યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 1.10

દશમઃ સર્ગઃ
વાલ્મીકિરુવાચ ।
તથા વસિષ્ઠે બ્રુવતિ રાજા દશરથઃ સુતમ્ ।
સંપ્રહૃષ્ટમના રામમાજુહાવ સલક્ષ્મણમ્

દશરથ ઉવાચ ।
પ્રતિહાર મહાબાહું રામં સત્યપરાક્રમમ્ ।
સલક્ષ્મણમવિઘ્નેન પુણ્યાર્થં શીઘ્રમાનય

ઇતિ રાજ્ઞા વિસૃષ્ટોઽસૌ ગત્વાન્તઃપુરમન્દિરમ્ ।
મુહૂર્તમાત્રેણાગત્ય સમુવાચ મહીપતિમ્

દેવ દોર્દલિતાશેષરિપો રામઃ સ્વમન્દિરે ।
વિમનાઃ સંસ્થિતો રાત્રૌ ષટ્પદઃ કમલે યથા

આગચ્છામિ ક્ષણેનેતિ વક્તિ ધ્યાયતિ ચૈકતઃ ।
ન કસ્યચિચ્ચ નિકટે સ્થાતુમિચ્છતિ ખિન્નધીઃ

ઇત્યુક્તસ્તેન ભૂપાલસ્તં રામાનુચરં જનમ્ ।
સર્વમાશ્વાસયામાસ પપ્રચ્છ ચ યથાક્રમમ્

કથં કીદૃગ્વિધો રામ ઇતિ પૃષ્ટો મહીભૃતા ।
રામભૃત્યજનઃ ખિન્નો વાક્યમાહ મહીપતિમ્

દેહયષ્ટિમિમાં દેવ ધારયન્ત ઇમે વયમ્ ।
ખિન્નાઃ ખેદે પરિમ્લાનતનૌ રામે સુતે તવ

રામો રાજીવપત્રાક્ષો યતઃપ્રભૃતિ ચાગતઃ ।
સવિપ્રસ્તીર્થયાત્રાયાસ્તતઃપ્રભૃતિ દુર્મનાઃ

યત્નપ્રાર્થનયાસ્માકં નિજવ્યાપારમાહ્નિકમ્ ।
સોઽયમામ્લાનવદનઃ કરોતિ ન કરોતિ વા

સ્નાનદેવાર્ચનાદાનભોજનાદિષુ દુર્મનાઃ ।
પ્રાર્થિતોઽપિ હિ નાતૃપ્તેરશ્નાત્યશનમીશ્વરઃ

લોલાન્તઃપુરનારીભિઃ કૃતદોલાભિરઙ્ગણે ।
નચ ક્રીડતિ લીલાભિર્ધારાભિરિવ ચાતકઃ

માણિક્યમુકુલપ્રોતા કેયૂરકટકાવલિઃ ।
નાનન્દયતિ તં રાજન્દ્યૌઃ પાતવિષયં યથા

ક્રીડદ્વધૂવિલોકેષુ વહત્કુસુમવાયુષુ ।
લતાવલયગેહેષુ ભવત્યતિવિષાદવાન્

યદ્દ્રવ્યમુચિતં સ્વાદુ પેશલં ચિત્તહારિ ચ ।
બાષ્પપૂર્ણેક્ષણ ઇવ તેનૈવ પરિખિદ્યતે

કિમિમા દુઃખદાયિન્યઃ પ્રસ્ફુરન્તીઃ પુરાઙ્ગનાઃ ।
ઇતિ નૃત્તવિલાસેષુ કામિનીઃ પરિનિન્દતિ

ભોજનં શયનં યાનં વિલાસં સ્નાનમાસનમ્ ।
ઉન્મત્તચેષ્ટિત ઇવ નાભિનન્દત્યનિન્દિતમ્

કિં સંપદા કિં વિપદા કિં ગેહેન કિમિઙ્ગિતૈઃ ।
સર્વમેવાસદિત્યુક્ત્વા તૂષ્ણીમેકોઽવતિષ્ઠતે

નોદેતિ પરિહાસેષુ ન ભોગેષુ નિમજ્જતિ ।
ન ચ તિષ્ઠતિ કાર્યેષુ મૌનમેવાવલમ્બતે

વિલોલાલકવલ્લર્યો હેલાવલિતલોચનાઃ ।
નાનન્દયન્તિ તં નાર્યો મૃગ્યો વનતરું યથા

એકાન્તેષુ દિગન્તેષુ તીરેષુ વિપિનેષુ ચ ।
રતિમાયાત્યરણ્યેષુ વિક્રીત ઇવ જન્તુષુ

વસ્ત્રપાનાશનાદાનપરાઙ્મુખતયા તયા ।
પરિવ્રાડ્ધર્મિણં ભૂય સોઽનુયાતિ તપસ્વિનમ્

એક એવ વસન્દેશે જનશૂન્યે જનેશ્વર ।
ન હસત્યેકયા બુદ્ધ્યા ન ગાયતિ ન રોદિતિ

બદ્ધપદ્માસનઃ શૂન્યમના વામકરસ્થલે ।
કપોલતલમાધાય કેવલં પરિતિષ્ઠતિ

નાભિમાનમુપાદત્તે ન ચ વાઞ્છતિ રાજતામ્ ।
નોદેતિ નાસ્તમાયાતિ સુખદુઃખાનુવૃત્તિષુ

ન વિદ્મઃ કિમસૌ યાતિ કિં કરોતિ કિમીહતે ।
કિં ધ્યાયતિ કિમાયાતિ કથં કિમનુધાવતિ

પ્રત્યહં કૃશતામેતિ પ્રત્યહં યાતિ પાણ્ડુતામ્।
વિરાગં પ્રત્યહં યાતિ શરદન્ત ઇવ દ્રુમઃ

અનુયાતૌ તથૈવૈતૌ રાજઞ્છત્રુઘ્નલક્ષ્મણૌ ।
તાદૃશાવેવ તસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બાવિવ સ્થિતૌ

ભૃત્યૈ રાજભિરમ્બાભિઃ સંપૃષ્ટોઽપિ પુનઃ પુનઃ ।
ઉક્ત્વા ન કિંચિદેવેતિ તૂષ્ણીમાસ્તે નિરીહિતઃ

આપાતમાત્રહૃદ્યેષુ મા ભોગેષુ મનઃ કૃથાઃ ।
ઇતિ પાર્શ્વગતં ભવ્યમનુશાસ્તિ સુહૃજ્જનમ્

નાનાવિભવરમ્યાસુ સ્ત્રીષુ ગોષ્ઠીગતાસુ ચ ।
પુરસ્થિતમિવાસ્નેહો નાશમેવાનુપશ્યતિ

નીતમાયુરનાયાસપદપ્રાપ્તિવિવર્જિતૈઃ ।
ચેષ્ટિતૈરિતિ કાકલ્યા ભૂયોભૂયઃ પ્રગાયતિ

સમ્રાડ્ભવેતિ પાર્શ્વસ્થં વદન્તમનુજીવિનમ્ ।
પ્રલપન્તમિવોન્મત્તં હસત્યન્યમના મુનિઃ

ન પ્રોક્તમાકર્ણયતિ ઈક્ષતે ન પુરોગતમ્ ।
કરોત્યવજ્ઞાં સર્વત્ર સુસમેત્યાપિ વસ્તુનિ

અપ્યાકાશસરોજિન્યા અપ્યાકાશમહાવને ।
ઇત્થમેતન્મન ઇતિ વિસ્મયોઽસ્ય ન જાયતે

કાન્તામધ્યગતસ્યાપિ મનોઽસ્ય મદનેષવઃ ।
ન ભેદયન્તિ દુર્ભેદ્યં ધારા ઇવ મહોપલમ્

આપદામેકમાવાસમભિવાઞ્છસિ કિં ધનમ્ ।
અનુશિષ્યેતિ સર્વસ્વમર્થિને સંપ્રયચ્છતિ

ઇયમાપદિયં સંપદિત્યેવં કલ્પનામયઃ ।
મનસોઽભ્યુદિતો મોહ ઇતિ શ્લોકાન્પ્રગાયતિ

હા હતોઽહમનાથોઽહમિત્યાક્રન્દપરોઽપિ સન્ ।
ન જનો યાતિ વૈરાગ્યં ચિત્રમિત્યેવ વક્ત્યસૌ

રઘુકાનનશાલેન રામેણ રિપુઘાતિના ।
ભૃશમિત્થં સ્થિતેનૈવ વયં ખેદમુપાગતાઃ

ન વિદ્મઃ કિં મહાબાહો તસ્ય તાદૃશચેતસઃ ।
કુર્મઃ કમલપત્રાક્ષ ગતિરત્ર હિ નો ભવાન્

રાજાનમથવા વિપ્રમુપદેષ્ટારમગ્રતઃ ।
હસત્યજ્ઞમિવાવ્યગ્રઃ સોઽવધીરયતિ પ્રભો

યદેવેદમિદં સ્ફારં જગન્નામ યદુત્થિતમ્ ।
નૈતદ્વસ્તુ નચૈવાહમિતિ નિર્ણીય સંસ્થિતઃ

નારૌ નાત્મનિ નો મિત્રે ન રાજ્યે ન ચ માતરિ ।
ન સંપદા ન વિપદા તસ્યાસ્થા ન વિભો બહિઃ

નિરસ્તાસ્થો નિરાશોઽસૌ નિરીહોઽસૌ નિરાસ્પદઃ ।
ન મૂઢો ન ચ મુક્તોઽસૌ તેન તપ્યામહે ભૃશમ્

કિં ધનેન કિમમ્બાભિઃ કિં રાજ્યેન કિમીહયા ।
ઇતિ નિશ્ચયવાનન્તઃ પ્રાણત્યાગપરઃ સ્થિતઃ

ભોગેઽપ્યાયુષિ રાજ્યેષુ મિત્રે પિતરિ માતરિ ।
પરમુદ્વેગમાયાતશ્ચાતકોઽવગ્રહે યથા

ઇતિ તોકે સમાયાતાં શાખાપ્રસરશાલિનીમ્ ।
આપત્તામલમુદ્ધર્તું સમુદેતુ દયાપરઃ

તસ્ય તાદૃક્સ્વભાવસ્ય સમગ્રવિભવાન્વિતમ્ ।
સંસારજાલમાભોગિ પ્રભો પ્રતિવિષાયતે

ઈદૃશઃ સ્યાન્મહાસત્ત્વઃ ક ઇવાસ્મિન્મહીતલે ।
પ્રકૃતે વ્યવહારે તં યો નિવેશયિતું ક્ષમઃ

મનસિ મોહમપાસ્ય મહામનાઃ
સકલમાર્તિતમઃ કિલ સાધુતામ્ ।
સફલતાં નયતીહ તમો હરન્
દિનકરો ભુવિ ભાસ્કરતામિવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે વૈરાગ્યપ્રકરણે રાઘવવિષાદો નામ દશમઃ સર્ગઃ