વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 18

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તો (ક્તા?) ભિત્તિબિમ્બસ્ય સંસ્થિતિઃ ॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં (જઙ્ગમબિમ્બાદિસ્થાપનવિધિર્નામ) સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ ॥
અષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ
વિષ્વક્સેનઃ---
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ દેવીનાં સ્થાપનં પરમ્ ।
તયોર્વિવાહં હોમં ચ શૃણુ ગુહ્યમનુક્રમાત્

દેવં પૂર્વં પ્રતિષ્ઠાપ્ય તત્કાલે પ્રોક્ષયેન્મુને ।
શ્રિયાદીનાં(?)સ્વમન્ત્રેણ મહાકુમ્ભસ્થવારિણા

પૃથક્ ચેન્મુનિશાર્દૂલ દેવીસ્થાપનમાચરેત્ ।
મણ્ડપં પૂર્વવત્ કૃત્વા દશહસ્તસમન્વિતમ્

વેદિકાં પૂર્વવત્ કૃત્વા મણ્ડપસ્થાનુરૂપતઃ ।
હસ્તમાત્રં તદર્ધં વા કુણ્ડાનિ પરિતઃ ક્રમાત્

કારયેત્તદ્વિધાનેન શિલ્પિભિઃ સહ સાધકઃ ।
ચતુરશ્રાણિ સર્વાણિ કીર્તિતાનિ શ્રિયઃ ક્રમાત્

ભૂમેર્વૃતાનિ(?)કુણ્ડાનિ તદઙ્ગાનાં તથૈવ ચ ।
શાન્તિં લક્ષ્મીં ચ વાગ્દેવીં રતિં પૂર્વાદિ ચાગ્નિષુ

શ્વેતાં પદ્મોત્પલશ્યામાં ધ્યાત્વા તુ જુહુયાત્ ક્રમાત્ ।
લક્ષ્મીં સરસ્વતી ચૈવ રતિઃ પ્રીતિસ્થથૈવ ચ

કીર્તિઃ શાન્તિસ્તથા તુષ્ટિઃ પુષ્ટિશ્ચૈવ યથાદિશમ્ ।
પૂર્વાદિકલશાનાં તુ વેદિકાયાં તુ દેવતાઃ

મહામુમ્ભં તુ સંસ્થાપ્ય તચ્છક્તિં મધ્યમે નયેત્ ।
સર્વશક્તિસમોપેતાં સર્વાઙ્ગાં સર્વકારિણીમ્

સંપૂજયેત્ સ્વમન્ત્રેણ ગન્ધાદ્યૈઃસુમનોરમૈઃ ।
ધ્વજાનાં તોરણાનાં ચ કલશાનાં ચ દેવતાઃ

પૂર્વોક્તાઃ પૂજનીયાશ્ચ ક્રમેણૈવાત્ર ચૈવ હિ ।
તોરણદ્વારકલશાન્ વેદિકાકલશાનપિ

પાલિકાવેદિકાયાં તુ તથા ચૈવાષ્ટમઙ્ગલાન્(?) ।
વસ્ત્રૈઃ ક્રમેણ સંછાદ્ય ગન્ધપુષ્પૈશ્ચ પૂજયેત્

તત્તત્સ્વરૂપં સૌવર્ણં કલશેષુ વિનિક્ષિપેત્ ।
સ્નપનં શયનં ચૈવ અધિવાસનમેવ ચ

પૂર્વોક્તં સકલં કુર્યાદ્દેવીમાવાહ્ય યત્નતઃ ।
પૂજાં ચ મહતીં કુર્યાત્ કાલે પ્રાપ્તે સુશોભને

વિશેષમત્ર વક્ષ્યામિ સર્વલોકશુભપ્રદમ્ ।
સર્વેષાં ભક્તિજનનમાયુઃશ્રીકીર્તિવધનમ્

કર્તૄણાં પુષ્ટિજનનં ગ્રામસ્યૈવ વિશેષતઃ ।
સર્વદુઃખહરં પુંસાં સર્વકામફલપ્રદમ્

ક્રમાદ્વૈવાહિકં હોમં કારયેત્તન્ત્રપારગઃ ।
વૈષ્ણવ્યઃ શક્તયઃ પ્રોક્તા માનુષ્યો યાશ્ચ શક્તયઃ

તાસાં વૈ યત્ર શક્તીનાં પૂર્વા લક્ષ્મ્યાઃપરા ક્ષિતિઃ(તેઃ?) ।
ભૂમેરંશાવતારં તત્(-રસ્તુ?)પુષ્ટિર્નામ મહામુને

ક્ષિતિં વાપ્યથવા પુષ્ટિં સવ્યપાર્શ્વે તુ યોજયેત્ ।
દેવ્યોર્વિવાહમેકસ્મિન્ કાલે તુ સમુપસ્થિતે

લક્ષ્મ્યાઃ પૂર્વં તતો ભૂમેઃ કારયિત્વા વિચક્ષણઃ ।
લગ્નસ્યાતિક્રમે કૃત્વા જલદાનં યથાવિધિ

તસ્મિન્ ક્રમેણ શેષં તુ સાધકઃ સાધયેત્ પુનઃ ।
કારયેત્ ક્રમયોગેન ચૈકસ્મિન્ સ્થણ્ડિલે પુનઃ

વસ્ત્રયુગ્મેન દેવેશં દેવીં ચૈવ યથાક્રમમ્ ।
ભૂષણૈશ્ચૈવ વિવિધૈરલંકૃત્ય પ્રયત્નતઃ

દેવીં દેવાસને નીત્વા હોમકર્મ સમારભેત્ ।
પુણ્યાહં કારયિત્વા તુ બ્રાહ્મણૈઃ સ્વસ્તિસંયુતમ્

સર્વોપચારસંયુક્તં જલદાનં તુ કારયેત્ ।
સ્થણ્ડિલં પુરતઃ કૃત્વા દેવસ્ય પુરતઃ સ્થિતઃ

વિજ્ઞાપ્યૈવં કૃતાનુજ્ઞો હોમં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ।
પઞ્ચવિંશતિમાદાય સમિધો ઽક્તાસ્તુ સર્પિષા

અષ્ટાક્ષરેણ મન્ત્રેણ સ્વાહાન્તેન સકૃત્ ક્ષિપેત્ ।
આજ્યાહુતિશતં હુત્વા ગાયત્ર્યા વિષ્ણુસંજ્ઞયા

આચાર્યો ઽગ્નિં પરિક્રમ્ય યથા રાજ્ઞાં પુરોહિતઃ ।
તથા લાજૈસ્તુ જુહુયાત્ પ્રણવેનાહુતિત્રયમ્

મધ્યે મધ્યે પરિક્રમ્ય પાવકં પાવનં હરેઃ ।
શાન્તિહોમં તુ કુર્વીત સર્પિષાં પ્રણવેન તુ

પ્રત્યેકૈકં મુનિશ્રેષ્ઠ ષોડશાહુતિમુત્તમમ્ ।
હોમં સમાપ્ય વિધિવત્ નૃત્તગેયાદિ કારયેત્

એવં વૈવાહિકં કૃત્વા પૂજયેત્ પુરુષોત્તમમ્ ।
અનેનૈવ વિધાનેન પ્રતિષ્ઠામાત્રયા(?)પિ વા

દેવેન સહ સંયોજ્ય પૂજયેત્ તન્ત્રવિત્તમઃ ।
લોહબિમ્બસ્ય દેવીનાં સંપ્રોક્તં મુનિસત્તમ

લક્ષ્મ્યાદિક્રમયોગેન પૂજયેત્તુ દિને દિને ।
સર્વાસામેવ દેવીનાં એષ એવ વિધિર્ભવેત્

મૂલબેરસ્ય દેવીનાં પ્રતિષ્ઠામાત્રયા(-મ?) પ્યલમ્ ।
વિવાહાદિક્રમસ્તત્ર નેષ્યતે મુનિસત્તમ

સ્વબીજૈરેવ કર્તવ્યં સ્થાપનં મુનિસત્તમ ।
મેધા સરસ્વતીદુર્ગેત્યેવમાદિષુ મૂર્તિષુ

એવમાદુષુ કર્તવ્યઃ પ્રતિષ્ઠાદિક્રમો મુને ।
પ્રોક્ષયેત્ સ્વસ્વમન્ત્રૈસ્તુ બ્રહ્મકુમ્ભસ્થવારિણા

સ્વૈઃ સ્વૈર્મન્ત્રૈસ્તુ સંસ્થાપ્ય પૂજયેત્તુ વિધાનતઃ ।
એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તઃ દેવીનાં સ્થાપનક્રમઃ

એવં યઃ કારયેદ્ભક્ત્યા શક્તીનાં સ્થાપનં પરમ્ ।
આયુરૈશ્વર્યપુત્રાદીન્ સર્વાન્ કામાનવાપ્નુયાત્

ઇહ લોકે સુખં લબ્ધ્વા પરલોકે તથૈવ ચ ।
રાજ્યલક્ષ્મીં પરાં પ્રાપ્ય પુનઃ પ્રાજ્ઞો ભવિષ્યતિ

અત્ર કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ શ્રીવત્સસ્ય હરિપ્રિયમ્ ।
લક્ષણં સ્થાનભેદં ચ મન્ત્રમારાધનં તથા

એવમાદીનિ ચાન્યાનિ વિશેષાણિ(!)મહામુને ।
સંક્ષેપતઃ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ગુહ્યમનુત્તમમ્

સર્વસંપત્સમૃદ્ધ્યર્થં સર્વકામશુભપ્રદમ્ ।
સુવર્ણરજતેનાપિ તથા તામ્રમયેન તુ

ઉત્તમદિક્રમેણૈવ કારયેત્ ફલકાસ્પદમ્ ।
ષડઙ્ગુલં તથાયામં તસ્ય વિસ્તારમેવ ચ

પઞ્ચાઙ્ગુલાયતં વાપિ તન્મધ્યે તત્સમં ભવેત્ ।
દ્વ્યઙ્ગુલં તસ્ય વિસ્તારં મૌલેરેકાઙ્ગુલં તુ વા

એવં જ્ઞાત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ કુર્યાદાસ્પદમુત્તમમ્ ।
એવં હિ લક્ષણં પ્રોક્તં ઉત્તમં ફલકાકૃતેઃ

એકાઙ્ગુલવિહીનં તુ મધ્યમં પરિપઠ્યતે ।
દ્વ્યઙ્ગુલં તદ્વિહીનં તુ કનીયસમુદાહૃતમ્

ત્ર્યઙ્ગુલ(-લેન?)વિહીનં તત્ કુર્યાત્તસ્યાધમાધમમ્ ।
મધ્યમાધમકાર્યે ઽસ્મિન્ અધમાધમમેવ ચ

તસ્યાનુરૂપતઃ કુર્યાત્ વિસ્તારં મુનિસત્તમ ।
તન્મધ્યે ચિન્તચિત્વા તુ સાધકઃ પરમાર્થવિત્

સાધયેત્ કમલાં દેવીં તપ્તકાઞ્ચનસંનિભામ્ ।
સર્વલક્ષણસંયુક્તાં પદ્માસનસમન્વિતામ્

પદ્મહસ્તાં શ્રિયં દેવીં પદ્મનાભપ્રિયાં શુભામ્ ।
મણિમૌક્તિકસંયુક્તાં સર્વાભરણભૂષિતામ્

એવં સંચિન્ત્ય તાં દેવીં શ્રિયં ત્રૈલોક્યનાયકીમ્ ।
હરેર્વક્ષસિ પાર્શ્વે તુ દક્ષિણે મુનિસત્તમ

સ્થાપયેત્તાં શ્રિયં દેવીં જગત્સંરક્ષણાર્થકમ્ ।
સર્વસંપત્સમૃદ્ધ્યર્થમિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ

જલાધિવાસને ચાસ્મિન્ વિશેષં કથયામિ તે ।
ભારદ્વયેન સંપૂર્ણં જલભાજનમુત્તમમ્

સંગૃહ્ય મુનિશાર્દૂલ તસ્મિન્ પાત્રે ઽધિવાસયેત્ ।
પૂર્વોક્તજલમાનીય પૂરયિત્વા તુ ભાજનમ્

ગન્ધપુષ્પૈસ્તુ સંપૂજ્ય સંસ્મરેદમૃતાર્ણવમ્ ।
તન્મધ્યે પૂર્વવત્ કુર્યાત્ જલવાસં વિધાનતઃ

એતત્ ક્રમેણ વા કુર્યાત્ અચ્યુતસ્ય મહામુને ।
દર્પણે સંસ્થિતે બેરે ચિત્રાદીનાં વિશેષતઃ

હ્રસ્તં લોહજબિમ્બસ્ય મુને સ્વાર્થપરાર્થયોઃ ।
કારયેજ્જલવાસં તત્ કનીયસમુદાહૃતમ્

જલાધિવાસને પ્રોક્તો વિશેષો મુનિસત્તમ ।
દ્વિપ્રકારં મયા પ્રોક્તં યથાયોગં સમાચરેત્

મૂલબેરાત્તુ તાં દેવીમાવાહ્યાત્રૈવ યોજયેત્ ।
મૂલમન્ત્રેણ મતિમાન્ કુમ્ભતોયેન હસ્તયોઃ

સંયોજ્યાત્રૈવ મન્ત્રેણ સાધકઃ પરમાર્થવિત્ ।
મન્ત્રકોશે મયા પ્રોક્તસ્તન્ત્રે ઽસ્મિન્ મુનિસત્તમ

સંપ્રોક્તં પરમં મન્ત્રં ગુહ્યદ્ગુહ્યં વરપ્રદમ્ ।
તેનૈવ પ્રોક્ષયેદ્દેવીં મહાકુમ્ભસ્થવારિણા

તદ્દેહે ન્યાસમાર્ગેણ વિન્યસેત્તન્ત્રવિત્તમઃ ।
પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ તત્પઞ્ચાક્ષરમેવ ચ

શઙ્ખચક્રાબ્જમુદ્રાં તુ દર્શયેત્તન્ત્રવિત્તમઃ ।
તતસ્ત્વારાધયેદ્દેવીમર્ધ્યાદ્યષ્ટોપચારકૈઃ

અર્ઘ્યં પાદ્યં તથાચામં ગન્ધપુષ્પં તથૈવ ચ ।
ધૂપદીપં નિવેદ્યં ચ પાયસં ગુલસંયુતમ્

એવમુક્તપ્રકારેણ ઘણ્ટાદુન્દુભિસંયુતમ્ ।
કારયેદ્ બલિદાનં તુ સર્વકામપ્રદં શુભમ્

બિલ્વપત્રાક્ષતૈર્યુક્તં પદ્મં પાલાશમુત્પલમ્ ।
કરવીરાદિસંયુક્તં પૂજયેત્ કમલાલયામ્

દિને દિને મુનિશ્રેષ્ઠ એવમેવ સમર્ચયેત્ ।
પાયસાન્નંગ ગુલોપેતં બિલ્વપત્રાઙ્કુરૈર્યુતમ્

ચન્દનોદકસંયુક્તં બલિદ્રવ્યમિહોચ્યતે ।
એવમુક્તપ્રકારેણ ઘણ્ટાદુન્દુભિસંયુતમ્

કારયેદ્બલિદાનં તુ સર્વકર્મ(-કામ ?) પ્રદં શુભમ્ ।
બિલ્વમૂલસ્ય પાલાશં મૂલાશ્વત્થસ્ય વા મુને

ચતુરશ્રં તુ વૃત્તં વા પીઠં કૃત્વા તુ મન્ત્રવિત્ ।
તન્મધ્યે પૂજયેલ્લક્ષ્મીં લક્ષ્મયૈ નમ ઇતિ બ્રુવન્

પ્રણવાદિસમાયુક્તં પઞ્ચાક્ષરમિતિ સ્મૃતમ્ ।
તસ્યાગ્રે તુ બલિં કુર્યાત્ પૂવોક્તેન વિધાનતઃ

ગન્ધપુષ્પસમાયુક્તં ધૂપદીપસમન્વિતમ્ ।
એવં સંપૂજયિત્વા તુ મુખવાસં પ્રદાપેયત્

બલ્યન્તે તુ મુનિશ્રેષ્ઠ શ્રીસૂક્તં તુ પઠેત્ ત્રિધા ।
શ્રીમન્ત્રં તત્સ્તુતિં વાપિ પઠેત્તન્ત્રવિચક્ષણઃ

તતઃ પઞ્ચમહાશબ્દં ઘોષયેચ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
પૂર્વવત્ પૂજયેદ્દેવીં સાયાહ્ને મુનિસત્તમ

પૂજાન્તે કારયેદ્ધોમં સમિદાજ્યચરૂનપિ ।
બિલ્વાદ્યન્યતમસ્યાથ પદ્મકુણ્ડે યથેચ્છયા

સંકલ્પ્યૈકં મુનિશ્રેષ્ઠ તન્મધ્યે હોમમાચરેત્ ।
બિલ્વપાલાશસમિધઃ પ્રત્યેકં ષોડશાહુતીઃ

જુહુયાન્મૂલમન્ત્રેણ કપિલાજ્યેન હોમયેત્ ।
તથૈવ પાયસં બ્રહ્મન્ જુહુયાત્ ષોડશાહુતીઃ

તથૈવ બિલ્વપત્રૈશ્ચ પદ્મૈરેકદલૈરપિ ।
સાક્ષતૈઃ કરવીરૈસ્તુ જુહુયાત્તુ પુનઃ પુનઃ

હોમં કૃત્વા તુ વિધિવત્ કુણ્ડાદ્દેવીં સમુદ્ધરેત્ ।
તદ્ધોમઃ પરમો ગુહ્યઃ ગ્રામરાજ્ઞોર્વિવૃદ્ધિકૃત્

સર્વરોગવિનિર્મુક્તર્ં(-મોક્તા?)સર્વકામપ્રદઃ શુભઃ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન રાત્રૌ હોમં સમાચરેત્

હોમાન્તે દક્ષિણાં દદ્યાત્ યથાવિત્તામુસારતઃ(?) ।
આચાર્યં પૂજયેત્ પશ્ચાદ્ધેમવસ્ત્રાઙ્ગુલીયકૈઃ

બ્રાહ્મણાન્ પૂજયેત્ પશ્ચાદ્દૈવજ્ઞમનુપૂજયેત્ ।
ઉક્તલક્ષણહીનેન યદિ કુર્યાત્ પ્રમાદતઃ

ગ્રામરાજ્ઞોશ્ચ રાષ્ટ્રસ્ય યજમાનસ્ય નાશનમ્ ।
ન ફલન્તિ ક્રિયાસ્તત્ર નાત્ર કાર્યા વિચારણા

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન કારયેદ્વિધિચોદિતમ્ ।
ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તમાત્માર્થસ્ય પરસ્ય ચ