કારણેન તે ।
આધયઃ પ્રવિલુમ્પન્તિ મનો ગેહમિવાખવઃ

મન્યે નાનુચિતાનાં ત્વમાધીનાં પદમુત્તમમ્ ।
આપત્સુ ચાઽપ્રયોજ્યં તે નિહીના અપિ ચાધયઃ

યથાભિમતમાશુ ત્વં બ્રૂહિ પ્રાપ્સ્યસિ ચાનઘ ।
સર્વમેવ પુનર્યેન ભેત્સ્યન્તે ત્વાં તુ નાધયઃ

ઇત્યુક્તમસ્ય સુમતે રઘુવંશકેતુ-
રાકર્ણ્ય વાક્યમુચિતાર્થવિલાસગર્ભમ્ ।
તત્યાજ ખેદમભિગર્જતિ વારિવાહે
બર્હી યથા ત્વનુમિતાભિમતાર્થસિદ્ધિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે રાઘવસમાશ્વાસનં નામૈકાદશઃ સર્ગઃ