વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 17

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં પ્રતિષ્ઠાવિધિર્નામ ષોડશો ઽધ્યાયઃ ॥
સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ
સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ વિષ્વક્સેનઃ---
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ જઙ્ગમસ્થાપનં પરમ્ ।
અપ્રધાનં ચ બિમ્બં તુ જઙ્ગમં બિમ્બમુત્તમમ્

પૃથક્ ચેત્ સર્વકર્માણિ બિમ્બશુદ્ધ્યર્થમેવ ચ ।
કારયેન્મુનિશાર્દૂલ સ્નાનાદિપ્રતિમાક્રિયામ્

સ્નાનોત્સવાદિકાર્યાર્થં કાલે ઽસ્મિન્ વર્તતે સતિ (?) ।
જલવાસં ક્રમાત્ કૃત્વા મણ્ડપે ચાધિવાસનમ્

કૃત્વા તુ પૂર્વવદ્ધોમં તિલહોમં વિના દ્વિજ ।
સ્નપનં વિધિવત્ કૃત્વા રત્નન્યાસં વિના મુને

મન્ત્રન્યાસં વિના તસ્મિન્ તત્ત્વન્યાસં સમાચરેત્ ।
મધ્યસૂત્રં પરિત્યજ્ય પ્રાસાદે પરમેષ્ઠિના

પૌરુષં સૂક્તમુચ્ચાર્ય સ્થાપયેન્મતિમાન્ પૃથક્ ।
મૂર્તીનાં સ્થાનભેદસ્તુ બિમ્બાધ્યાયે પ્રદર્શિતઃ

તત્તત્સ્થાને સ્વમન્ત્રેણ સંસ્થાપ્યાર્ચાદિ નારદ ।
યદ્રુપં મૂલબેરસ્ય યચ્ચિહ્નૈશ્ચિહ્નિતં પુરા

યા મૂર્તિઃ સ્થાપિતા પૂર્વં મૂલાર્ચેતિ મહાત્મભિઃ ।
યથા ચાયુધવિન્યાસઃ કથં(કૃતો?)બુદ્ધિમતાં વરૈઃ

કર્માર્ચાદિષુ બેરેષુ તત્સર્વં કારયેત્તથા ।
ન વિધિઃ શયિતસ્યૈષઃ સ્થાપનાદિ પ્રકીર્તિતમ્

શયિતસ્ય તુ કર્માર્ચા સ્થાનકં ત્વાસનં તુ વા ।
સંસ્થાપ્ય વાસુદેવાખ્યં ન સંકર્ષણમિષ્યતે

તથા સંકર્ષણં સ્થાપ્ય પ્રદ્યુમ્નં નાર્ચયેત્ સુધીઃ ।
પ્રદ્યુમ્નસ્થાપનાર્ચાયાં કર્માર્ચા નાનિરુદ્ધકા

કર્માર્ચા સર્વથા કાર્યા મૂલબિમ્બાનુસારિણી ।
વિશેષશ્ચાત્ર સંપ્રોક્તઃ શેષં પૂર્વવદાચરેત્

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં જઙ્ગમસ્થાપનં મુને ।
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સર્વકામફલપ્રદમ્

સ્થાપનં સંપ્રવક્ષ્યામિ ચિત્રાભાસાર્ધચિત્રકે ।
આભાસં ત્રિવિધં પ્રોક્તં ભિત્તૌ ચ ફલકે પટે

અર્ધચિત્રં તથા ભિત્તૌ શિલાયાં દારુકે ઽપિ ચ(?) ।
વિદ્યતે યદિ કર્માર્ચાપ્યેતેષાં(સ્યાદેષાં?)લોહજાકૃતિઃ

કર્માર્ચાયાં તુ સકલાં ક્રિયાં કૃત્વા તુ પૂર્વવત્ ।
મૂલાર્ચાયાં તુ કર્તવ્યો મન્ત્રન્યાસો દ્વિજોત્તમ

અધિવાસનકુમ્ભસ્થતોયેન પ્રોક્ષયેદ્બુધઃ ।
તતઃ પુરુષસૂક્તેન પઞ્ચોપનિષદૈરપિ

અત્રૈવ ષોડશન્યાસો નેષ્યતે તન્ત્રપારગૈઃ ।
ફલકે ચ પટે ચૈવ વિશેષં કથયામ્યહમ્

મણ્ડપં પૂર્વવત્ કૃત્વા વેદિં કૃત્વા તુ પૂર્વવત્ ।
કૃત્વા સુલોચને દિવ્યે શયને સંનિવેશયેત્

જલાધિવાસનં ચૈવ નેષ્યતે સ્નપનં બુધૈઃ ।
મૂર્તિહોમં તતઃ કૃત્વા દિશાહોમવિવર્જિતમ્

વિદ્યેશાનપિ સંપૂજ્ય વેદિકાકલશેષ્વથ ।
પ્રલયં ચ નિસર્ગં ચ ક્રમાત્ કૃત્વા તુ દેશિકઃ

પ્રોક્ષયેત્ સ્વેન મન્ત્રેણ બ્રહ્મકુમ્ભસ્થવારિણા ।
યુક્ત્યા યુક્તિવિશેષેણ શેષં પૂર્વવદાચરેત્

ભિત્તિસ્થપ્રતિમાયાં તુ સ્થાનં કથયામ્યહમ્ ।
ભિત્તૌ સમ્યક્પટે ચિત્રે વર્ણાલંકારભૂષિતે

આભાસે ચાર્ધચિત્રે વા પટે સમ્યક્સુલોચને (?) ।
દેવસ્ય પુરતઃ કૃત્વા મણ્ડપં સપરિચ્છદમ્

વેદિકાં તત્ર કુર્વીત પૂર્વોક્તેન વિધાનતઃ ।
દ્વિકરાં ત્રિકરાં વાપિ શિલ્પિના કુશલેન તુ

તતસ્તુ વેદિકામધ્યે વિન્યસેચ્છાલિસંચયમ્ ।
શાલિમધ્યે લિખેત્ પદ્મમષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્

તતસ્તુ દ્રોણસંપૂર્ણં બ્રહ્મકુમ્ભં સુવર્ચસમ્ ।
વસ્ત્રપૂતૈર્જલૈઃ પૂર્ણં સકૂર્ચં સાપિધાનકમ્

સસૂત્રં વસ્ત્રયુગ્મેન વેષ્ટિતં રત્નસંયુતમ્ ।
અષ્ટશક્તિસમોપેતં સૌવર્ણાયુધપઞ્ચયુક્

અશ્વત્થપલ્લવૈર્યુક્તં ગન્ધપુષ્પાક્ષતાર્ચિતમ્ ।
તત્કુમ્ભં પ્રણવેનૈવ પદ્મમધ્યે તુ વિન્યસેત્

તતઃ પદ્મદલેષ્વષ્ટઘટાંસ્તુ પરિતો ન્યસેત્ ।
પૂર્વવત્તોયસંપૂર્ણાન્ સહિરણ્યાન્ સવસ્ત્રકાન્

સપિધાનાન્ સકૂર્ચાંસ્તુ મુખે ચાશ્વત્થપલ્લવાન્ ।
અર્ચયેદ્ગન્ધપુષ્પૈશ્ચ દીપૈરન્યૈર્વિચિત્રકૈઃ

અર્ચયેન્મૂલમન્ત્રેણ નારાયણમનામયમ્ ।
વિશ્ણુમક્લિષ્ટકર્માણં પરમં મધ્યમે ઘટે

વાસુદેવં ન્યસેત્ પૂર્વે સંકર્ષણં તુ દક્ષિણે ।
પ્રદ્યુમ્નં પશ્ચિમે ન્યસ્ય અનિરુદ્ધં તુ ચોત્તરે

આગ્નેય્યાં વિન્યસેલ્લક્ષ્મીં નૈરૃત્યાં તુ સરસ્વતીમ્ ।
વાયવ્યે તુ રતિં ન્યસ્ય શાન્તિમીશાનગોચરે

એવં ન્યસ્ય વિધાનેન ગન્ધપુષ્પાદિભિર્યજેત્ ।
અથવાત્ર મુનિશ્રેષ્ઠ પરિતઃ કલશાન્ ન્યસેત્

તન્મધ્યે ચાનયેદષ્ટવિદ્યેશાન્ સાધકોત્તમઃ ।
વારાહં પૂર્વભાગે તુ નારસિંહં તુ દક્ષિણે

શ્રીધરં પશ્ચિમે દેશે ઉત્તરે હયશીર્ષકમ્ ।
આગ્નેયે ભાર્ગવં રામં નૈરૃત્યાં રામમેવ ચ

વામનં ચાપિ વાયવ્યે વાસુદેવં તથેશકે ।
સ્વનામ્ના પૂજયિત્વૈતાન્ કલશેષુ પૃથક્ પૃથક્

એવં સંપૂજયિત્વા તુ હોમકર્મ સમાચરેત્ ।
પૂર્વાદિ ચોત્તરાન્તં તુ કુણ્ડાનિ પરિકલ્પયેત્

વાસુદેવં યજેત્ પૂર્વં કુણ્ડે તુ ચતુરશ્રકે ।
અર્ધચન્દ્રાગ્નિદુણ્ડે તુ યામ્ય સંકર્ષણં યજેત્

વારુણે વૃત્તકુણ્ડે તુ પ્રદ્યુમ્નં તુ યજેદ્બુધઃ ।
ઉત્તરે પદ્મકુણ્ડે તુ અનિરુદ્ધમથો યજેત્

પાલાશં ખાદિરં ચૈવ બૈલવમૌદુમ્બરં તથા ।
અષ્ટોત્તરશત હુત્વા પૂર્વાદિ ચ પૃથક્ ક્રમાત્

સમિદાજ્યચરૂન્ લાજાન્ જુહુયુર્મૂર્તિપાઃ ક્રમાત્ ।
અથવાત્ર મુનિશ્રેષ્ઠ પૂર્વાગ્નૌ સાધકાત્તમઃ

સમિદાજ્યેન ચરુણા હોમમેકેન(?)ચાપ્યલમ્ ।
કુણ્ડે વા સ્થણ્ડિલે વાપિ આચાર્યો જુહુયાદ્બુધઃ

રાત્રૌ હોમઃ પ્રકર્તવ્યઃ જલસંપ્રોક્ષણં દિવા ।
ન કુર્યાત્ પ્રોક્ષણં રાત્રૌ ન દિવા હોમમાચરેત્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન રાત્રૌ હોમં તુ કારયેત્ ।
મુહૂર્તે સમનુપ્રાપ્તે બ્રાહ્મણાનામનુજ્ઞયા

કુમ્ભસ્થિતેન તોયેન પ્રોક્ષયેત્ પરમેષ્ઠિના ।
આવાહયેત્તતો દેવં નારાયણમનામયમ્

શઙ્ખચક્રધરં દેવં પીતામ્બરધરં હરિમ્ ।
યદ્રુપં ચિન્તિતં ભિત્તૌ તથા ધ્યાયેજ્જગદ્ગુરુમ્

એવં કૃત્વા મહાવિષ્ણું પ્રોક્ષયેદ્ગન્ધવારિણા ।
તતઃ પુરુષસૂક્તેન પ્રોક્ષયેત્ પ્રતિમાં પુનઃ

પૂજયેદર્ઘ્યપાદ્યૈશ્ચ ચરુભિર્વિવિધૈરપિ ।
યથાવિત્તાનુસારેણ(?) દદ્યાદાચાર્યદક્ષિણામ્

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં સ્થાપનં ભિત્તિસંશ્રિતમ્ ।
તતઃસુપીઠિકાં કૃત્વા પીઠસ્ય(પીઠં ચ?)પરિતઃક્રમાત્

સંકલ્પ્ય પરિવારાંશ્ચ તત્રાવાહ્ય તુ પૂજયેત્ ।
દિને દિને મુનિશ્રેષ્ઠ ત્રિસન્ધ્યૈકમથાપિ વા