વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 23

સ્નાપ્ય ભક્ત્યા હરિં સમ્યક્ અશ્વમેધફલં લભેત્ ॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં [સ્નપનવિધિર્નામ] દ્વાવિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ત્રયોવિંશો ઽધ્યાયઃ
વિષ્વક્સેનઃ---
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ હરેઃ પૂજાઙ્ગમુત્તમમ્ ।
પુષ્પારામસ્ય દેશં ચ તસ્ય સંસ્કારમેવ ચ

એવમાદીનિ ચાન્યાનિ સન્ધ્યારક્ષાવસાનકમ્ ।
શૃણુ ગુહ્યમના ભૂત્વા સાધકાનાં હિતાય વૈ

દેવાલયસ્ય પરિતો વાયવ્યાં દિશિ વા મુને ।
પૂર્વે ઽથ દક્ષિણે વાપિ કુર્યાદારામમુત્તમમ્

પૂર્વવદ્વૈષ્ણવૈર્યુક્તં યજમાનો વિધાનતઃ ।
આચાર્યં પૂજયિત્વા તુ બ્રાહ્મણાનામનુજ્ઞયા

અઙ્ગુલીયકવસ્ત્રાદ્યૈસ્તોષયિત્વા હરિં સ્મરેત્ ।
અર્ધ્યાદિસ્નાનપર્યન્તં તેનૈવ મનસાવ્યયમ્

રવિમણ્ડલમધ્યસ્થં દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
સંપૂજયિત્વા તદ્ભૂમૌ શઙ્ખતૂર્યાદિસંયુતમ્

વૈષ્ણવૈઃ સહ તાં ભૂમિં નિરીક્ષ્યાસ્ત્રેણ મન્ત્રવિત્ ।
કર્ષયેલ્લાઙ્ગલૈઃ શૂદ્રૈઃ વૈષ્ણવૈસ્તુ યથાક્રમમ્

તતો મૃચ્છિષ્યશસ્ત્રૈસ્તુ તાં ભૂમિં શિક્ષયેદ્દ્વિજ (?) ।
યજમાનો હરિં સ્મૃત્વા આચાર્યં પૂજયેત્ પુનઃ

બ્રાહ્મણાન્ ભોજયિત્વા તુ પુણ્યાહં તત્ર કારયેત્ ।
તસ્યાં ભૂમ્યાં શુભાયાં તુ પુષ્પવૃક્ષાદિકાન્ ક્રમાત્

સ્થાપયેદ્દેવદેવસ્ય પૂજાર્થં મુનિસત્તમ ।
કરવીરં તથા જતિર્મલ્લિકાવકુલં તથા

ચમ્પકં કર્ણિકારં તુ નન્દ્યાવર્તં તથૈવ ચ ।
તુલસીદ્વમેવં ચ દલૈકં પદ્મમુચ્યતે

માગધીવૃક્ષવકુલં(-લૌ?) ક્રમુકં(-કઃ?)પનસં(-સઃ?)તથા ।
કદલ્યામલકં(-કૌ?)ચૈવ મધુકામ્રં(-મ્રૌ?)તથૈવ ચ

નાલિકેરં ત(-રસ્ત?)થોશીરં ચન્દનં હરિબેરકમ્ ।
પુંનાગં વંશપુંનાગં ક્ષુદ્રપુંનાગમેવ ચ

દાડિમં ચ તથા હવ્યં પાલાશં પાદપં તથા ।
એવમાદીનિ ચાન્યાનિ દેવોદ્યાને તુ દર્શકાન્

પુષ્પારામે ક્રમેણૈવ કુર્યાત્તુ બ્રાહ્મણેન વૈ ।
બ્રાહ્મણાન્ જ્ઞાનસંપન્નાન્ વૈષ્ણવાન્ વેદપારગાન્

સંગૃહ્ય તાનલંકૃત્ય સર્વદુન્દુભિસંયુતમ્ ।
પૂર્વં વિઘ્નેશમભ્યર્ચ્ય ઉપહા(-ચા?)રસમન્વિતમ્

તામ્બૂલં સૂક્ષ્મવસ્ત્રૈસ્તુ બ્રાહ્મણાન્ પૂજ્ય મન્ત્રવિત્ ।
એવમાદીનિ ચાન્યાનિ વૈષ્ણવાન્ પ્રણવં સ્મરેત્

ગન્ધાદિભિઃ સમભ્યર્ચ્ય તામ્બૂંલ દાપયેત્ ક્રમાત્ ।
તસ્માદ્દ્વિજવરશ્રેષ્ઠૈરારામે મુનિસત્તમ

બીજાનિ વાપયેદ્ભૂમૌ પ્રણવાદ્યન્તસંયુતમ્ ।
વિષ્ણુગાયત્રિમન્ત્રેણ વિષ્ણુમન્ત્રમનુસ્મરન્

અઙ્કુરાદીંસ્તથા ભૂમૌ ચારામે ક્રમયોગતઃ ।
સર્વા(શક્રા?)દીશાનપર્યન્તં કરવીરાદિકાન્ ક્રમાત્

સ્થાપયેત્ પૂર્વવન્મન્ત્રી સેચયેત્ પ્રણવૈર્જલમ્ ।
યન્ત્રેણાહૃત્ય સચ્છિ(-ચ્છૂ?)દ્રો વૈષ્ણવૈસ્તુ દિને દિને

તોષયેત્ પુષ્પવૃક્ષાંશ્ચ પત્રાણિ વિવિધ નિ ચ ।
એવમાદીનિ ચ ન્યાનિ ફલવૃક્ષાન્તમેવ ચ

તાલં નિમ્બં તથા રાજવૃક્ષં ખદિરમેવ ચ ।
વિષ્ણ્વાલયે તથારામે સ્વૃગૃહે ચ વિવર્જયેત્

વર્જ્યસ્યાવર્જનાન્યાનિ(-ને નૈવ?)વૃદ્ધિઃ સ્યાત્ કુપ્યતે હરિઃ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તાલાદીનાં તુ વર્જયેત્

બ્રાહ્મણારાધને લોકે પરાર્થે વિષ્ણુમવ્યયમ્ (?) ।
બ્રાહ્મણૈરેવ કર્તવ્યઃ પુષ્પારામો મહામતે

તથૈવ નૃપવિડ્ભ્યાં ચ વિષ્ણોરારાધેન ક્રમમ્ (-મઃ?) ।
શૂદ્રારાધનદેવસ્ય શૂદ્રૈર્નન્દવનં મુને

કારયેત્ ક્રમયોગેન બ્રાહ્મણાનાં મહત્તપઃ ।
બ્રાહ્મણારાધને ભૂમૌ પૂર્વવન્નન્દનં મુને

સ્થાપિતં બ્રાહ્મણેનેવ પુષ્પવૃક્ષાદિકાન્ ક્રમાત્ (?) ।
યથાકામં તુ મન્ત્રેણ જલૈઃ શૂદ્રૈસ્તુ વર્જયેત્

આપુષ્પકાલમત્રૈવ તાવત્ કુર્યાદ્દિને દિને (?) ।
પુષ્પકાલે ઽઙ્કુરાદીનિ પત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

હસ્તં પ્રક્ષાલ્ય તાન્ છેદ્ય(છિત્વા?)પાત્રે શૂદ્રૈસ્તુ પૂરયેત્ ।
સપુષ્પપાત્રમાદાય બ્રહ્મણો વેદપારગઃ

પ્રણવેન સમુદ્ધૃત્ય સાપિધાનં હરિં સ્મરન્ ।
પુષ્પમણ્ડપમાસાદ્ય પુષ્પભાણ્ડે તુ પૂરયેત્

પશ્ચાચ્છુદ્ધજલૈર્મન્ત્રીં સંપ્રોક્ષ્યાસ્મિન્ મુખેષુ તાન્ ।
પિધાય તુ બહિર્દેશે નિષ્ક્રમ્યાસ્ત્રેણ મન્ત્રતઃ

તતસ્તુ ફલકાં તસ્મિન્ મન્ત્રી વાયુમનુસ્મરન્ ।
સંમૃજ્ય કુશબૃન્દેન પ્રોક્ષયેત્ પ્રણવેન તુ

સંક્ષાલ્ય વિષ્ણુણાયત્ર્યા ફલકાં ગન્ધવરિણા ।
હસ્તં પ્રક્ષાલ્ય તેનૈવ પ્રણવેનાભિમન્ત્રયેત્

પુષ્પપાત્રાત્ સમાદાય હસ્તાભ્યાં પ્રણવેન તુ ।
પૂરયેત્ ફલકાન્તં તુ નવવસ્ત્રૈસ્તુ વા મુને

તથૈવાઙ્કુરપત્રણિ સર્વાણ્યેતાનિ વૈ ક્રમાત્ ।
પશ્ચાદ્ગન્ધજલૈસ્તસ્મિન્ પ્રોક્ષયેત્ પ્રણવં સ્મરેત્

મનસા સતતં દેવમનુસ્મૃત્ય સમાહિતઃ ।
નમસ્કારવિહીને(-નં?)તુ સૂત્રેઃ પુષ્પાણિ સન્ધયેત્

ઉત્પલાદીનિ ચાન્યાનિ તુલસીદ્વયમેવ ચ ।
નાનાવર્ણસમાયુક્તં માલ્યાન્યેવં સમાચરેત્

તતઃ પ્રણવમુચ્ચાર્ય ષડક્ષરમનુસ્મરન્ ।
પુષ્પપાત્રે તુ સંપૂર્ય પ્રણવેનોદ્ધરેદ્બુધઃ

નમસ્કારવિહીનેન(-નં તુ?) હરિં સ્મૃત્ય શનૈઃ શનૈઃ ।
દેવપાર્શ્વં સમાસાદ્ય સ્થાપયેદ્દક્ષિણાગ્રતઃ

પશ્ચાત્તાન્યસ્ત્રમન્ત્રેણ પ્રોક્ષયેત્ સાધકઃ ક્રમાત્ ।
તતઃ પ્રણમ્ય મનસા મૂલમન્ત્રમનુસ્મરન્

નિષ્ક્રમ્ય તુ બહિર્દેશે જપેદ્વૈ વૈષ્ણવો દ્વિજઃ ।
દેવાલયાદ્બહિર્દેશે ન કુર્યાત્ પુષ્પમણ્ડપમ્

યો બાહ્યે કુરુતે મોહાત્ પુષ્પમાલ્યાદિકાન્ મુને ।
ન પૂજાફલમાપ્નોતિ તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્

સચ્છૂદ્રવૈષ્ણવૈર્માલામાપદ્યપિ મહામુને ।
નિત્યે નૈમિત્તિકે ચૈવ ન કુર્યાત્તુ કથંચન

બ્રાહ્મણારાધેન(?) ચાસ્મિન્ પરાર્થે તુ વિશેષતઃ ।
આત્માર્થમવ્યયં વિષ્ણુ યથાકામં સમર્ચયેત્

સા પૂજા ભુક્તિમુક્તિઃ સ્યાત્ તસ્માત્ સ્વાર્થં વિશિષ્યતે ।
યો મોહાત્ કુરુતે માલાં શૂદ્રો બ્રાહ્મણપૂજને

આત્માર્થે ચ પરાર્થે ચ સા પૂજા નિષ્ફલા ભવેત્ ।
તદ્ગ્રામં(-મો?)નિધનં યાતિ તસ્માદ્યત્નેન વર્જયેત્

પ્રાતર્મધ્યપ્રદોષેષુ સાન્ધ્યાષટ્કે વિશેષતઃ ।
નિત્યે નૈમિત્તિકે ચૈવ બ્રાહ્મણારાધને મુને

મન્ત્રપુષ્પાદિકાન્ સર્વાન્ બ્રાહ્મણૈરેવ ચોદ્ધરેત્ ।
સંમાર્જનશતં પુણ્યં સહસ્રમનુલેપનમ્

માલાઃ શતસહસ્રાણિ અનન્તો દીપ ઉચ્યતે ।
તસ્માત્તેષાં મુનિશ્રેષ્ઠ દીપમાલા વિશિષ્યતે

ગન્ધૈઃ પુષ્પૈસ્તથા ધૂપદીપૈર્માલ્યૈર્મનોરમૈઃ ।
દેવદેવં સમભ્યર્ચ્ય સન્ધ્યારક્ષાં સમાચરેત્

જગત્સંરક્ષણાર્થાય તદ્ગ્રામસ્ય વિશેષતઃ ।
દિને દિને તુ કર્તવ્યં(?)પાત્રે તામ્રાદિકે બુધૈઃ

પુષ્પપાત્રૈસ્તથા દૂર્વામાલાદ્યૈસ્તિલસર્ષપૈઃ ।
સંપૂર્યાસ્મિન્ તદસ્ત્રેણ દીપાનષ્ટદલે ન્યસેત્

કાર્પાસતૂલગોસર્પિઃસતૈલેન (તૈલેન ચ?)વિમિશ્રિતમ્ ।
કર્પૂરાગરુસંયુક્તમષ્ટદિગ્દીપસંયુતમ્

સંગૃહ્ય પ્રણવેનૈવ પુષ્પૈરસ્ત્રેણ પૂજયેત્ ।
મહાદીપસમાયુક્તં છત્રચામરસંયુતમ્

ષડક્ષરેણ મન્ત્રેણ ભ્રામયેત્તચ્છિરોપરિ ।
તત્પશ્ચાદ્દાસદાસીભિર્વૈષ્ણવૈઃ સહ મન્ત્રવિત્

નાનાશઙ્ખરવૈર્યુક્તં નાનાવાદ્યસમન્વિતમ્ ।
પીટાગ્રે વાથ બાહ્યે વા રક્ષાદીપં નયેદ્બુધઃ

ષડક્ષરેણ મન્ત્રેણ પ્રણવાદ્યન્તસંયુતમ્ ।
પશ્ચાદ્ગર્ભગૃહાગ્રે તુ મહાદીપં વિસર્જયેત્

નિત્યે નૈમિત્તિકેપ્યેવં સન્ધ્યારક્ષાં સમાચરેત્ ।
સાયાને ઽલંકૃતાન્તે વા સન્ધ્યારક્ષાં વિશેષતઃ