વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 28

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચારાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં [ઉત્સવવિધિર્નામ] સપ્તવિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
અષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ
વિષ્વક્સેનઃ---
અમાવાસ્યોત્સવં વક્ષ્યે માસિ માસિ મુનીશ્વર ।
દેવજન્મર્ક્ષકે વાપિ પ્રતિષ્ઠાર્ક્ષમથા (-ઋક્ષકે?)પિવા

યજમાનસ્ય જન્મર્ક્ષે રાજજન્મર્ક્ષકે ઽપિ વા ।
અયને વિષુકાલે વા નિશ્ચયિત્વાઙ્કુરાન્ પુરા

નવાહે સપ્તપઞ્ચાહે ત્ર્યહૈકાહમથાપિ વા ।
અઙ્કુરાર્પણમેતેષુ સર્વસમ્પત્સુખાવહમ્

કારયેદ્વિધિવત્ સમ્યક્ સાયાહ્ને મુનિસત્તમ ।
અનઙ્કુરાર્પણં કાર્યમનર્થમશુભાવહમ્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન કારયેદઙ્કુરાર્પણમ્ ।
અઙ્કુરાર્પણકાર્યે ઽસ્મિન્ વેલાદીનિ ન વીક્ષયેત્

પાલિકાઘટિકા ચૈવ શરાવશ્ચ ત્રિધા મુને ।
ઉક્તમસ્મિન્ મહાતન્ત્રે ચોત્સવે ષોડશાન્ ક્રમાત્

પ્રત્યકં પાલિકાદીનિ લક્ષણૈઃ સહ નારદ ।
કશ્ચિદસ્મિન્ વિશેષો ઽસ્તિ તં વિશેષં શૃણુ ક્રમાત્

પ્રત્યેકં દ્વાદશં વાપિ કેવલાઃ પાલિકાસ્તથા ।
પાલિકાષોડશં વાપિ દ્વાદશં નવકં તુ વા(?)

દૂર્વાભિઃ સશિરીષાભિઃ પાલિકાદીન્ સુવેષ્ટયેત્ ।
તિલાદિદશબીજાનિ મુદ્ગમેકમથાપિ વા

પયોભિઃ ક્ષાલયેત્ પઞ્ચમન્ત્રૈર્વારિભિરેવ વા ।
એવં બીજાનિ સંક્ષાલ્ય કારયેદઙ્કુરાર્પણમ્

અઙ્કુરાર્પણકાર્યે ઽસ્મિન્ સૂત્રપાતં ન કારયેત્ ।
વિશેષમત્ર વક્ષ્યામિ પદ્મસૂત્રવિધિં શૃણુ

ત્રિહસ્તપરિમાણં તુ ચૈવ ગોમયેનાનુલેપયેત્ ।
તસ્યોર્ધ્વે શાલિમાસ્તીર્ય તન્મધ્યે ઽબ્જમથાલિખેત્

ત્ર્યહૈકાહોત્સવે ચૈવ સ્નપને મુનિસત્તમ ।
અમાવાસ્યાદિકાર્યે ઽસ્મિન્ ષોડશં દ્વાદશં તુ(?) વા

કર્ણિકાદિદલાન્ લિખ્ય પ્રત્યેકં તત્ર વિન્યસેત્ ।
પ્રતિષ્ઠોત્સવયોશ્ચૈવ પવિત્રારોહણે મુને

તથા દીક્ષાવિધાને તુ પ્રત્યેકં ષોડશ ક્રમાત્ ।
દ્વાદશં વાથ નિઃશેષં પાલિકાદીંશ્ચ કારયેત્

શેષકર્માણિ સર્વાણિ લિખેદબ્જમનુત્તમમ્ ।
પદ્મસ્ય દલસંખ્યાસ્તુ શૃણુ ચાસ્મિન્ મહામુને

પાલિકા ષોડશં ચેત્તુ દલં પઞ્ચદશં લિખેત્ ।
દ્વાદશં પાલિકા ચેત્તુ તાદૃશં પદ્મમાલિખેત્

કર્ણિકદિદલેષ્વેષુ કારયેત્ પ્રથમાક્ષરમ્ ।
અથવા મુનિશાર્દૂલ અષ્ટપત્રાબ્જમાલિખેત્

પૂર્વવદ્વિલિખેદ્બીજં પૂર્વાદિષ્વક્ષરાન્ વસૂન્ ।
પ્રોક્ષયેત્તેન મન્ત્રેણ શાખામૂલેન વા મુને

ઇન્દ્રાદીશાવસાનેષુ પાલિકાન્ નવકાન્ ન્યસેત્ ।
તેન મન્ત્રેણ મતિમાનન્ પ્રોક્ષયેદ્ગન્ધવારિણા

પુણ્યાહં વાચયેત્તસ્મિન્ બ્રાહ્મણૈસ્તન્ત્રપારગૈઃ ।
તિલાદિબીજાનભ્યર્ચ્ય તણ્ડુલોપરિ નારદ

જિતન્ત ઇતિ મન્ત્રેણ સર્વબીજાનિ વાપયેત્ ।
ગન્ધપુષ્પાદિનાભ્યર્ચ્ય સુગુપ્તે સ્થાપયેત્ ક્રમાત્

વિશેષશ્ચાત્ર સંપ્રોક્તઃ શેષં સાધારણં ભવેત્ ।
સાયાહ્ને વાથ પૂર્વાહ્ણે બલિમસ્મિન્ સમાચરેત્

હવિષા ચાક્ષતૈર્વાપિ પુષ્પૈર્વાથ બલિં ક્ષિપેત્ ।
અમાવાસ્યોત્સવાદ્યેષુ સંપ્રોક્તં ચાઙ્કુરાર્પણમ્

ઉત્સવપ્રતિમાં વાપિ સ્નપનાર્ચામથાપિ વા ।
બલિબિમ્બં તુ વા ચક્રબિમ્બમેકમથાપિ વા

તદ્ગૃહીત્વા તુ મન્ત્રજ્ઞઃ શુદ્ધસ્નાનં તુ કારયેત્ ।
પૂર્વરાત્રૌ તુ કર્તવ્યઃ સૂત્રબન્ધો યથાવિધિ

વાસાધિવાસવત્ કૃત્વા મણ્ડપાલંકૃતિર્મુને ।
ચતુરઙ્ગુલમુત્સેધં ચતુર્હસ્તપ્રમાણતઃ

શાલિભિર્વેદિકાં સમ્યક્ કૃત્વા મણ્ડપમધ્યમે ।
તદર્ધં તણ્ડુલૈર્વેદિં તન્મધ્યે તુ સમાચરેત્

ધાન્યાભાવે યથાવેદિર્યથાલાભં પ્રશસ્યતે ।
યજમાનેચ્છયા વેદિં કુર્યાત્તન્ત્રવિચક્ષણઃ

પૂર્વવત્ પદ્મમાલિખ્ય તન્મધ્યે ઽષ્ટાક્ષરં ન્યસેત્ ।
અષ્ટાક્ષરસ્ય મધ્યે તુ ચતુષ્પાદાસનં ન્યસેત્

પ્રોક્ષયેન્મૂલમન્ત્રેણ ધર્મજ્ઞાનાદિકાન્ ન્યસેત્ ।
ગન્ધપુષ્પાદિનાભ્યર્ચ્ય તન્મધ્યે હરિમાનયેત્

પાદ્યાદિદીપપર્યન્તમર્ચયેત્ પુરુષોત્તમમ્ ।
કૌતુકં બન્ધયેત્ પશ્ચાત્ પુણ્ડરીકાક્ષવિદ્યયા

આઢકત્રયસંપૂર્ણં શાલિતણ્ડુલમુત્તમમ્ ।
સૌવર્ણાદિષુ પાત્રેષુ હ્યેકં ગૃહ્ય વિચક્ષણઃ

પૂરયેત્તણ્ડુલં શુદ્ધં કુન્દેન્દુધવલપ્રભમ્ ।
તણ્ડુલોર્ધ્વે ઽબ્જમાલિખ્ય ચાષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્

સૌવર્ણં રાજતં વાપિ ક્ષૌમસૂત્રમથાપિ વા ।
કાર્પાસસૂત્રકં વાપિ ત્રિગુણીકૃત્ય નારદ

ત્રિગુણં ત્રિગુણીકૃત્ય કર્ણિકાયાં ન્યસેત્ ક્રમાત્ ।
પ્રાચ્યાદિ પશ્ચિમાન્તેન વિન્યસેત્ સૂત્રમુત્તમમ્

ગન્ધાદિદીપપર્યન્તમર્ચયેત્ કૌતુકં ક્રમાત્ ।
બન્ધયેત્ કૌતુકં પશ્ચાત્ દક્ષિણે ભગવત્કરે

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં તુ આચાર્યો મન્ત્રમુચ્ચરન્ ।
ધૂપાત્ ભસ્મં(?)સમાદાય રક્ષાં કૃત્વા સમન્ત્રતઃ

લલાટે ચાષ્ટદિગ્બન્ધં દેવસ્ય પરિતઃ ક્રમાત્ ।
હવિર્નિવેદયેત્ પશ્ચાત્ સાધકઃ પરમેષ્ઠિના

અપૂપાદીનિ સર્વાણિ ઉપહારાણિ દાપયેત્ ।
પાનીયં ચ તતો દદ્યાત્ મુખવાસં નિવેદયેત્

છત્રં ચામરમાદર્શં દેવેશાય નિવેદયેત્ ।
દિગ્બન્ધં કારયેત્તસ્મિન્ ચક્રમન્ત્રેણ સાધકઃ

નિવેદિતં તુ તત્સર્વમાચાર્યાય નિવેદયેત્ ।
તસ્મિનન્નિવેદિતં સર્વં પુરોડાશસમં મુને

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સંગ્રહેદ્દેવસંનિધૌ ।
ગ્રામાયતનવૃદ્ધ્યર્થં પૂર્વાદિ પરિતોર્ઽચયેત્

કુમુદાદ્યાઃ પ્રગૃહ્ણન્તુ સર્વે બલિમનુત્તમમ્ ।
ઘણ્ટાશબ્દસમોપેતં ધૂપદીપસમન્વિતમ્

સ્વસ્તિવાચનસંયુક્તં નૃતતગીતસમન્વિતમ્ ।
કારયેદ્બલિદાનં તુ પુષ્પાક્ષતકુશોદકૈઃ

યદિદં દેવદેવસ્ય તોષણાર્થમિહોચ્યતે ।
રાત્રિં(રાત્રૌ?)વિસર્જયેત્ પશ્ચાત્ પૂર્વોક્તૈર્દ્રવ્યવિસ્તરૈઃ

દેવેશં ચાર્ચયેત્ સમ્યક્ સૂક્તેન પુરુષેણ ચ ।
વસ્ત્રાભરણપુષ્પાદ્યૈરલંકૃત્ય પ્રયત્નતઃ

હવિર્નિવેદયેત્ પશ્ચાત્ તામ્બૂલં ચ તથૈવ ચ ।
આચાર્યઃ સમલંકૃત્ય હોમકર્મ સમારભેત્

નિત્યાગ્નૌ ચોત્સવાગ્નૌ વા કરયેદ્વિધિચોદિતમ્ ।
સમિદાજ્યચરૂન્ લાજાન્ પઞ્ચવિંશતિસંખ્યયા

કારયેત્ સ્વસ્વજિહ્વાયાં સમિદાદિ યથાક્રમમ્ ।
સમિધો મૂલમન્ત્રેણ છન્દોમૂલેન વૈ ઘૃતમ્

તતસ્તુ વિષ્ણુગાયત્ર્યા યરું હુત્વાક્ષમાત્રતઃ ।
લાજાન્ વેદાદિમન્ત્રેણ જુહુયાત્તન્ત્રવિત્તમઃ

બલિદ્રવ્યં ચ જુહુયાત્ ચતુર્થ્યન્તાદિના મુને ।
પ્રાયશ્ચિત્તાહુતિં હૂયાત્ પઞ્ચોપનિષદૈઃ ક્રમાત્

પૂર્ણાહુતિં તતો હુત્વા દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા ।
નિત્યે મહોત્સવે ચૈવ અમાવાસ્યોત્સવાદિષુ

બ્રહ્મપ્રણીતમિધ્મૌ ચ નેષ્યતે મુનિસત્તમ ।
એતત્તે કથિતો હોમ અમાવાસ્યોત્સવાદિષુ

હોમાન્તે બલિદાનં તુ કારયેત્તન્ત્રવિત્તમઃ ।
પૂર્વવદ્બલિદાનં તુ પ્રાસાદે તુ યથાક્રમમ્

કારયેન્મુનિશાર્દૂલ સર્વદેવપ્રિયાર્થકમ્ ।
ગ્રામે વા નગરે વાપિ પત્તને વાલયે ઽપિ વા

એવમાદિષુ દેશેષુ કારયેદ્બલિમુત્તમમ્ ।
માર્ગશુદ્ધિં પુરા કૃત્વા પૂર્વાહ્ણે બલિમાચરેત્

મધ્યાહ્ને યત્કૃતં બ્રહ્મન્ બલિકર્માધમં ભવેત્ ।
પૂર્વાહ્ણે ગ્રામવૃદ્ધિઃ સ્યાત્ સર્વસંપત્સુખાવહમ્

મધ્યાહ્ને ત્વઘનાશં તન્નગરાદિષુ વૃદ્ધિકૃત્ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન પૂર્વાહ્ણે બલિમાચરેત્

પૂર્વવદ્દેવદેવેશમલંકૃત્ય પ્રયત્નતઃ ।
વાસિતાદ્યૈશ્ચ માત્રાભિસ્તોષિતં સુમનોરમમ્

તદ્બિમ્બં શિબિકાદ્યેષુ સમારોપ્ય સમાહિતઃ ।
રથં તુ શિબિકાં વાપિ ગજં વાશ્વવરં તુ વા

પ્રોક્ષયેદ્ગારુડેનૈવ ભૂષયેદ્ગરુડં સ્મરન્ ।
છત્રધ્વજવિતાનાદીન્ નૃત્તગેયસમન્વિતમ્

શઙ્ખભેર્યાદિનિર્ઘોષં મહાજનસમન્વિતમ્ ।
ગ્રામાદિવીથિકાયાં તુ મધ્યે ગ્રામં પરિભ્રમેત્

ગ્રામાદિવાસ્તુદેશેષુ કુમુદાદીન્ સમર્ચયેત્ ।
દેવાગારેષુ સર્વેષુ મહાશાસ્તાલયેષુ ચ

કૂપે ચૈવ (કૂપેષુ ચ?) તટાકેષુ સઙ્ગમેષુ ચ વીથિતઃ ।
તત્તદ્દેશે મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વભૂતગણાન્ ન્યસેત્

દેવસ્ય સંનિધૌ તસ્મિન્ બલિદાનં સમાચરેત્ ।
પાયસાન્નં ગુલોપેતં તુલસીપત્રસંયુતમ્

કરવીરસમાયુક્તં શ્વેતરક્તાક્ષતૈર્યુતમ્ ।
તિલોદકસમોપેતં બલિદ્રવ્યૈશ્ચ સંયુતમ્

કૃમિકીટપતઙ્ગાદ્યૈઃ સ્પર્શિતે ઽસ્મિન્ પ્રમાદતઃ ।
બલિદ્રવ્યે મુનિશ્રેષ્ઠ સન્ત્યાજ્યં દેવતાર્ચને

અક્ષતૈર્વાથ પુષ્પૈર્વા યથાસંભવમર્ચયેત્ ।
કારયેદ્વાસ્તુદેશેષુ તત્તન્મન્ત્રમનુસ્મરન્

ઉત્તર્યીષ્ણીષસંયુક્તઃ આચાર્યો બલિમાચરેત્ ।
બલ્યન્તે પરમાત્માનમર્ઘ્યપાદ્યાદિનાર્ચયેત્

સર્વમઙ્ગલકાર્યે ઽસ્મિન્ મઙ્ગલાલાપનં કુરુ ।
તૃતીયસવને ગત્વા દેવાગારે મુનીશ્વર

પાદ્યાદિસપ્તકં દત્વા તતઃ સ્નપનમારભેત્ ।
મણ્ડપં સમલંકૃત્ય શાલિના વેદિમાચરેત્

તત્ર મધ્યે તુ મતિમાન્ કલશાન્ વિનિવેશયેત્ ।
શાલ્મલીકિંશુકાપુષ્પસંકાશાન્ સૂત્રવેષ્ટિતાન્

વેદિકોપરિ સંસ્થાપ્ય ચતુર્વેદાદિમન્ત્રતઃ ।
તેષાં મધ્યે મુનિશ્રેષ્ઠ દ્રવ્યાણિ વિનિવેશયેત્

પાદ્યં તુ મધ્યમે ભાગે પૂર્વભાગેર્ઽઘ્યમેવ ચ ।
યામ્યે ત્વાચમનીયં સ્યાદ્ગન્ધં વારુણગોચરે

પુષ્પતોયં ન્યસેત્ સોમે કૃશાનૌ તણ્ડુલોદકમ્ ।
નૈરૃતે દધિ વિન્યસ્ય વાયવ્યે ક્ષીરમેવ ચ

ઐશાન્યે વિન્યસેદાજ્યં ગન્ધયુક્તં શુભં મુને ।
એવં તુ નવકં સ્થાપ્ય કૂર્ચાંસ્તેષુ વિનિક્ષિપેત્

ચક્રિકાં સ્થાપયેત્તેષુ ગન્ધપુષ્પં વિનિક્ષિપેત્ ।
તતસ્તુ રજનીચૂર્ણં પૂર્વે વા ચોત્તરે ઽથ વા

સ્થાપયિત્વાર્ચયેત્તસ્મિન્ ગન્ધપુષ્પાક્ષતૈઃ ક્રમાત્ ।
કલશાન્ નવવસ્ત્રૈસ્તુ વેષ્ટયેત્ પ્રણવેન તુ

પુણ્યાહં વાચયેત્ સમ્યગ્યાથાતથ્યેન નારદ ।
ગન્ધપુષપાદિનાભ્યર્ચ્ય તોરણે ઽષ્ટઘટાન્ ન્યસેત્

પૂર્વાદિ ચોત્તરાન્તેષુ દ્વૌ દ્વૌ તુ કલશૌ ન્યસેત્ ।
ગન્ધતોયેન સંપૂર્ય ગન્ધપુષ્પાદિનાર્ચયેત્

સ્વનામ્ના ચૈવ સર્વેષાં મન્ત્રં તુ મુનિપુઙ્ગવ ।
ષડક્ષરમનુસ્મૃત્ય સાધકઃ પરમાર્થવિત્

પાદ્યાદ્યૈઃ કલશૈઃ સર્વૈઃ દેવેશમભિષેચયેત્ ।
સ્નપનાન્તે તુ મન્ત્રજ્ઞો રજનીમભિષેચયેત્

શુદ્ધસ્નાનં તતઃ કૃત્વા અલંકૃત્ય જનાર્દનમ્ ।
સ્નાનોદકં તો ગૃહ્ય વૈષ્ણવાન્ પ્રોક્ષયેદ્બુધઃ

તં ગૃહીત્વા તુ ભક્તાનાં સર્વેષાં મૂર્ધ્નિ નિક્ષિપેત્ ।
ગઙ્ગાસ્નાનફલં પુણ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

સર્વસંપત્સમૃદ્ધિઃ સ્યાદિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ ।
પૂર્વવદ્યાનમધ્યે તુ દેવમારોપ્ય મન્ત્રવિત્

પુરાણોક્તતટાકે વા નદીતીરે ઽથવા મુને ।
દેવદેવં સમાનીય મૂલમન્ત્રેણ સાધકઃ

સ્નાપયેત્તેયમધ્યે તુ પૂર્વવન્મુનિપુઙ્ગવ ।
મહાજનાન્ સમાહૂય દદ્યાત્તીર્થમનુત્તમમ્

સ્વસ્તિવાચનસંયુક્તં શઙ્ખદુન્દુભિસંયુતમ્ ।
દેવાલયં ક્રમાદ્ગત્વા દ્વારમાશ્રિત્ય નારદ

અર્ઘ્યપાદ્યાદિનાભ્યર્ચ્ય રક્ષાં કુર્વીત મન્ત્રવિત્ ।
અન્નેન વાથ પુષ્પૈર્વા અષ્ટદિગ્બલિમાચરેત્

સુદર્શનેન મન્ત્રેણ પૂર્વાદિષુ યથાક્રમમ્ ।
દેવાગારં સમાશ્રિત્ય સ્વસ્તિવાચનપૂર્વકમ્

પૂર્વવદ્દેવમભ્યર્ચ્ય મહાન્નં ચ નિવેદયેત્ ।
આચાર્યં પૂજયેત્ પશ્ચાત્ યથાશક્ત્યત્ર નારદ

અપૂપાદીનિ ચાન્યાનિ ઉપહારાણિ દાપયેત્ ।
તામ્બૂલં દાપયેત્ પશ્ચાત્ વિધિવત્ પરમેષ્ઠિના

શેષકર્માણિ સર્વાણિ રાજવત્ પ્રતિકારયેત્ ।
યઃ કારયેત્તુ મતિમાન્ ઇહલાકે શ્રિયં લભેત્

સ યાતિ વિષ્ણુસાલોક્યં વિષ્ણુસારૂપ્યમેવ ચ ।
અથ વા મુનિશાર્દૂલ તીર્થસ્નાનવિધિં શૃણુ

નદીપુલિનતીરે તુ મણ્ડપં કારયેત્ ક્રમાત્ ।
અથ વા સુપ્રપાં કૃત્વા ચતુર્દ્વારસમન્વિતામ્

વાસાધિવાસને પ્રોક્તં પ્રપાલક્ષણમુત્તમમ્ ।
એવં લક્ષણસંયુક્તાં પ્રપાં કૃત્વા મુનીશ્વર

ઐન્દ્રાદીશાનપર્યન્તં ગોમયેનાનુલેપયેત્ ।
પૂર્વોક્તશાલીનાસ્તીર્ય વિતાનાદ્યૈરલંકૃતમ્

પુષ્પમાલાદિસંયુક્તં તન્મધ્યે કલશાન્ ન્યસેત્ ।
પૂર્વવન્નવકં સ્થાપ્ય પૂર્વવત્ સ્નાનમાચરેત્

તીર્થસ્નાનં તતો બ્રહ્મન્ મહાજનસમન્વિતમ્ ।
નદ્યાં હ્રદે તટાકે વા દેવેશં સ્નાનમાચરેત્

તીરે દેવં સમાનીય શુદ્ધસ્નાનં સમાચરેત્ ।
અર્ઘ્યાદિનાર્ચયેદ્દેવમલંકૃત્ય પ્રયત્નતઃ

શેષકર્માણિ સર્વાણિ અસ્મિન્ પૂર્વવદાચરેત્ ।
દ્વિપ્રકારં મયા પ્રોક્તં તીર્થસ્નાનં મુનીશ્વર

સાધકેચ્છાનુરૂપેણ યથાયોગં સમાચરેત્ ।
તીર્થસ્નાનવિધિઃ પ્રોક્તઃ પૂર્વપૂર્વા ગરીયસી

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તમમાવાસ્યોત્સવં પરમ્ ।
અન્યથા નિષ્ફલં યાતિ રોગવૃદ્ધિર્ધનક્ષયઃ