યમસ્મૃતિ · અધ્યાય 1

આશ્રમસ્થં સુખાસીનં વેદશાસ્ત્રવિશારદમ્ ।
અપૃચ્છન્ન્ ઋષયો ગત્વા યમં યમિતમાનસમ્ ॥

મહાપાતકસંયુક્તાઃ ઉપપાતકિનસ્ તથા ।
યૈર્ યૈર્ વ્રતૈર્ વિશુધ્યન્તિ તન્ નો બ્રૂહિ મહામુને ॥

દિવા વાતાર્કસંસ્પૃષ્ટં રાત્રૌ નક્ષત્રમારુતૈઃ ।
સંધ્યાદ્વયોર્ વા સંધ્યાભ્યાં પવિત્રં સર્વદા જલમ્ ॥

સ્વભાવયુક્તમ્ અવ્યાપ્તમ્ અમેધ્યેન સદા શુચિ ।
ભાણ્ડસ્થં ધરણીસ્થં વા પાનીયં પાવનં નૃણાં ॥

અમેધ્યેન તુ સંસ્પૃષ્ટો રાત્રાવ્ અહનિ વા દ્વિજઃ ।
સદ્યઃ સ્નાત્વા સ્પૃશેદ્ અગ્નિં સન્ધ્યયોશ્ ચ સદા શુચિઃ ॥

શ્વાપદોષ્ટ્રહયાદ્યૈશ્ ચ માનુષૈશ્ ચરિતં વિના ।
દષ્ટઃ સ્નાત્વા શુચિઃ સદ્યો નરઃ સંધ્યાદિરાત્રિષુ ॥

અન્ત્યાદ્ અજ્ઞાનતો ભુક્ત્વા ચણ્ડાલાન્નં કથઞ્ચન ।
ગોમૂત્રયાવકાહારો દશરાત્રેણ શુધ્યતિ ॥

જલાગ્ન્યુદ્બન્ધનભ્રષ્ટાઃ પ્રવ્રજ્યાનાશકચ્યુતાઃ ।
વિષપ્રપતનપ્રાયાઃ શસ્ત્રઘાતહતાશ્ ચ યે ॥

નવૈતે પ્રત્યવસિતાઃ સર્વધર્મબહિષ્કૃતાઃ ।
ચાન્દ્રાયણેન શુધ્યન્તિ તપ્તકૃચ્છ્રદ્વયેન વા ॥

ઉભયાવાસિનઃ પાપા યે શ્યામશબલાચ્યુતાઃ ।
ઐન્દવાભ્યાં વિશુધ્યન્તિ દત્ત્વા ધેનું તથા વૃષં ॥

ગોબ્રાહ્મણહતં દગ્ધ્વા મૃતમ્ ઉદ્બન્ધનેન ચ ।
પાશંશ્ છિત્ત્વા તથા તસ્ય કૃચ્છ્રં સાંતપનં ચરેત્ ॥

કૃમિભિર્ વ્રણસંભૂતૈર્ મક્ષિકાદ્યુપઘાતિતઃ ।
કૃચ્છ્રાબ્દં સમ્પ્રકુર્વીત પરાકો મોહસંગમાત્ ॥

એકૈકે તુ કૃતે પાપે પ્રાયશ્ચિત્તં વિદુર્ બુધાઃ ।
સર્વપાતકસમ્પાતે પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે ॥

સર્વપાતકસમ્પાતે કપાલગ્રહણં સ્મૃતમ્ ।
તત્ કાપાલિકમ્ અસ્યાગ્રં પ્રાયશ્ચિત્તં મનીષિભિઃ ॥

કાપાલિકાન્નભોક્તૄણાં તન્નારીગામિનાં તથા ।
જ્ઞાનાત્ કૃચ્છ્રાબ્દમ્ ઉદ્દિષ્ટમ્ અજ્ઞાનાદ્ ઐન્દવદ્વયમ્ ॥

સુરામદ્યપાને કૃતે ગોમાંસભક્ષણે ઽપિ વા ।
તપ્તકૃચ્છ્રપરિક્લિષ્ટો મૌઞ્જીહોમેન શુધ્યતિ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તે ઽવ્યવસિતે કર્તા યદિ વિપદ્યતે ।
શુદ્ધસ્ તદ્ અહર્ એવાસાવ્ ઇહલોકે પરત્ર ચ ॥

યાવદ્ એકો ઽપૃથગ્દ્રવ્યઃ પ્રાયશ્ચિત્તં નિષેવતે ।
અપ્રશસ્તાસ્ તુ તં સ્પૃષ્ટ્વા ભવેયુઃ તે વિગર્હિતાઃ ॥

અસંભોજ્યા અપ્રતિગ્રાહ્યા અસંપાઠ્યા અવિવાહિનઃ ।
પૂયન્તે તદ્વ્રતે પૂર્ણે સર્વે તે ઽરિક્થભાગિનઃ ॥

અશીતિર્ યસ્ય વર્ષાણિ બાલો વાપ્ય્ ઊનષોડશઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાર્ધમ્ અર્હન્તિ સ્ત્રિયો રોગિણ એવ ચ ॥

અપૂર્ણષોડશાબ્દસ્ય ચતુર્વર્ષાધિકસ્ય ચ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં ચરેદ્ ભ્રાતા પિતા વાન્યો ઽપિ બાન્ધવઃ ॥

અતો બાલતરસ્યાસ્ય નાપરાધો ન પાતકં ।
રાજદણ્ડો ન તસ્યાસ્તિ પ્રાયશ્ચિત્તં ચ નેષ્યતે ॥

કૃચ્છ્રં સાંતપનં કુર્યાદ્ હત્વા સંકીર્ણયોનિજમ્ ।
સૂતં હત્વાતિકૃચ્છ્રં તુ કુણ્ડગોલકમ્ એવ ચ ॥

સ્ત્રિયો હત્વાવિશેષેણ ચરેચ્ ચાન્દ્રાયણવ્રતમ્ ।
હત્વા ગાં ક્ષત્રિયં વૈશ્યં શૂદ્રં વાપ્ય્ અનુલોમજમ્ ॥

એષાં ભુક્ત્વા સ્ત્રિયો ગત્વા તથૈવ પ્રતિગૃહ્ય ચ ।
કૃચ્છ્રાબ્દમ્ અબ્દકૃચ્છ્રં વા શુદ્ધ્યર્થં સમ્યગ્ આચરેત્ ॥

અન્યપ્રાણિલયં કુર્વન્ દદ્યાચ્ છક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્ ।
કૃચ્છ્રં ચાપિ ચરેન્ નિત્યં પ્રાજાપત્યમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

મહાપાતકકર્તારશ્ ચત્વારો ઽપ્ય્ અવિશેષતઃ ।
અગ્નિં પ્રવિશ્ય શુધ્યન્તિ સ્નાનાદ્ વાપિ હયક્રતૌ ॥

રહસ્યકારિણસ્ ત્વ્ એતે માઘમાસે તુ પૌરુષમ્ ।
જપ્ત્વાઘમર્ષણં સૂક્તં શુધ્યન્ત્ય્ અન્તર્જલે સ્થિતાઃ ॥

પરદારે નરે ષણ્ડે હયાજાવિપશુષ્વ્ અપિ ।
આગોમૈથુનમ્ આસેવ્યઃ પાવમાનીસ્ ત્ર્યહં જપેત્ ॥

ચણ્ડાલાદ્યાસુ નારીષુ ગોષુ મૈથુનકારિણઃ ।
જપ્ત્વાઘમર્ષણં પક્ષં શુધ્યન્તિ હિ પયોવ્રતાઃ ॥

માતરં ગુરુપત્નીં ચ સ્વસારં દુહિતાં તથા ।
ગત્વા તુ પ્રવિશેદ્ અગ્નિં નાન્યશુદ્ધિર્ વિધીયતે ॥

સ્વસારં ચ પિતુર્ માતુઃ સ્વસુતાં માતુલસ્ય ચ ।
પુત્રસ્ય ભાર્યાં ગત્વા તુ ષણ્માસં કૃચ્છ્રમ્ આચરેત્ ॥

ષટ્ચતસ્રસ્ તથાન્યાશ્ ચ બન્ધુભ્યાં પિતૃમાતૃતઃ ।
ગત્વૈતાંશ્ ચ સગોત્રાં ચ પરાકં કૃચ્છ્રમ્ આચરેત્ ॥

રજકશ્ ચર્મકારશ્ ચ નટો બુરુડ એવ ચ ।
કૈવર્તશ્ ચૈવ શૈલૂષો મલ્લશ્ ચાન્ત્યાવસાયિનઃ ॥

એષાં ભુક્ત્વા ચ પીત્વા ચ રહસ્ સંકમ્ય વા સકૃત્ ।
આસ્યે ચ મૈથુનં કૃત્વા તપ્તકૃચ્છ્રં સમાચરેત્ ॥

ચણ્ડાલમુષ્ટિકાશ્ ચૈવ તથા સંકીર્ણયોનિજાઃ ॥

એષાં ભુક્ત્વા સ્ત્રિયો ગત્વા તથૈવ પ્રતિગૃહ્ય ચ ।
જ્ઞાનાત્ કૃચ્છ્રાબ્દમ્ ઉદ્દિષ્ટમ્ અજ્ઞાનાદ્ ઐન્દવં સ્મૃતં ॥

કુલાચારસ્મૃતો યેષાં સુરાપાનં તુ યોષિતાં ।
પતિતક્ષેત્રસંભૂતાઃ તે ઽકુલાચારિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥

ચતુર્ણામ્ અપિ વર્ણાનાં બાહ્યા બ્રાહ્મણમાનિનઃ ।
પારંપર્યેણ સંકીર્ણા વર્જનીયાઃ પ્રયત્નતઃ ॥

આરૂઢપતિતાજ્ જાતો બ્રાહ્મણ્યાં શૂદ્રતશ્ ચ યઃ ।
ચણ્ડાલૌ તાવ્ ઉભૌ જ્ઞેયૌ સગોત્રાદ્ યશ્ ચ જાયતે ॥

જારજાતઃ સવર્ણાયાં કુણ્ડો જીવતિ ભર્તરિ ।
મૃતે ગોલકનામા તુ જાતિહીનૌ તથાઇવ તૌ ॥

અસવર્ણાસુ નારીષુ દ્વિજૈર્ ઉત્પાદિતાશ્ ચ યે ।
પરપત્નીષુ સર્વાસુ કુણ્ડાઃ તે ગોલકાઃ સ્મૃતાઃ ॥

માતૃવર્ણા ન તે પ્રોક્તાઃ પિતૃવર્ણા ન તે સ્મૃતાઃ ।
અવિવાહ્યાઃ સુતાશ્ ચૈવ બન્ધુભિઃ પિતૃમાતૃતઃ ॥

માતૃસ્વતન્ત્રૈર્ નૃપસંગતૈશ્ ચ બાલાદિવૃદ્ધૈર્ નૃપપીડિતૈશ્ ચ ।
ભાષા પ્રવૃત્તા ન ખલુ પ્રમાણમ્ ન હ્ય્ ઉત્તરં નૈવ કૃતં કૃતાસ્ તે ॥

અશ્વસ્ય હન્તા પુરુષસ્ય હન્તા છેત્તા તરૂણાં ઘટસેવિતાનાં ।
પરસ્ય દારેષુ ચ યે પ્રસક્તાઃ તે શસ્ત્રવદ્ધ્યા ન વિહીનદણ્ડ્યાઃ ॥

યો દુષ્ટભાવેન પરસ્ય હન્તા હિનસ્તિ ભાર્યાં સસુતં કલત્રમ્ ।
ક્ષેત્રં તથા ધાન્યધનં શરીરમ્ તં ઘાતયેત્ મુદ્ગરપાતઘાતૈઃ ॥

કર્તાનુમન્તા ઽપ્ય્ ઉપદેશદાતા પ્રોત્સાહકસ્ સંપ્રતિઘાતકશ્ ચ ।
મન્ત્રી સહાયસ્ સહવાસ્યવધ્યઃ શઙ્કાવિશુદ્ધિઃ પુરુષેણ કાર્યા ॥

યો યસ્ય ભક્તાશ્રયદાસસક્તઃ દોષે કૃતે તેન નરેણ કર્તા ।
તદ્ અર્પિતે ભોક્તરિ નાનુશેયં ભક્તપ્રદાતા પ્રતિમુચ્યતે તુ ॥

પરે ઽપરે લોભહતાસ્ તતસ્ તુ પરાવરશ્ ચૈવ પરે ઽપરે ચ ॥

યજ્ઞે વિવાહે ચ તથોત્સવેષુ સમાનપુંસા ઽપ્ય્ અસમાનપુંસા ।
પરાબ્દિકામ્ પાકવિધૌ પ્રવૃત્તિં નૈતેષુ ભક્તપ્રદદોષમ્ આહુઃ ॥

શસ્ત્રપ્રદાતા વિષવહ્નિદો ઽપિ માસં સમાપ્નોતિ પરાય દત્ત્વા ।
ધર્માર્થકામપ્રતિપત્તિહેતોર્ યદિ પ્રવૃત્તૌ ન પરોપતાપે ॥

યો વાહનં કર્તરિ વારણં વા હ્ય્ આદાય ગચ્છત્ય્ અવિશિષ્ટબુદ્ધિઃ ।
તત્રાપિ દોષં ન વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ તત્રૈવ શુદ્ધશ્ ચ તથૈવ દણ્ડ્યઃ ॥

ભાર્યા સુતા ગોત્રરુહા સ્નુષા વા ભ્રાતા સુતો દાસભૃતો જનો વા ।
યો દોષદુષ્ટસ્ સ નૃપેણ શાસ્યો નકારકસ્ તુ પ્રભુર્ એષ ધર્મઃ ॥

દ્રવ્યપ્રદાનેન સમાસમેન કર્મપ્રયોગેન તથા યુધેન ।
યો વર્તતે યસ્ય નરસ્ય ચિત્તે જ્ઞેયસ્ સહાયસ્ તુ સુખાસુખેષુ ॥

મહામૃગં પક્ષિમૃગં પશું વા સમાનજાતીયમ્ અથેતરં વા ।
અચોદિતો હન્તિ નરસ્ત્રિયં વા સ્વામીયગૌસ્ તસ્ય ન ખણ્ડનીયઃ ॥

યદ્ યદ્ધિ જાતિર્ દ્વિજવર્ગજાત્યા યાગાદિકમ્ પાપકૃતો ન દણ્ડ્યાઃ ।
ગ્રહપ્રદાનેષુ નિરુદ્ધબદ્ધાઃ સર્પા ન હિંસન્તિ પરૈર્ અભીતાઃ ॥

તં દાપયિત્વા ધનિને નૃપેણ તત્સ્વામિનઃ પ્રાણિધનૈર્ વિમુચ્યઃ ॥

ધર્માર્થવાદેષુ ગવાદયો હિ સ્વેચ્છાપ્રમાદાદ્ યદિ તે મ્રિયન્તે ।
તત્રાપિ દોષઞ્ ચ પશુપ્રમાણં નાચક્ષતે ધર્મવિદસ્ તથૈવ ॥

આરણ્યકા યે યદિ દંષ્ટ્રિણસ્ તુ ગાવો મ્રિયન્તે યદિ તા અદગ્ધાઃ ।
પાપાન્ નિરોદ્ધું ન ચ પાશદાતુઃ ધારાસ્વહસ્તં પ્રવદન્તિ પાપં ॥

એકો હતો યો બહુભિઃ સમેતૈઃ ન જ્ઞાયતે કસ્ય મૃતોપઘાતૈઃ ।
દિવ્યેન તેષામ્ ઉપલભ્ય હન્તા નિવર્તનીયો નૃપસંનિયુક્તૈઃ ॥

સંત્યક્તજીવો મ્રિયતે કદાચિદ્ નિષ્પાપકઃ પાતકશુદ્ધિકાર્યાત્ ॥

તર્કપ્રમાણૈઃ પ્રતિતર્કયિત્વા કેચિદ્ વદન્ત્ય્ એવમ્ ઇદં પ્રમાનમ્ ।
નિત્યાન્તજીવો મ્રિયતે કદાચિદ્ વેદૈશ્ ચ પૃષ્ટૈર્ ઋષિભિશ્ ચ ગીતં ॥

ચાન્દ્રાયણાદીનિ હિ પાવનાનિ પાપા યદ્ ઇચ્છન્તિ હિતાય કર્તુમ્ ।
સંસર્ગમ્ ઇચ્છન્તિ ફલં તથા સ્યાત્ જ્ઞાનપ્રદીપેન તમો ઽન્ધકારે ॥