વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 1

ઓમ્
વિષ્વક્સેનસંહિતા
પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
વિષ્વક્સેનઃ---
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ ભૂપરીક્ષાવિધિં પરમ્ ।
કર્ષયેચ્છોધયેદ્ભૂમિં પ્રાગુદક્પ્રવણાં શુભામ્

અસ્થિકેશાદિરહિતાં કપાલાઙ્ગરવર્જિતામ્ ।
સરીસૃપાદ્યા વ્યાઘ્રાદ્યા યે ચાન્યે દુષ્ટજન્તવઃ

યસ્યાં ભૂમૌ પ્રદૃશ્યન્તે તાં ભૂમિં વર્જયેત્ સદા ।
આરમ્ભે શ્વશૃગાલૈશ્ચ સંકીર્ણા બન્ધુનાશિની

પુરીષભૂમિઃસર્વેષાં કર્તુર્દુઃખપ્રદા સદા ।
તુષભસ્માસ્થિકેશૈશ્ચ કાષ્ઠલોષ્ટકપાલકૈઃ

ક્રિમિકીટપતઙ્ગૈશ્ચ શર્કરૈશ્ચ સમન્વિતા ।
અશુભાશ્રીકરી ભૂમિઃ તસ્માદ્યત્નાત્ પરીક્ષયેત્

એવં દુર્લક્ષણૈશ્ચાન્યૈર્યુક્તાં યત્નેન વર્જયેત્ ।
બ્રાહ્મણસ્ય સિતા ભૂમિઃ રક્તા વૈ ક્ષત્રિયસ્ય તુ

પીતવર્ણા તુ વૈશ્યસ્ય કૃષ્ણા શૂદ્રસ્ય કીર્તિતા ।
બ્રાહ્મણી ઘૃતગન્ધા સ્યાત્ ક્ષત્રિયા રક્તગન્ધિની

મૂત્રગન્ધા તુ યા વેશ્યા શૂદ્રા વિષ્ઠાનુગન્ધિની ।
મધુરા બ્રાહ્મણી પ્રોક્તા કષાયા ક્ષત્રિયા સ્મૃતા

રિ(તિ?)ક્તા વૈશ્યા તુ કટુકા શૂદ્રા ચેતિ પ્રકીર્તિતા ।
એવં પરીક્ષ્ય યત્નેન વર્ણગન્ધરસાદિભિઃ

ખાતયેદ્રત્નિમાત્રં તુ પાંસુમુદ્ધૃત્ય પૂરયેત્ ।
પાંસુરપ્યધિકો યત્ર સા ભૂમિઃ સર્વકામદા

ઉત્તમા યત્ર વૈ પાંસુઃ સમો હ્યર્ધફલપ્રદા ।
મધ્યા પાંસુર્યત્ર નૃન સારિષ્ટા ફલદાધમા

તૃ(ઉ?)પ્તાનિ સર્વબીજાનિ પ્રરોહન્તિ હિ યત્ર વૈ ।
ત્રિરાત્રાભ્યન્તરેણૈવ સા ભૂમિશ્ચોત્તમા મતા

મધ્યમા પઞ્ચરાત્રેણ અધમા સપ્તરાત્રિકા ।
યસ્યાં તુ ન પ્રરોહન્તિ તાં પ્રયત્નેન વર્જયેત્

સસ્યાનાં ફલકાલે તુ ગવાં તૃપ્તિં ચ કારયેત્ ।
તતસ્તુ લોકપાલાંસ્તુ પૂજયેત્ સાધકોત્તમઃ

અન્નૈરપૂપૈર્લાજૈસ્તુ મધ્યરાત્રે શચીપતે ।
એવં બલિં પ્રકુર્વીત પૃથગ્વા સમયોગતઃ

તત્ક્ષેત્રં ખાતયેત્પશ્ચાત્ ચતુરશ્રં સમન્તતઃ ।
પુરુષદ્વયં ખનિત્વા તુ તદર્ધં વાપિ ખાતયેત્

પુરુષાર્ધપ્રમાણં વા ખડ્ગમાનપ્રમાણતઃ ।
એવં ક્ષિતિં ખનિત્વા તુ તન્મધ્યે સે ચ(પૂર?)યેજ્જલમ્

તન્મધ્યે તુ વિધિં પૂજ્ય બ્રહ્મબીજેન મન્ત્રવિત્ ।
ગન્ધપુષ્પૈરલંકૃત્ય ઘણ્ટાશબ્દસમન્વિતમ્

શઙ્ખાદિઘોષસંયુક્તં વીણાવેણુસમન્વિતમ્ ।
એવં વિધિં સમભ્યર્ચ્ય અધિવાસનમારભેત્

તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ પશ્ચિમે ચોત્તરે ઽપિ વા ।
વસ્વાદીનાં તુ તન્મધ્યે મણ્ડપં કલ્પ્ય સાધકઃ

પૂર્ણકુમ્ભં ન્યસેન્મધ્યે પક્વબિમ્બફલાકૃતિમ્ ।
દ્રોણદ્વયેન સંપૂર્ણં ત્રિસૂત્રૈઃસમલંકૃતમ્

ગન્ધતોયેન સંપૂર્ય ગન્ધપુષ્પસમન્વિતમ્ ।
દ્રોણાષ્ટશાલીનાસ્તીર્ય પદ્મમષ્ટદલં લિખત્

કર્ણિકાયાં ન્યસેત્કુમ્ભં વસ્ત્રયુગ્મેન વેષ્ટિતમ્ ।
નવરત્નસમાયુક્તં સૌવર્ણાયુધપઞ્ચયુક્ (?)

વાસુદેવસ્ય મન્ત્રેણ સ્થાપયેદ્દેશિકોત્તમ્ઃ ।
સર્વાયુધસમાયુક્તં સર્વદેવાવૃતં તતઃ

હિરણ્યં સર્વભૂતજ્ઞં સર્વભૂતહૃદિ સ્થિતમ્ ।
આત્માનમન્તરાત્માનં પરમાત્માનમવ્યયમ્

નારાયણમણીયાંસં સૃષ્ટિસંહારવિક્રમમ્ (કારણમ્?) ।
એવં હિ પુરુષં વિષ્ણું ધ્યાયેત્ કુમ્ભોદમધ્યમે

એવં ધ્યાત્વા સમભ્યર્ચ્ય ગન્ધાદ્યૈઃ સુમનોરમૈઃ ।
પ્રત્યેકં દ્રોણશાલ્યૂર્ધ્વે વિદ્યેશાન્ પરિતો ન્યસેત્

પૂર્વવદ્દ્રવ્યસંયુક્તાન્ ઘટેષ્વભ્યર્ચ્ય સાધકઃ ।
સ્વૈઃ સ્વૈર્મન્ત્રૈશ્ચ ગન્ધાદ્યૈરુપચારૈર્મનોહરૈઃ

એવં સંપૂજ્ય વિદ્યેશાન્ હોમસંસ્કાર(કર્મ સ?)મારભેત્ ।
કુમ્ભસ્ય પૂર્વદિગ્દેશે કુણ્ડં ચ ચતુરશ્રકમ્

વૃત્તં વા શિલ્પિના કુર્યાત્ સ્થણ્ડિલે વા સમાચરેત્ ।
પ્રાસાદારમ્ભકાલે તુ મધ્યરાત્રે શચીપતે

શઙ્ખતૂર્યાદિસંયુક્તં સ્વસ્તિસૂક્તસમન્વિતમ્ ।
સર્વવિઘ્નોપશમનં પાલાશં ગૃહ્ય દેશિકઃ

અષ્ટોત્તરસહસ્રં વા અષ્ટોત્તરશતં તુ વા ।
નારસિંહેન મન્ત્રેણ મધ્યમે જુહુયાત્ સકૃત્

ઓદુમ્બરસમિદ્ભિર્વા[પ્યટષ્ટાવિંશતિસંખ્યયા ।
પ્રત્યેકં મૂલમન્ત્રેણ તથૈવાજ્યં સમાચરેત્

ચરું પુરુષસૂક્તેન ષોડશાહુતિમુત્તમામ્ ।
જુહુયાત્ કુણ્ડમધ્યે તુ સર્વસંપત્સુખાવહમ્

એવં કૃત્વા વિધાનેન પૂર્ણાહુતિમથાચરેત્ ।
સ્રુચા મૂલેન મન્ત્રજ્ઞો દ્વાદશાક્ષરસંજ્ઞયા

કુડુબં વા તદર્ધં વા તસ્યાર્ધં વા શચીપતે ।
કપિલાજ્યમથાજ્યં વા સંગૃહ્ય જુહુયાત્ ક્રિયામ્(ક્રમાત્?)

પરિધિપ્રભૃતીન્ દગ્ધ્વા દક્ષિણામાદદેત્તતઃ ।
દક્ષિણાન્તે શચીનાથ શઙ્ખાદ્યૈર્ઘોષયેત્ ક્રમાત્

નૃત્તગીતાદિસંયુક્તં સુપુણ્યાહપુરઃસરમ્ ।
વેદાધ્યયનસંયુક્તમધિવાસનમાચરેત્

એવં સમાપ્ય હોમાન્તં પૂર્વરાત્રે ઽધિવાસયેત્ ।
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં સ્નાત્વાચાર્યઃ સમાહિતઃ

પૂર્વવત્ પૂજયેત્ કુમ્ભાન્ પ્રોક્ષયેત્ ક્ષિતિમધ્યમે ।
સ્વૈઃ સ્વૈર્મન્ત્રૈસ્તુ મતિમાન્ સીમાયાં સર્વદિક્ષુ ચ

ભૂતક્રૂરબલિં દદ્યાત્ અષ્ટદિક્ષુ સમન્તતઃ ।
દિગ્બન્ધં કારયેત્ પશ્ચાત્ અસ્ત્રમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્

કુમ્ભોદકાદશેષં તુ ક્ષિતિમધ્યે નયેત્ ક્રમાત્ ।
તતો ઽવટં ક્રમાત્ પૂર્ય મૃદ્ભિઃ સિકતસંયુતમ્

કારયેનમુદ્ગરૈઃસમ્યક્ વૈષ્ણવૈર્વેદપારગૈઃ ।
સૂત્રશઙ્કૂન્ ખનિત્વા તુ ચૈત્રે માસે શુભે દિને

સૂત્રેણ સૂત્રયેત્ પશ્ચાચ્છિલ્પિના કુશલેન વૈ ।
પ્રાસાદં કારયેત્ પશ્ચાત્ આચાર્યઃ શિલ્પિભિઃ સહ

સાધકો મન્ત્રયોગ્યસ્તુ સ્થપતિઃકર્મયોગ્યતઃ (કઃ?) ।
યદિદં ભૂમિશુદ્ધ્યર્થં પ્રોક્ષણં પરમં શુભમ્

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં પ્રાસાદાર્થં શચીપતે ।
અનેનૈવ વિધાનેન યઃ કુર્યાત્ પુણ્યકર્મભાક્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ।
રાષ્ટ્રવૃદ્ધિકરં પુણ્યમાયુરારોગ્યવર્ધનમ્

ધનધાન્યાનિ વર્ધન્તે રાજરાષ્ટ્રાદિ વર્ધતે ।
આચાર્યં પૂજયેત્ પશ્ચાત્ વસ્ત્રૈરાભરણૈરપિ

શિલ્પિનં પૂજયેત્ તત્ર વસ્ત્રૈઃ કનકકુણ્ડલૈઃ ।
દૈવજ્ઞં પૂજયેત્ પશ્ચાત્ નવવસ્ત્રાઙ્ગુલીયકૈઃ

સદસ્યાન્ પૂજયેત્ પશ્ચાત્ મુખવાસનપૂર્વકમ્ ।
એવંક્રમેણ સંપૂજ્ય વસ્ત્રાભરણસંયુતમ્

તતસ્તુ કારયેદ્ગેહં શિલ્પિના કુશલેન તુ ।
સુમુહૂર્તે સુલગ્ને તુ બાલસ્થાનમથારભેત્

બાલસ્થાનં પુરાકલ્પ્ય પશ્ચાન્મૂલાલયં ક્રમાત્ ।
કારયેત્તુ વિશેષેણ રત્નન્યાસસમન્વિતમ્

હસ્તમાત્રં ખનિત્વા તુ બ્રહ્મસ્થાને શચીપતે ।
સહસ્રં શતનિષ્કં વા તસ્યાર્ધં વાર્ધમેવ ચ

વિન્યસેત્ ક્ષિતિમધ્યે તુ તપ્તકાઞ્ચનમુત્તમમ્ ।
મરકતાદીનિ રત્નાનિ સંગૃહ્યાસ્ત્રેણ સાધકઃ

બ્રહ્માદીશાવસાનં તુ વિન્યસેત્ સ્વસ્વમન્ત્રતઃ ।
મધ્યરાત્રે સુગુપ્તેન યજમાનેન સંયુતઃ

શઙ્ખાદિઘાષસંયુક્તં ગર્ભાધાનં સમાચરેત્ ।
તામ્રેણ ફેલકાં કૃત્વાવટમાચ્છાદ્ય પૂરયેત્

શિલાભિરિષ્ટકાભિર્વા તુ પ્રચ્છાદ્યાવટં ક્રમાત્ ।
ગન્ધપુષ્પાદિનાભ્યર્ચ્ય ઘણ્ટાશબ્દસમન્વિતમ્

બ્રહ્મબીજેન તત્સર્વં સાધયેત્ સાધકોત્તમઃ ।
પશ્ચાદ્દેવીં સમભ્યર્ચ્ય શ્રિયાર્થં પરમાં શુભામ્

વાસુદેવસ્ય (વં સ્વ?) મન્ત્રેણ પશ્ચાત્ સંપૂજયેત્ ક્રમાત્ ।
એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા ભૂપરીક્ષા હ્યનુત્તમા