વૃત્તરત્નાકર · અધ્યાય 1

[શ્રીઃ]
[વૃત્તરત્નાકરઃ]
પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
સુખસન્તાનસિદ્ધ્યર્થં નત્વા બ્રહ્મા ઽચ્યુતા ઽર્ચિતમ્ ।
ગૌરીવિનાયકોપેતં શઙ્કરં લોકશઙ્કરમ્

વેદાર્થશૈવશાસ્ત્રજ્ઞઃ પવ્યેકો ઽભૂદ્ લોકશઙ્કરમ્ ।
તસ્ય પુત્રો ઽસ્તિ કેદારઃ શિવપાદાર્ચને રતઃ

તેનેદં ક્રિયતે છન્દો લક્ષ્યલક્ષણસંયુતમ્ ।
વૃત્તરત્નાકરં નામ બાલાનાં સુખસિદ્ધ્યે

પિઙ્ગલાદિભ્રાચાર્યૈર્યદુક્તં લૌકિકં દ્વિધા ।
માત્રાવર્ણવિભેદેન ચ્છન્દસ્તદિહ કથ્યતે

ષડધ્યાયનિબદ્ધસ્ય ચ્છન્દસો ઽસ્ય પરિસ્ફુટમ્ ।
પ્રમાણમપિ વિજ્ઞેયં ષડ્ત્રિંશદધિકં શતમ્

મ્યરસ્તજભ્નગૈર્લાન્તૈરેભિર્દશભિરક્ષરૈઃ ।
સમસ્તં વાઙ્મયં વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યમિવ વિષ્ણુના

સર્વગુર્મો મુખાન્તર્લૌ યરાવન્તગલૌ સતૌ ।
ગ્મધ્યાદ્યૌ જ્મૌ ત્રિલો નો ઽષ્ટૌ ભવન્ત્યત્ર ગણાસ્ત્રિકાઃ

જ્ઞેયાઃ સર્વાન્તમધ્યાદિગુરવો ઽત્ર ચતુષ્કલાઃ ।
ગણાશ્ચતુર્લઘૂપેતાઃ પઞ્ચાર્યાદિષુ સંસ્થિતાઃ

સાનુસ્વારો વિસર્ગાન્તો દીર્ઘો યુક્તપરશ્ચ યઃ ।
વા પાદાન્તે ત્વસૌ ગ્વક્રો જ્ઞેયો ઽન્યો માત્રિકો લૃજુઃ

પાદાદાવિહ વર્ણસ્ય સંયોગઃ ક્રમસંજ્ઞકઃ ।
પુરઃસ્થિતેન તેન સ્યાલ્લઘુતા ઽપિ ક્વચિદ્ ગુરોઃ

તરુણં સર્ષપશાકં નવૌદનં પિચ્છિલાનિ ચ દધીનિ ।
અલ્પવ્યયેન સુન્દરિ (!) ગ્રામ્યજનો મિષ્ટમિશ્નાતિ

અબ્ધિભૂતરસાદીનાં જ્ઞેયાઃ સંજ્ઞાસ્તુ લોકતઃ ।
જ્ઞેયઃ પાદશ્ચતુર્થાશો યતિર્વિચ્છેદસંજ્ઞિતઃ

યુક્સમં વિષમં ચાલૂક્સ્થાનં સદ્ભિર્નિગદ્યતે ।
સમમર્ધસમં વૃત્તં વિષમં ચ તથાપરમ્

અઙ્ઘ્રયો યસ્ય ચત્વારસ્તુલ્યલક્ષણલક્ષિતાઃ ।
તચ્છન્દઃશાસ્ત્રતત્ત્વજ્ઞાઃ સમં વૃત્તં પ્રચક્ષતે

પ્રથમાઙ્ઘ્રિસમો યસ્ય તૃતીયશ્ચરણો ભવેત્ ।
દ્વિતીયસ્તુર્યવદ્વૃત્તં તદર્ધસમમુચ્યતે

યસ્ય પાદચતુષ્કે ઽપિ લક્ષ્મ ભિન્નં પરસ્પરમ્ ।
તદાહુર્વિષમં વૃત્તં છન્દઃશાસ્ત્રવિશારદાઃ

આરભ્યૈકાક્ષારાત્પાદાદેકૈકક્ષરવદ્ધિતૈઃ ।
પૃથક્છન્દો ભવેત્પાદૈર્યાવત્ષડ્વિંશતિં ગતમ્

તદૂર્ધ્વં ચણ્ડવૃષ્ટ્યાદિદણ્ડકાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
શેષં ગાથાસ્ત્રિભિઃ ષડ્ભિશ્ચરણૈશ્ચોપલક્ષિતાઃ

ઉક્તા ઽત્યુક્તા તથા મધ્યા પ્રતિષ્ઠા ઽન્યા સુપૂર્વિકા ।
ગાયત્ર્યુષ્ણિગનુષ્ટુપ્ ચ બૃહતી પઙ્ક્તિરેવ ચ

ત્રિષ્ટુપ્ ચ જગતી ચૈવ તથા ઽતિજગતી મતા ।
શક્વરી સા ઽતિપૂર્વા સ્યાદષ્ટ્યત્યષ્ટી તતઃ સ્મૃતે

ધૃતિશ્ચા ઽતિધૃતિશ્ચૈવ ક્ર્ટિઃ પ્રકૃતિરાકૃતિઃ ।
વિકૃતિઃ સઙ્કૃતિશ્ચૈવ તથા ઽતિકૃતિરુત્કૃતિઃ

ઇત્યુક્તાશ્છન્દસાં સંજ્ઞાઃ ક્રમતો વચ્મિ સામ્પ્રતમ્ ।
લક્ષણં સર્વવૃત્તાનાં માત્રાવૃત્તા ઽનુપૂર્વકમ્