વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 34

સંજ્ઞાત્વા તેષુ કાર્યેષુ કારયેન્મન્ત્રવિત્તમઃ ॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં (દ્રવ્યશુદ્ધ્યાદિવિધિર્નામ) ત્રયસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ચતુસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
વિષ્વક્સેનઃ---
પ્રાસાદલક્ષણં વક્ષ્યે સંક્ષેપેણ મુનીશ્વર ।
નદીતીરે હ્રદે વાપિ પર્વતાગ્રે સમે તલે

સમુદ્રસઙ્ગમે તીરે તટાકે સઙ્ગમેષુ ચ ।
પુણ્યક્ષેત્રે મહારણ્યે પુણ્યતીર્થે મહામુને

ગ્રામે વા નગરે વાપિ પત્તને ખેટકે ઽપિ વા ।
કુગ્રામે ઽથ મહાગ્રામે મધ્યમે પશ્ચિમે ઽપિ વા

યત્સ્થાનં મનસો રમ્યં કારયેદ્વિષ્ણુમન્દિરમ્ ।
ઉત્તમં તુ શિલાવેશ્મ મધ્યમં દારુ ચોચ્યતે

કનિષ્ઠમિવિ(-ષ્ટ?) કાવેશ્મ કુર્યાદ્વિત્તાનુસારતઃ ।
મૃદા વા કારયેદ્ધીમાન્ વિષ્ણોરાયતનં ક્રમાત્

ત્રિવિધં ત્રિવિધં હસ્તમુત્તમાધમમધ્યતઃ ।
યત્ત્રિંશદ્ધસ્તસંખ્યા ચ ઉત્તમોત્તમમુચ્યતે

એકવિંશતિહસ્તં તુ ત્રિવિધં ચોત્તમં વિદુઃ ।
તત્પઞ્ચદશહસ્તં તુ મધ્યમોત્તમમુચ્યતે

એકાદશં ચ હસ્તં તુ મધ્યમં પરિકીર્તિતમ્ ।
મધ્યમે તુ કનિષ્ઠં ચ નવહસ્તમિહોચ્યતે

તત્કનિષ્ઠોત્તમં પ્રોક્તં સપ્તહસ્તમિહોચ્યતે ।
મધ્યમં પઞ્ચહસ્તં તુ ત્રિહસ્તં તુ કનીયસમ્

તત્તદ્વિત્તનુસારેણ તત્તત્કુર્યાત્ સમાહિતઃ ।
કનિષ્ઠમૂલે ચતુષ્કોણે વાહનં સ્થાપયેત્ ક્રમાત્

સિંહં વા ગરુડં વાપિ મારુતાત્મજમેવ વા ।
વિમાનસ્યોપરિ ન્યસ્ય પૂર્વાદિચતુરો દિશિ

વારાહં નારસિંહં ચ શ્રીધરં હયશીર્ષકમ્ ।
કારયેત્ સ્વસ્વરૂપેણ હ્યુત્તરે ઽનન્તમેવ વા

નરો નારાયણશ્ચૈવ હરિઃ કૃષ્ણસ્તથૈવ ચ ।
પૂર્વાદિ ચતુરો દિક્ષુ કારયેત્તુ યથાક્રમમ્

કારયિત્વા તદૂર્ધ્વે તુ શિખરં મણ્ડલં તતઃ ।
કારયેચ્છાસ્ત્રદૃષ્ટેન શિલ્પિના કુશલેન તુ

મૂર્ધેષ્ટકાવિધાનેન તદૂર્ધ્વે કારયેત્ ક્રમાત્ ।
સ્તૂપિં સંસ્થાપ્ય તન્ત્રજ્ઞો તન્મધ્યે મુનિસત્તમ

સ્તૂપિમધ્યે ઽબ્જમાલિખ્ય કર્ણિકા કેસરાન્વિતમ્ ।
દ્વાદશાષ્ટદલં વાપિ ષોડશં વા સુકારયેત્

તદૂર્ધ્વે કારયેત્ કુમ્ભં હસ્તં વા દ્વિગુણં તુ વા ।
તત્પાદહીનકં વાપિ કારયેત્તં સુશોભનમ્

સુધાકર્મ તતઃ કુર્યાત્ ચિત્રકર્મ ચ કારયેત્ ।
એવં કૃત્વા વિમાનં તુ કારયેન્મણ્ડપં ક્રમાત્

પ્રાકારં દ્વિત્રિરેકં વા ગોપુરેણ સમન્વિતમ્ ।
કારયેન્મુનિશાર્દૂલ આગ્નેયે પચનાલયમ્

પુષ્પસ્થાનં જલસ્થાનં પ્રાકારે તુ પ્રકારયેત્ ।
વાયવ્યે નૈરૃતે વાપિ ઈશાને વા મુનીશ્વર

વિનોદમણ્ડપં કૃત્વા સર્વાલંકારસંયુતમ્ ।
અનુક્તં ચાન્યતન્ત્રેષુ નિરીક્ષ્યાત્ર પ્રયોજયેત્

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં પ્રાસાદસ્યેહ લક્ષણમ્ ।
વિમાનાખ્યમથો વક્ષ્યે શૃણુ તત્ત્વેન નારદ

મન્દરં નિષધં ચૈવ નાગરં ચ સમન્વિતમ્ ।
દ્રાવિડં વેસરં ચૈવ પઞ્ચભેદેન કીર્તિતમ્

કૂટશાલાસમાયુક્તં સર્વદિઙ્નાસિકાયુતમ્ ।
કણ્ઠોપરિ સુવિસ્તીર્ણં પર્વતો મન્દરઃ સ્મૃતઃ

પાદપ્રભૃતિ સિંહાન્તં ચતુરશ્રં સુવિસ્તરમ્ ।
યત્કૂટશાલારહિતં પર્વતો નિષધઃ સ્મૃતઃ

કષ્ઠાત્પ્રભૃતિ સ્તૂપ્યન્તં ચતુરશ્રં સમન્તતઃ ।
નાગરં તત્ સમાખ્યાતં દ્રાવિડં ચાધુનોચ્યતે

કણ્ઠાત્પ્રભૃતિ ર(ચા?)ષ્ટાશ્રં પ્રાસાદં દ્રાવિડં ભવેત્ ।
શયને તુ મુનિશ્રેષ્ઠ ગોપુરાકૃતિરુચ્યતે

ત્રિચતુઃ પઞ્ચષટ્કુમ્ભસંયુક્ત્ર વાત્ર કારયેત્ ।
કુમુદાદિ(-ત્?)સ્તૂપિમૂલાન્તં ષોડશાષ્ટાશ્રમેવ વા

દ્વાત્રિંશદશ્રકં વાપિ કારયેન્મુનિસત્તમ ।
તત્પ્રાસાદં સમાચક્ષ્વ દ્રાવિડાંશ ભેવદ્ધ્રુવમ્

કણ્ઠાત્ પ્રભૃતિ વૃત્તં સ્યાદ્વેસરં તત્સમં ભવેત્ ।
ત્રિપૂર્ણકુમ્ભયુક્ધામ વેસરાકારરૂપિણમ્

રાજરાષ્ટ્રવિવૃદ્ધ્યર્થં શ્રીમત્ત્રેલોક્યભૂષણમ્ ।
પ્રાગાયતં વિમાનો ઽય(?)મુત્તમં પરિપઠ્યતે

દગ્ધેષ્ટકાભિસ્તુ શિલામયૈસ્તુ યત્તત્તુ કૢપ્તં પુરુષાખ્યમેવ ।
શિલામયૈર્દારુમયેષ્ટકામયૈઃ સમાશ્રિતં ભાવ્યમિદં નપુંસકમ્

કૃતં દૃઢં દારુમયેન કેવલં તદઙ્ગનાખ્યં ત્રિવિધં વિમાનમ્ ।
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ મૂર્ધેષ્ટકાવિધિં પરમ્
પ્રાસાદસ્યોત્તરે કુર્યાત્ પૂર્વે વા મુનિસત્તમ ।
ષોડશસ્તમ્ભસંયુક્તં ચતુસ્તોરણભૂષિતમ્

ચતુર્દ્વારસમાયુક્તં ચતુસ્તોરણભૂષિતમ્ ।
સર્વાલંકારસંયુક્તં શાલિભિર્વેદિસંયુતમ્

અષ્ટદ્રોણસમાયુક્તં સર્વશોભનશોભિતમ્ ।
તદર્ધં તણ્ડુલં કુર્યાત્ તદર્ધં તિલમેવ ચ

ઉપર્યુપરિ કર્તવ્યં વેદિકાં ચ સુશોભનામ્ ।
કુશૈઃ પરિસ્તરેત્તત્ર ઉદક્પ્રાગગ્રતઃ ક્રમાત્

નવવસ્ત્રૈસ્તુ સંવેષ્ટ્ય તદૂર્ધ્વે તુ ક્રમાન્ન્યસેત્ ।
ઇષ્ટકાં(કાઃ?)પૂર્વવત્ કૃત્વા ચત્વારઃ પૂર્વવત્ક્રમાત્

મૂર્તિમન્ત્રેણ સંસ્થાપ્ય મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્ ।
સ્તૂપિં સંસ્થાપયેત્તત્ર મૂલમૂર્તિમનુસ્મરનુ

તત્તન્મધ્યે તુ સંસ્થાપ્ય પુનઃ પ્રચ્છાદ્ય વાસસા ।
હોમં કુર્યાચ્ચતુર્દિક્ષુ અથવા પશ્ચિમે દિશિ (?)

એકાગ્નિં વા પ્રતિષ્ઠાપ્ય હોમયેન્નિશિ પૂર્વવત્ ।
મૂર્તિમન્ત્રેણ સકલં સમિદાજ્યચરૂંસ્તથા

સ્થણ્ડિલે મુનિશાર્દૂલ એકૈકં શતમાહુતીઃ ।
તુરીયેણ તુ મન્ત્રેણ પૂર્ણાહુતિમથાચેરત્

કુમ્ભં ચ સુદૃઢં સ્થાપ્ય પૂર્વભાગે તુ મન્ત્રવિત્ ।
નાનારત્નસમોપેતમથવા હેમસંયુતમ્

સાપિધાનં સવસ્ત્રં ચ સુદૃઢં તન્તુવેષ્ટિતમ્ ।
કલશાન્ સાધયેદષ્ટવિદ્યેશાન્ પરિતઃ ક્રમાત્

સવસ્ત્રાન્ સાપિધાનાંશ્ચ સહિરણ્યાન્ ચકૂર્ચકાન્ ।
અશ્વત્થપલ્લવૈર્યુક્તાન્ દ્રોણેન પરિપૂરિતાન્

પુણ્યાહં વાચયેત્તત્ર વૈષ્ણવૈર્વેદપારગૈઃ ।
રાત્રિશેષં નયેત્તત્ર ગેયનૃત્તસમન્વિતમ્

પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યામાચાર્યઃ સર્વમન્ત્રવિત્ ।
સ્નાત્વા વસ્ત્રાદિભિર્ભૂષ્ય દૈવજ્ઞં પૂજયેત્તદા

તક્ષકં કર્મયોગ્યત્વાદાચાર્યાનુજ્ઞયા મુને ।
નવવસ્ત્રાઙ્ગુલીયૈસ્તુ પૂજયેત્તક્ષકાન્ ક્રમાત્

તક્ષકેણ વિના કિઞ્ચિત્ કર્માત્ર હિ ન વિદ્યતે ।
સ એવ વિશ્વકરણાત્ સ્રષ્ટેતિ પરિકીર્ત્યતે

તક્ષકેણ તુ યત્કર્મ પૂર્વમારબ્ધમુત્તમમ્ ।
તક્ષકેણ તુ કર્તવ્યં નાન્યેન તુ કદાચન

તસ્યૈવ કર્મયોગ્યત્વં વિધાતૃવિહિતં યતઃ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તેનૈવ સહ ચોદિતમ્

મૂલમગ્રં વિદિત્વા તુ ચતુરશ્રેષ્ટકા ન્યસેત્ ।
મધ્યે સ્તૂપિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુણ્યાહં વાચયેત્તતઃ

મૂર્ધેષ્ટકાં ન્યસેન્મન્ત્રી પૂર્વે પુરુષમન્ત્રતઃ ।
વિશ્વેન દક્ષિણે ન્યસ્ય નિવૃત્યા પશ્ચિમે ન્યસેત્

ઐશ્વર્યં(સર્વેણ?)ચોત્તરે ન્યસ્ય સ્તૂપિં તુ પરમેષ્ઠિના ।
કલશૈઃ સ્નાપયેદ્વિદ્વાન્ સૂક્તેન પુરુષેણ ચ

કુમ્ભં ચ મૂલમન્ત્રેણ સ્થાપયેત્ સ્તૂપિમૂર્ધનિ ।
બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્તત્ર વૈષ્ણવાન્ વેદપારગાન્

ઋગ્વેદં પૂર્વભાગે તુ યજુર્વેદં તુ દક્ષિણે ।
પશ્ચિમે સામગાનં તુ ઉત્તરે ઽથર્વવેદિનઃ

ક્રમાત્ સંભોજ્ય વિધિવત્ પુણ્યાહં વાચયેત્તતઃ ।
એવમેવ પ્રકુર્યાત્તુ પરિવારાલયસ્ય ચ

પ્રાકારસ્યૈવ કુર્યાત્તુ રત્નન્યાસં વિના ક્રમમ્ ।
ગોપુરે મણ્ડપે ચૈવ મૂર્તિહોમં વિના ભવેત્

એતત્ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં મૂર્ધેષ્ટકાવિધિં પરમ્ ।
એવમુક્તપ્રકારેણ કારયેદ્ગેહમુત્તમમ્

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિ વૈશ્યઃ શૂદ્રો ઽથ એવ વા ।
તક્ષકો વા મુનિશ્રેષ્ઠ યથાશાસ્ત્રાનુસારતઃ (!)

કારયેચ્છિલ્પકર્માણિ પૂર્વપૂર્વા ગરીયસી ।
આદ્યેષ્ટકાદિકાન્ સર્વાન્ કારયેત્ ક્રમયોગતઃ

તક્ષ્ણસ્તુ સર્વથાલાભે મૂર્ધેષ્ટકાવિધિં પરમ્ ।
સુધાકાર્યં ચ ચિત્રાર્ધં ચિત્રાભાસં તથૈવ ચ

મૂલબેરવિધાનં ચ પરિવારાલયાદિકમ્ ।
અન્યૈરપિ કુલાલાદ્યૈઃ કારયેદ્વા યથાક્રમમ્

ઉપાનસ્તૂપિપર્યન્તં મૂલાલયવિધિં (ધિઃ ?) પરમ્ (રઃ?) ।
તક્ષકેણૈવ કર્તવ્યમન્યથા રાજ્યનાશકૃત્

ઇતિ મૂર્ધેષ્ટકાન્યાસં કારયીત ક્રમાદ્ગુરુઃ ।
રાજ્ઞો રાષ્ટ્રસ્ય કર્તુશ્ચ સ્વસ્યાપિ હિતકામ્યયા