વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 11

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં પ્રતિમાલક્ષણાદિવિધિર્નામ દશમો ઽધ્યાયઃ ॥
એકાદશો ઽધ્યાયઃ
એકાદશો ઽધ્યાયઃ વિષ્વક્સેનઃ---
વર્ણાદીંશ્ચાયુધાનાં તુ વિન્યાસં મુનિસત્તમ ।
પરમાત્માત્મભાવાર્થં પ્રથમં શૃણુ નારદ

શ્વેતપર્વતસંનિભં ત્રિદશં ગરુત્મતિ સંસ્થિતમ્ સર્વદેવનમસ્કૃતં કમલાસનાદ્યભિપૂજિતમ્ ।
સર્વભૂષણભૂષિતં દ્વિચતુર્ભુજં દ્વિપદં મુને સ્વાત્મદેહવિરાજિતં કનકપ્રભમં(પ્રભાં?)બરમાદધત્

ઇતિ ધ્યાયેન્મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વદેવમયં તતઃ ।
ધ્યાયન્નુત્પદ્યતે તસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનં તુ નારદ

ઇતિ તે દર્શિતં સાક્ષાત્ મૂર્તં તુ પરમાત્મનઃ ।
અસ્ય મૂર્તસ્ય વક્ષ્યામિ વિન્યાસં ચાયુધસ્ય ચ

અસ્ય દક્ષિણહસ્તાગ્રે ચક્રં ચાધઃ સ્થિતસ્ય તુ ।
સ્વાગતાવસ્થિતો હસ્ત પદ્મં વા હરિ નારદ

અધઃસ્થિતસ્ય હસ્તાગ્રે ચાક્ષમાલાં તુ વિન્યસેત્ ।
એવં દક્ષિણહસ્તાનાં વામપાર્શ્વસ્ય ચોચ્યતે

વામપાર્શ્વસ્ય હસ્તાનાં ચોર્ધ્વે શઙ્ખં વરપ્રદમ્ ।
સગદાકટિહસ્તં સ્યાત્ ઇત્થં તુ પરમાત્મનઃ

વાસુદેવસ્ય વક્ષ્યામિ રૂપં વૈ ચાયુધાનિ તે ।
ગોક્ષીરસ્ફટિકાકારં શ્યામાકૃતિમથાપિ વા

પીતવસ્ત્રધરં વાપિ રક્તામ્બરધરં તુ વા ।
શઙ્ખચક્રગદાહસ્તં સર્વાભરણભૂષિતમ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણં ચતુર્બાહુવિરાજિતમ્ ।
સર્વાલંકારસંયુક્તં વાસદેવં વિચિન્તયેત્

વક્ષ્યામ્યસ્ય તુ હેતીનાં વિન્યાસં તે મહામુને ।
અસ્ય દક્ષિણહસ્તાગ્રે ચક્રં ચાધઃસ્થિતે ઽમ્બુજમ્

વામોર્ધ્વે શઙ્ખમન્યસ્મિન્ ગદા ચાસ્યાપ્યધોમુખમ્ ।
શ્રિયં તુ દક્ષિણે પાર્શ્વે વામે પુષ્ટિં તુ વિન્યસેત્

તુષ્ટિં વા વામપાર્શ્વે તુ કારયેન્મુનિસત્તમ ।
એવં જનાર્દનસ્યાપિ મૂર્તં કર્તવ્યમેવ તુ

ઇત્યુક્તં વાસુદેવસ્ય શૃણુ સંકર્ષણસ્ય તુ ।
બાલસૂર્યપ્રતીકાશઃ સંકર્ષણ ઇતિ સ્મૃતઃ

પીતવસ્ત્રધરઃ સાક્ષાત્ ચતુર્બાહુવિરાજિતઃ ।
સર્વાવયવસંયુક્તઃ સર્વાભરણભૂષિતઃ

સર્વાલંકારસંયુક્તઃ શઙ્ખચક્રધરઃ સદા ।
ઇતિ સંકર્ષણં(ણે?)રૂપમસ્ય વૈ દક્ષિણે કરે

ઊર્ધ્વે ચક્રં ત્વધો હસ્તે મુસલં વિન્યસેત્ સુધીઃ ।
વામોર્ધ્વે શઙ્ખમિત્યુક્તં પુણ્ડરીકં ત્વધઃ કરે

દક્ષિણે તુ શ્રિયં વામે પુષ્ટિં સંસ્થાપયેદ્બુધઃ ।
ઇતિ સંકર્ષણશ્ચોક્તઃ પ્રદ્યુમ્નં શૃણુ નારદ

પીતામ્બરં ચતુર્બાહું સર્વાવયવસંયુતમ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિં સર્વાભરણભૂષિતમ્

સર્વાલંકારસંયુક્તમિત્થં પ્રદ્યુમ્નરૂપકમ્ ।
દક્ષિણોર્ધ્વકરે પદ્મમધઃ કૌમોદકીં ન્યસેત્

વામોર્ધ્વાધઃ સ્થિતે હસ્તે શઙ્ખચક્રં તુ વિન્યસેત્ ।
ઇત્થં પ્રદ્યુમ્નમૂર્તં તે દેવર્ષે વર્ણિતો ઽધુના (તં મયા?)

અનિરુદ્ધં વદામો ઽત્ર (મ્યત્ર?) શૃણુ નારદ તત્ત્વતઃ ।
નીલજીમૂતસંકાશં કાલાઞ્જનચયોપમમ્

શઙ્ખચક્રધરં દેવં પીતવસ્ત્રં ચતુર્ભુજમ્ ।
સર્વાભરણસંયુક્તં સર્વાવયવશોભિતમ્

સર્વાલંકારસંયુક્તમનિરુદ્ધમિતીરિતમ્ ।
અસ્ય વામકરે ચોર્ધ્વે શઙ્ખમન્યકરે ગદામ્

દક્ષિણોર્ધ્વે ન્યસેચ્ચક્રમન્યત્રાભયમિષ્યતે ।
અનિરુદ્ધં જગન્નાથમનન્તોપરિ શાયિનમ્

શ્રિયં દક્ષિણતઃ પાર્શ્વે પુષ્ટિં વામે ઽસ્ય વિન્યસેત્ ।
શયને સતિ મૂલાર્ચા દ્વિભુજં વા ચતુર્ભુજમ્

કલ્પયેન્મુનિશાર્દૂલ સર્વસંપત્ સુખાવહમ્ ।
દેવસ્ય પાદપાર્શ્વે તુ શ્રિયં પુષ્ટિં તુ વિન્યસેત્

અથ વા કલ્પયેદ્દેવમૌલિપાર્શ્વે શ્રિયં મુને ।
ચિત્રં વાપ્યર્ધચિત્રં વા ચિત્રાભાસં તુ વા મુને

યજમાનેચ્છયા કુર્યાત્ દેવીનાં લક્ષણં ક્રમાત્ ।
ઇત્થં શ્રિયાદિમૂર્તીનાં પૂર્વપૂર્વા ગરીયસી

અનિરુદ્ધ ઇતિ પ્રોક્તો મત્સ્યાદીન્ શૃણુ નારદ ।
શતપત્રમયસ્યાથ પુણ્ડરીકસ્ય મધ્યમે

પદ્માસનસ્થં મત્સ્યાષ્ટપરીતં કનકપ્રભમ્ ।
ત્રિણેત્રં દ્વિભુજં ચૈવ પ્રાઙ્મુખં પદ્મધારિણમ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
મત્સ્યાભિમાનિનં(નો?)મૂર્ર્તિં(તં)ઇત્થમુક્તં ચ નારદ

પદ્મપૂર્વદલે મત્સ્યં સૌવર્ણં વિન્યસેદ્ બુધઃ ।
આગ્નેયદિગ્દલે મત્સ્યં રાજતં ચાથ વિન્યસેત્

યામ્યદિગ્દલમધ્યે તુ મત્સ્યં તામ્રનિભં ન્યસેત્ ।
નૈઋત્યદિગ્દલે મત્સ્યં કૃષ્ણવર્ણં તુ વિન્યસેત્

વારુણે દિગ્દલે મત્સ્યં રક્તવર્ણં તુ વિન્યસેત્ ।
વાયવ્યદિગ્દલે મત્સ્યં શ્યામવર્ણં તુ વિન્યસેત્

સૌમ્યદિગ્દલમત્સ્યં તુ ધૂમ્રવર્ણં તુ વિન્યસેત્ ।
ઈશાનદિગ્દલે મત્સ્યમગ્નિવર્ણં તુ વિન્યસેત્

ઇત્યષ્ટદિગ્દલસ્થૈસ્તુ મત્સ્યૈરભિમૃખીકૃતમ્ ।
મત્સ્યાભિમાનિનં (નો?) મૂર્તં તવ સ્નેહાત્ પ્રદર્શિતમ્

અસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ શ્રિયં પુષ્ટિં પરત્ર ચ ।
વિન્યસેન્મત્સ્યરૂપં વૈ કૂર્મરૂપં તતઃ શૃણુ

કાલાઞ્જનગિરિપ્રખ્યં ત્રિણેત્રં સ્વાઙ્ગશોભિતમ્ ।
ચતુર્બાહુયુતં ચૈવ સર્વાભરણભૂષિતમ્

અઞ્જનમૃત્સંનિભમૂર્તિઃ દ્વાદશપત્રે વર્તિતમબ્જે ।
પદ્મસમાખ્યસ્વાસનયુક્તઃ કૂર્મશરીરી વિષ્ણુરિહાસ્તે

પ્રાક્ક્રમતો ઽબ્જદ્વાદશપત્રારૂઢશરીરૈર્દ્વાદશકૂર્મૈઃ ।
અઞ્જનવર્ણપ્રખ્યશરીરેરાવૃતમૂર્તિઃસ્વાભિમુખસ્થૈઃ

શઙ્ખચક્રધરશ્ચૈવ પદ્મહસ્તસ્તથૈવ ચ ।
તતો દ્વાદશકૂર્મા હિ (કૂર્મૈર્હિ?) દેવો ઽપ્યભિમુખીકૃતઃ

અસ્ય દક્ષિણહસ્તોર્ધ્વે ચક્રપદ્મો(ચક્રં પદ્મં?)કરાન્તરે ।
વામોર્ધ્વે શઙ્ખમિત્યુક્તં પદ્મં ચાધઃસ્થિતે કરે

અસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ શ્રિયં વિન્યસ્ય બુદ્ધિમાન્ ।
પુષ્ટિં વામે ન્યસેદેવં કૂર્મમૂર્તિરુદાહૃતા

વારાહં શૃણુ વક્ષ્યામિ રાજાવર્તનિભં મુને ।
શઙ્ખવર્ણં તુ વા શ્યામં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્

નવયૌવનસંપૂર્ણાં સર્વાવયવસુન્દરીમ્ ।
નારીણામુત્તમાં દેવીં સુકેશાં પઙ્કજાનનામ્

વિદ્યુલ્લતાપ્રભાં વાપિ શ્યામાં વાપિ કૃતાઞ્જલિમ્ ।
સર્વાલંકારસંયુક્તાં નિમગ્નાં જગતીં શુભામ્

વામદોષ્ણા સમાલિઙ્ગ્ય પ્રોદ્ધૃત્યાલિઙ્ગ્ય સુસ્થિતામ્ ।
વામેન બાહુનાશ્લિષ્ય જિઘ્રન્ દેવીમુખં પ્રભુઃ

વામેનાલિઙ્ગ્ય હસ્તેન તસ્યાઃ સ્કન્ધં તપોનિધે ।
ગૃહીત્વોરું દૃઢં તસ્યાઃ દક્ષિણેન કરેણ ચ

સૂકરાઙ્ગં ચતુર્બાહું શઙ્ખચક્રધરં પ્રભુમ્ ।
દક્ષિણે તુ ન્યસેત્ ચક્રં વામે શઙ્ખં તુ વિન્યસેત્

ઇત્થં વરાહરૂપં તે પ્રથમં પરિપઠ્યતે ।
અથ વા ક્રોડવક્ત્રં ચ મહાકાયં સુદંષ્ટ્રકમ્

સર્વલક્ષણસંપન્નં શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષસમ્ ।
તિર્યક્સંસ્થિતસૂત્રં ચ રૂપં વૈ યન્મહાત્મનઃ

વારાહં મધ્યમં પ્રોક્તં સંક્ષેપાત્તુ તપોનિધે ।
અથ વા શૃણુ વક્ષ્યામિ રૂપં વારાહરૂપિણઃ

ઉદ્ધૃત્ય નાસિકાતુલ્યં વામહસ્તસ્ય કો(કૂર્?)પરમ્ ।
વામપાર્શ્વાર્ધભાગે તુ નિરીક્ષન્ કો(કૂર્?)પરં સદા

કટિપ્રદેશમાલમ્બ્ય પાણિના દક્ષિણેન તુ ।
એવં રૂપં મહાવિષ્ણોઃ શઙ્ખચક્રધરસ્ય ચ

અસ્ય દક્ષિણહસ્તાગ્રે ચક્રં શઙ્ખં પરે ચ હિ ।
ઇતિ વારાહમૂર્તસ્ય ત્રિધા રૂપં તુ દર્શિતમ્

એવમુક્તસ્ય રૂપસ્ય ત્રિધાકારસ્ય નારદ ।
ઇત્થં રૂપં તુ કર્તવ્યં નૃસિંહસ્ય તતઃ શૃણુ

ગલાદધસ્તાન્નરરૂપધારી પરત્ર સિંહાનનભૃત્સ્વરૂપઃ ।
બિભર્તિ નેત્રાણિ હુતાશનાર્કપ્રભા- ઞ્ચિતાન્યેવ વિભીષણાનિ

શઙ્ખચક્રધરશ્ચૈવ સર્વાભરણભૂષિતઃ ।
સર્વાવયવસંપૂર્ણઃ સર્વસિદ્ધિકરઃશુભઃ

ચક્રં ચ દક્ષિણે હસ્તે શઙ્ખં વામે ન્યસેદ્બુધઃ ।
શ્વેતપર્વતસંકાશં સર્વદુઃખવિનાશનમ્

રક્તચન્દનદિગ્ધાઙ્ગં કાલાભ્રોદ્દામનિઃ સ્વનમ્ ।
શરદિન્દુકલાદંષ્ટ્રં ક્રુદ્ધં હાટકતાટકમ્

સુફુલ્લવદનં શશ્વત્ દુષ્ટાનામતિભીષણમ્ ।
એવં રૂપં નૃસિંહસ્ય કૃત્વા પૂર્વં મૃદા (મુદા?) મુને

પર્યઙ્કકલ્પિતં કૃત્વા આસીનં વિષ્ટરે શુભે ।
હસ્તયોઃકો(કૂર્?)પરે તસ્ય જાન્વોરુપરિ વિન્યસેત્

ઇત્થં નૃસિંહરૂપં તે વર્ણિતં વણતોચિતમ્(?) ।
વામનસ્ય વદામો ઽત્ર (મ્યત્ર?) રૂપં શ્રુણુ મહામુને

સુસ્મિતં પદ્મનાભેન(?)વામનં વામનાકૃતિમ્ ।
બાલકુઞ્જરસંકાશં બૃહત્સ્કન્ધં મહાભુજમ્

શ્યામલં નીરજાક્ષં તુ આયતામલલોચનમ્ ।
ક્ષોણીતલં પદન્યાસૈઃ ડોલયન્નિવ નારદ

જટાટવીસમાયુક્તં સર્વેષાં ચ મનોહરમ્ ।
દ્વિભુજં સવ્યહસ્તેન મુષ્ટિના દણ્ડધારિણમ્

આકુઞ્ચિતં વામપાદં સ્વાગતં દક્ષિણં ભુજમ્(?) ।
હારકુણ્ડલકેયૂરભૂષણૈર્ભૂષિતં મુને

લમ્બયજ્ઞોપવીતેન મેખલાનાં ત્રયેણ ચ ।
સંયુક્તં યુક્તરૂપં તુ કાશ્યપં બ્રહ્મચારિણમ્

કૌપીનધારિણં વાપિ પીતવાસસમેવ ચ ।
રક્ષાર્થં વિષ્ટાપાનાં તુ વામનત્વમુપાગતમ્

એવં સુલક્ષણોપેતં રૂપં કાર્યં મહામુને ।
જામદગ્ન્યસ્ય રામસ્ય રૂપં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્

તસ્ય વર્ણં સુવર્ણાભં દ્વિભુજં શ્વેતરક્તકમ્ ।
આસીનં તુ પ્રસન્નાસ્યં બ્રહ્મલક્ષ્મીસમાવૃતમ્

સર્વલક્ષણસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
સર્વાલંકારસંયુક્તં જટામણ્ડલમણ્ડિતમ્

પરશું દક્ષિણે હસ્તે વામે ચાપં સપત્રિણમ્ ।
વામે કમણ્ડલું વાપિ ચાક્ષસૂત્રં તુ દક્ષિણે

ઇત્થં રૂપં મુને તુભ્યં જામદગ્ન્યસ્ય વર્ણિતમ્ ।
રામસ્યાથ વદામો ઽત્ર(મ્યત્ર?)રૂપં દાશરથેસ્તવ

અતીવરૂપસંપન્નૌ નીલવેલ્લિતમૂર્ધજૌ ।
વ્યૂઢોરસ્કૌ નતાંસૌ ચ કેયૂરાઙ્ગદચિત્રિતૌ

દીર્ઘબાહૂ શ્રિયોપેતૌ સૌમ્યૌ પ્રહસિતાનનૌ ।
કર્ણાન્તલોચનૌ સાક્ષાત્ પ્રથમે વયસિ સ્થિતૌ

સૌન્દર્યામૃતતોયૈશ્ચ સિઞ્ચન્તાવિવ વિશ્વતઃ ।
ખઙ્ગહસ્તૌ ધનુષ્પાણી ભુજવિખ્યાતવિક્રમૌ

બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણૌ મુને વૈશ્રવણોપમૌ ।
ઔદાર્યરૂપસંપદ્ભિઃ નૃણાં ચિત્તાપહારિણૌ

કૌસલ્યાયાઃ સુમિત્રાયાઃ પ્રીતિદૌ વીર્યવત્તરૌ ।
રાક્ષસધ્વાન્તતિગ્માંશૂ શૂરૌ દશરથાત્મજૌ

નરનારાયણાખ્યાતૌ તાવુભૌ રઘુનન્દનૌ ।
જગતાં પાલનાર્થાય મનુષ્યત્વમુપાગતૌ

પુણ્ડરીકવિશાલાક્ષૌ તાવુભૌ પીતવાસસૌ ।
ભુજાન્તે બદ્ધતૂણીરૌ બાણપાણી મહામુને

નિવસન્તૌ શ્રિયા સાકં વાલ્મીકેઃ કવિ(કાવ્ય?)સાગરે ।
રક્ષસાં મૃત્યુસંકાશૌ રાવણસ્યાતિરાવણૌ

નૃપસૂનૂ રઘુશ્રેષ્ઠૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ।
સર્વૈશ્ચ લક્ષણૈર્યુક્તૌ સ્થાપયેત્તન્ત્રવિત્તમૈઃ

સમસ્તલક્ષણોપેતાં સીતાં રામસ્ય વલ્લભામ્ ।
નૈઋતાનાં વિનાશાય જાતાં શુદ્ધામયોનિજામ્

ત્રિગુણાત્મમયીં માયાં મૂલપ્રકૃતિસંસ્થિતામ્ ।
વ્યક્તરૂપેણ સંજ્ઞાપિ સાક્ષાદવ્યક્તરૂપિણીમ્

પતિવ્રતાં મહાભાગાં સ્ત્રીણામપ્યુત્તમાં શ્રિયમ્ ।
રક્તપદ્મકરાં દેવીં પદ્માં પદ્મોપમાનનામ્

યૌવનોદ્દામદિવ્યાઙ્ગીં સીતાં જનકનન્દિનીમ્ ।
પાતિવ્રત્યગુણોપેતાં સીતાં રામસ્ય વલ્લભામ્

સર્વાલંકારસંયુક્તાં નીલાલકશિરોરુહામ્ ।
માલાનિબદ્ધધમ્મિલ્લાં મદવિભ્રાન્તલોચનામ્

કાલપીતામ્બરધરા સ્થાપયેદ્રામપાર્શ્વતઃ ।
સવ્યમુષ્ટિં(ષ્ટૌ?) લલાટાન્તં કૃતોર્ધ્વમુખમન્તરમ્

તસ્મિન્ ત્ર્યવનતં ચાપં બાણૌઘજધનં(?)દૃઢમ્ ।
વાસવાસ્ત્રં વામબાહૌ કારયેનમુનિસત્તમ

સાયકં કટિસૂત્રે તુ વામપાણિં(?)તુ દક્ષિણે ।
કાલાગ્નિસદૃશં બાણં પૌલસ્ત્યાન્તકરં દૃઢમ્

અન્તરે ઽસ્ય મુખં કૃત્વા ગોલકં ચોલ્બણં ભવેત્ (?) ।
મર્દન્તં રાવણપુરં સ્વબલં (સબલં?) ચાયુષં તથા

નિહત્ય રામહસ્તસ્થં (?) સ્થાપયેદ્દક્ષિણે કરે ।
વસુતાલેન વા વિદ્વાન્ નવતાલક્રમેણ વા

બેરસ્ય ચાનુરૂપેણ ચરેત્ સર્વાયુધાનિ વૈ ।
કુઞ્ચિતં વામપાદં તુ સુસ્થિતં દક્ષિણં પદમ્

કનિષ્ઠિકાઙ્કિતસ્થાને ત્વઙ્ગુષ્ઠસ્ય સ્થિતિર્ભવેત્ ।
સ્તોકકુઞ્ચિતજાનુશ્ચ પાદો વામસ્થિતો ભવેત્

મુખે શરીરે કટ્યાં ચ ત્રિષ્વઙ્ગેષ્વેષુ નારદ ।
ત્રિભઙ્ગિત્વાન્મુનિશ્રેષ્ઠ ત્રિભઙ્ગીતિ પ્રપઠ્યતે

મુખં દક્ષિણતો ભઙ્ગં તનુમધ્યં તુ વામતઃ ।
દક્ષિણે કટિભઙ્ગસ્તુ ભઙ્ગત્રયમુદાહૃતમ્

વામહસ્તઃ સચાપઃ સ્યાદ્દક્ષિણઃસશિલીમુખઃ ।
લક્ષ્મણસ્ય ભવેદેવં લક્ષણં ભરતસ્ય તુ

શત્રુઘ્નસ્યાપ્યથૈવં સ્યાદિતિ તન્ત્રેષુ નિશ્ચિતમ્ ।
સંસ્થાપ્ય મધ્યમે રામં વામપાર્શ્વે ઽસ્ય લક્ષ્મણમ્

દક્ષિણે સ્થાપયેદ્દેવીં સીતાં જનકનન્દિનીમ્ ।
શત્રુઘ્નભરતૌ કાર્યાવુત્તરે દક્ષિણે ક્રમાત્

ચામરાસક્તબાહૂ તૌ પરિવારવિધાવપિ ।
ઇતિ સ્વતન્ત્રે નિર્દિષ્ટં પરતન્ત્રે વદામ્યહમ્

લોહૈશ્ચ નિર્મિતે બેરે ચોત્તમાદિક્રમૈર્મુને ।
લલાટપટ્ટપર્યન્તં પાદાઙ્ગુષ્ઠાત્ સમુચ્છ્રયમ્

દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં વિદ્ધિ ઉત્તમં કૌતુકં દ્વિજ ।
અસ્માત્ સપ્તાઙ્ગુલૈર્હીનં મધ્યમં બેરમુચ્છ્રયમ્

અસ્માત્ નવાઙ્ગુલૈર્હીનમધમં પરિકીર્તિતમ્ ।
ઇતિ દાશરથેર્મૂર્તમુત્સેધં મુનિસત્તમ

સીતાલક્ષ્મણયોશ્ચાપિ ભરતસ્યાપિ સામ્પ્રતમ્ ।
શત્રુઘ્નસ્યાપિ દેવર્ષે વદામ્યાયામમદ્ય તે

દેવસ્ય બાહુમૂલાન્તં દેવ્યુત્સેધં પ્રચક્ષતે ।
લક્ષ્મણસ્યોચ્છ્રયશ્ચાપિ રામસ્યાસ્યાન્તમીરિતમ્

લક્ષ્મણસ્ય ભુજાન્તં સ્યાત્ શત્રુઘ્નસ્યોચ્છ્રયો ભવેત્ ।
ઇતિ દીર્ઘપ્રમાણોક્તં શેષં પૂર્વવદાચરેત્

સ્વતન્ત્રે પરતન્ત્રે ચ લક્ષણં તવ ભાષિતમ્ ।
બલરામસ્ય વક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ લક્ષણમ્

બલભદ્રઃ નિભા (સિતા?) ભિખ્યઃ કુન્દેન્દુધવલપ્રભઃ ।
પઙ્કજાક્ષો ઽઙ્ગનાવક્ત્રઃ સર્વાવયવશોભિતઃ

સર્વાલંકારસંયુક્તઃ સર્વાભરણભૂષિતઃ ।
સર્વાવયવસંપૂર્ણઃ પ્રભામણ્ડલમણ્ડિતઃ

અસ્ય દક્ષિણબાહૌ તુ મુસલં વામકે કરે ।
હલં તુ વિન્યસેદ્ધીમાન્ બલરામસ્ય મન્ત્રવિત્

દક્ષિણે તુ શ્રિયં દેવીં સૌમ્યે તુ ગરુડં ન્યસેત્ ।
પીતં કૃતાઞ્જલિં ત્વેવં બલરામસ્ત્વથેરિતઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કૃષ્ણં કૃષ્ણાઞ્જનપ્રભમ્ ।
સ્થાપનં કાર્યમસ્યૈવ સ્થાનકં તુ વિશેષતઃ

ત્રિભઙ્ગ્યા સંમિતં તં તુ સ્થિતં પીઠે મહામુને ।
ક્રીડાયષ્ટિસમાયુક્તં દેવ્યા ચ પરમં હરિમ્

સ્થાપયેદ્દૈવિકે સ્થાને સર્વજ્ઞં સર્વકારણમ્ ।
એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં વિવિક્તેનાધુના મુને

અતઃ(?)શ્યામનિભં વાપિ પીતામ્બરસમન્વિતમ્ ।
વાસુદેવં ગુડાકેશં સર્વાભરણભૂષિતમ્

ક્રીડાયષ્ટિધરં દેવં ત્રિભઙ્ગસ્થિતિસંયુતમ્ ।
સુસ્થિતં દક્ષિણં પાદં વામપાદં તુ કુઞ્ચિતમ્

વામપાદતલં તિર્યક્ ક્રમેણૈવ તુ કારયેત્ ।
તત્કનિષ્ઠાઙ્ગુલિસ્થાને ચાઙ્ગુષ્ઠસ્થિતિમાચરેત્

કિઞ્ચિત્કુઞ્ચિતજાનુશ્ચ વામપાદસ્થિતિર્ભવેત્ ।
વક્ત્રે ચૈવ તથા ગાત્રે કટિયન્ત્રે તથૈવ ચ

ત્રિષુ માર્ગેષુ(ભાગેષુ?)ભઙ્ગિત્વાત્ ત્રિભઙ્ગિત્વં વિધીયતે ।
વક્ત્રં દક્ષિણતો ભઙ્ગે મધ્યકાયં તુ વામતઃ

કટિદક્ષિણતો ભઙ્ગે ભઙ્ગત્રયમુદાહૃતમ્ ।
કારયેદ્દક્ષિણં હસ્તં સુયષ્ટિં કટકાન્વિતમ્

વામં દેવીભુજાસક્તં વામહસ્તમધોમુખમ્ ।
વામં કરતલં ચૈવ નાભિસૂત્રેણ યોજયેત્

દક્ષિણં કટિહસ્તં તુ વક્ત્રસૂત્રેણ યોજયેત્ ।
ત્રિભાગમાનમાયામં મુખં મૂર્ધ્નિ ત્રિગોલકમ્

હનુગ્રીવં ત્રિમાત્રાર્ધમર્ધમાત્રં ગલં સ્મૃતમ્ ।
હિક્કાનાભિમુખે ચૈવ મધ્યકાયં પ્રતિષ્ઠિતમ્

મેઢ્રં નાભિમુખં નાહસ્તસ્માદૂરૂમુખદ્વયમ્ ।
માનં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં શેષં સાધારણં સ્મૃતમ્

દેવ્યૌ તત્પાર્શ્વયોશ્ચૈવ સ્થાપયેત્ ક્રમયોગતઃ ।
દેવસ્ય દક્ષિણે કુર્યાત્ રુક્મિણોં રુક્મસંનિભામ્

સત્યભામાં ચ વામે તુ કારયેચ્છ્યામસંનિભામ્ ।
પૂર્વવત્ કમલં ગૃહ્યં સાત્વિકેન સમાયુતમ્

સ્વતન્ત્રે ચૈવમુક્તં તુ પરતન્ત્રે વદામિ તે ।
લોહેન મુનિશાર્દૂલ ઉત્તમાદિક્રમેણ તુ

સંપ્રોક્તં રાઘવસ્યૈવં તદ્વદુત્પાદયેદિહ ।
લક્ષણં યાદવેન્દ્રસ્ય ઉત્સેધાદિક્રમં મુને

નવનીતાર્થનૃત્તં ચ સર્પનૃત્તમથાપિ વા ।
ઇત્યેવમાદિ મૂર્તીનાં લક્ષણં મુનિસત્તમ

યજમાનેચ્છયા તસ્મિન્ કારયેત્ સ્વસ્વલીલયા ।
યુક્ત્યા યુક્તિવિશેષેણ પ્રતિમાં કારયેત્ ક્રમાત્

ઇતિ યાદવસિંહસ્ય લક્ષણં પરિકીર્તિતમ્ ।
સંક્ષેપેણ મુનિશ્રેષ્ઠ કલ્કિ(લ્કી?)વિષ્ણોરતઃ શૃણુ

અતિશોણવ(ણિત?) સંકાશો ત્રિણેત્રો ભીમરૂપવાન્ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિશ્ચતુર્બાહુઃ કિરીટધૃક્

વનમાલાસમાયુક્તઃ સર્વાભરણભૂષિતઃ ।
સર્વાલંકારસંયુક્તઃ પીતવસ્ત્રસમન્વિતઃ

એવં કલ્કિર્મયા પ્રોક્તો હેતિન્યાસં વદામિ તે ।
દક્ષિણોર્ઘ્વકરે ચક્રં વામોર્ધ્વે શઙ્ખમેવ તુ

વામસ્યાધરહસ્તે તુ પાશં કૃષ્ણનિભં ન્યસેત્ ।
કારયેદ્દક્ષિણે હસ્તે કાલદણ્ડં ત્વધોમુખમ્

શ્રિયં દક્ષિણપાર્શ્વે તુ વામે પુષ્ટિં ન્યસેદ્બુધઃ ।
દ્બિતીયાવરણે ચાષ્ટપરિવારસમન્વિતમ્

એવં સંચિન્ત્ય કલ્કિં તુ પૂજયેત્તુ વિધાનતઃ ।
કલૌ યુગે વિશેષેણ કલ્કિં સંપૂજયેદ્ દ્વિજ

નૃપો વા નૃપમાત્રો વા પૂજયેત્તુ દિને દિને ।
સર્વાન્ કામાનવાપ્નોતિ જયલક્ષ્મીં સ ગચ્છતિ

વિશેષં ચા(ષશ્ચા?)ત્ર સંપ્રોક્તં(ક્તઃ?)શેષં સાધારણં સ્મૃતમ્ ।
એવં કલ્કેર્મયા પ્રોક્તં લક્ષણં સર્વસિદ્ધિદમ્

મૂર્તીનાં લક્ષણં વક્ષ્યે શાસ્ત્રભેદેન ચિહ્નિતમ્ ।
અદિમૂર્તિઃ પરો દેવો વાસુદેવઃ સનાતનઃ

દ્વિતીયા તુ પરા મૂર્તિઃ સંકર્ષણ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
પ્રદ્યુમ્નાખ્યા તૃતીયા તુ મૂર્તિરેષા સનાતની

ચતુર્થી તુ ભવેન્મૂર્તિઃ અનિરુદ્ધેતિસંજ્ઞિતા ।
ચતસ્રો મૂર્તયસ્ત્વેતાઃ પ્રતિષ્ઠાયાઃ પૃથક્ પૃથક્

વાસુદેવઃ પરા મૂર્તિઃ સ્થાપનીયા દ્વિજોત્તમૈઃ ।
દ્વિતીયા સ્થાપ્યતે મૂર્તિઃ ક્ષત્રિયૈર્મોક્ષકાંક્ષિભિઃ

પ્રદ્યુમ્નાખ્યા તુ વિપ્રેન્દ્ર વૈશ્યૈઃ સ્થાપ્યા મુમુક્ષુભિઃ ।
શૂદ્રૈઃ સંસ્થાપ્યતે મૂર્તિરનિરુદ્ધો જગદ્ગુરુઃ

ભેદૈસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિર્વિપ્ર એકૈકા ભિદ્યતે પુનઃ ।
વર્ણાસ્ત્રન્યાસભેદેન ભેદાશ્ચ પરિકીર્તિતાઃ

મૂર્તીનાં કેશવાદીનાં વિવિક્તેન શૃણુ ક્રમાત્ ।
શઙ્ખકુન્દનિભં વાપિ હ્યથવા શ્યામમેવ ચ

શઙ્ખચક્રગદાપાણિં શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષસમ્ ।
સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્

પીતામ્બરસમાયુક્તં ચતુર્બાહું કિરીટિનમ્ ।
એવં ધ્યાયેન્મુનિશ્રેષ્ઠ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં હરિમ્

અસ્ત્રવિન્યાસભેદં ચ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ક્રમાત્ ।
દક્ષિણોર્ધ્વકરે ચક્રં વામોર્ધ્વે શઙ્ખમુદ્વહન્

ગદાં વામાધરે હસ્તે નીરજં દક્ષિણાધરે ।
આદિમૂર્તેસ્તુ ભેદો ઽયં કેશવાખ્યં મુને શૃણુ

નારાયણમથો વક્ષ્યે શૃણુ નારદ સત્તમ ।
કુન્દપુષ્પનિભં વાપિ શ્યામં વા રક્તમેવ વા

શઙ્ખચક્રગદાપાણિં ચતુર્બાહું કિરીટિનમ્ ।
પીતામ્બરસમાયુક્તં સર્વાભરણભૂષિતમ્

સર્વાવયવસંયુક્તં સર્વાલંકારશોભિતમ્ ।
સર્વદેવમયં સૂક્ષ્મં ત્રૈલોક્યાધિપતિં હરિમ્

એવં રૂપં તુ સંચિન્ત્ય હેતિન્યાસમથો શૃણુ ।
દક્ષિણે તુ કરે ચોર્ધ્વે પદ્મં મુકુલકં ન્યસેત્

અસ્યાધરે તુ ચક્રં સ્યાત્ કાલાગ્નિસદૃશં મુને ।
વામોર્ધ્વે તુ ગદાં ન્યસ્ય હ્યધોહસ્તે ઽમ્બુજં ન્યસેત્

એવં ચાયુધવિન્યાસો માધવં ચાધુના શૃણુ ।
શઙ્ખપુષ્પદલપ્રખ્યં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાલંકારશોભિતમ્ ।
સર્વાભરણસંપૂર્ણં ચતુર્બાહું કિરીટિનમ્

માધવસ્ત્વધુના પ્રોક્તઃ મધુકૈટભનાશનઃ ।
અસ્ત્રવિન્યાસભેદં તુ શૃણુ ચાસ્ય મહામુને

વામપાર્શ્વોર્ધ્વહસ્તે તુ શઙ્ખં ધવલકં ન્યસેત્ ।
અધોહસ્તે ન્યસેદ્રક્તં પદ્મં ચ દશપત્રકમ્

દક્ષિણોર્ધ્વકરે ચક્રમધસ્તાલ્લકુટં ન્યસેત્ ।
તૃતીયા તુ ભવેન્મૂર્તિઃ માધવાખ્યા તુ નારદ

વાસુદેવસ્ય ભેદો ઽયં વક્ષ્યે સંકર્ષણસ્ય તે ।
તરુણાર્કનિભં વાપિ શ્યામં વાભ્રનિભં તુ વા

પીતવસ્ત્રં ચતુર્બાહું સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
સર્વાવયવસંયુક્તં ગોવિન્દં ગોકુલાલમય્

એવં ધ્યાયેન્મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વકામપ્રદં હરિમ્ ।
અસ્યાસ્ત્રન્યાસભેદં તુ શ્રુણુ નારદ સત્તમ

દક્ષિણોર્ધ્વકરે તસ્ય ગદાં ચક્રમધો ન્યસેત્ ।
વામપાર્શ્વોર્ધ્વહસ્તે ઽબ્જં શઙ્ખમન્યે તુ વિન્યસેત્

ગોવિન્દ એવં સંપ્રોક્તઃ વિષ્ણ્વાખ્યમધુના શૃણુ ।
રક્તપદ્મદલપ્રખ્યં શ્યામં વા રક્તમેવ વા

કૃષ્ણં વા મુનિશાર્દૂલ સર્વલક્ષણસંયુતમ્ ।
સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્

શઙ્ખચક્રગદાપાણિં પીતવસ્ત્રં ચતુર્ભુજમ્ ।
સર્વાલંકારસંયુક્તં ધ્યાયેદ્વિષ્ણું સનાતનમ્

પ્રથમે તુ કરે પદ્મં હ્યધસ્તાત્ કારયેદ્ગદામ્ ।
વામે શઙ્ખં ન્યસેત્તસ્ય હ્યધશ્ચક્રં વિરાજિતમ્

અથ વા મુનિશાર્દૂલ શૃણુ વિષ્ણું સનાતનમ્ ।
ઋજુસ્થિતં સુસૌમ્યં યત્કટિહસ્તસમન્વિતમ્

શઙ્ખચક્રાભયોપેતં પીતામ્બરસમન્વિતમ્ ।
સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્

સર્વાલંકારસંયુક્તં ધ્યાયેદ્વિષ્ણુમનુત્તમમ્ ।
દ્વિપ્રકારં મયા પ્રોક્તં વિષ્ણું સકલમવ્યયમ્

એવં ધ્યાયેન્મુનિશ્રેષ્ઠ કર્તુરિચ્છાવશાત્ કુરુ ।
રક્તોત્પલદલપ્રખ્યં પીતવસ્ત્રં ચતુર્ભુજમ્

શઙ્ખચક્રગદાપાણિં સર્વાવયવશોભિતમ્ ।
સર્વાલંકારસંયુક્તં સર્વાભરણભૂષિતમ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
સર્વાલંકારસંયુક્તં સર્વસિદ્ધિપ્રદં પરમ્

પ્રથમે તુ કરે શઙ્ગમધસ્તાચ્ચક્રકં ન્યસેત્ ।
પદ્મં વામોર્ધ્વહસ્તે તુ ગદાં ચાધઃ કરે ન્યસેત્

મધુસૂદનમૂર્તસ્ય લક્ષણં વિદ્ધિ નારદ ।
સંકર્ષણસ્ય ભેદો ઽયં ત્રિવિક્રમમથ શૃણુ

તપ્તહાટકસંકાશં શ્યામં વગ્નિનિભં તુ વા ।
સર્વાલંકારસંયુક્તં સર્વાવયવશોભિતમ્

સર્વાભરણસંયુક્તં પીતવસ્ત્રં ચતુર્ભુજમ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિં સર્વદેવૈઃ નમસ્કૃતમ્

ત્રિવિક્રમસ્ય સંપ્રોક્તં લક્ષણં ચ સમૃદ્ધિદમ્ ।
ગદાં પ્રથમહસ્તે તુ હ્યધસ્તાચ્ચક્રમુદ્વહન્

વામે પદ્મમધઃશઙ્ખં દૃશ્યતે યત્ર કુત્રચિત્ ।
યથાકામં તુ વા ચાસ્ત્રવિન્યાસં મુનિસત્તમ

એવં ચાયુધવિન્યાસો પ્રોક્તો વામન ઉચ્યતે ।
કર્ણિકારદલપ્રખ્યં રક્તવર્ણં ચતુર્ભુજમ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
સર્વાલંકારસંયુક્તં સર્વસિદ્ધિપ્રદં પરમ્

પ્રથમે તુ કરે ચક્રં અધઃશઙ્ખશ્ચ દૃશ્યતે ।
ગદા ચ વામહસ્તે તુ હ્યધઃ પદ્મં ચ શોભતે

વામનાખ્યસ્તુ વિપ્રેન્દ્ર વિજ્ઞેયઃશુભલક્ષણઃ ।
તપ્તજામ્બૂનદપ્રખ્યં શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષસમ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
પીતવસ્ત્રં ચતુર્બાહું શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

શ્રીધરસ્ય મયા પ્રોક્તં લક્ષણં ભુક્તિમુક્તિદમ્ ।
ઊર્ધ્વે ચક્રમધઃ પદ્મં દક્ષિણે તુ કરે ન્યસેત્

વામે ચૈવ ગદા જ્ઞેયા હ્યધઃશઙ્ખં વિરાજિતમ્ ।
તથા શ્રીધરમૂર્તિસ્તુ વિજ્ઞેયા દેશિકોત્તમૈઃ

એવં પ્રદ્યુમ્નભેદસ્તુ અનિરુદ્ધાખ્ય ઉચ્યતે ।
નીલોત્પલદલપ્રખ્યં ચતુર્બાહું કિરીટિનમ્

શઙ્ખચક્રગદાપાણિં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
શ્રીવત્સવક્ષસોપેતં હૃષીકેશં સનાતનમ્

દક્ષિણે ઽસ્ય મહાચક્ર ગદાં ચ તદધઃસ્થિતામ્ ।
વામહસ્તે મહાપદ્મમધસ્તાચ્છઙ્ખમેવ ચ

સા મૂર્તિસ્તુ તદા જ્ઞેયા હૃષીકેશેતિ(શસ્ય?)નારદ ।
પદ્મનાભસ્ય વક્ષ્યે ઽહં લક્ષણં ભુક્તિમુક્તિદમ્

નીલવર્ણનિભં વાથ શ્યામં વા મુનિસત્તમ ।
સંજ્ઞાત્વા લક્ષણં તત્ર સર્વજ્ઞં સર્વકારણમ્

કારયેન્મુનિશાર્દૂલ શિલ્પિભિઃ સહ સાધકઃ ।
સર્વલક્ષણસંપન્નં સર્વાભરણભૂષિતમ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણં ચતુર્બાહું કિરીટિનમ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિં પીતામ્બરસમન્વિતમ્

શ્રીવત્સવક્ષસોપેતં પદ્મનાભમવૈ(વે?) હિ તમ્ ।
પ્રથમે ઽસ્ય કરે પદ્મમધસ્તાચ્છઙ્ખ એવ તુ

વામે ચ દૃશ્યતે ચક્રં ગદા ચ તદધઃ સ્થિતા ।
સા મૂર્તિઃ પદ્મનાભેતિ નમસ્કાર્યા વિચક્ષણૈઃ

વિન્યસેદ્વા યથાકામં શસ્ત્રવિન્યાસમત્ર તુ ।
અથ વા પદ્મનાભસ્ય લક્ષણં શૃણુ સુવ્રત

દ્વિભુજં પઙ્કજાક્ષં તુ શ્યામં વાગ્નિનિભં તુ વા ।
ધ્યાયેત્તસ્મિન્ મુનિશ્રેષ્ઠ કારયેલ્લક્ષણૈર્યુતમ્

શયને સતિ સંપ્રોક્તં પદ્મનાભસ્ય નારદ ।
અત્ર કર્માર્ચનાદીનાં લક્ષણં વક્ષ્યતે ઽધુના

યોગમુદ્રાસમાયુક્તં શઙ્ખચક્રસમન્વિતમ્ ।
કારયેત્તુ મુનિશ્રેષ્ઠ કર્માર્ચાં પૂર્વવત્તુ વા

ઇત્યેવં પદ્મનાભસ્ય લક્ષણં પરિકીર્તિતમ્ ।
ભિત્તિપાર્શ્વે ઽસ્ય નાભ્યૂર્ધ્વે રક્તપદ્મં સુનાલકમ્

કારયેત્ સુમનોરમ્યં શતપત્રં સકર્ણિકમ્ ।
તદર્ધં વાર્ધકં વાપિ દલં પદ્મસ્ય નારદ

કર્ણિકાગ્રે વિધિં ધ્યાયેત્ લક્ષણૈઃસહ નારદ ।
તલ્લક્ષણં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ ભુક્તિશુભપ્રદમ્

પદ્માસનસમાયુક્તં વિધિં કનકસંનિભમ્ ।
ચતુર્ભુજં સમાસીનં ચતુર્વક્ત્રં સનાતનમ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
સર્વદેવમયં સૂક્ષ્મં સૃષ્ટિસ્થિતિલયાત્મકમ્

એવં રૂપં તતો ધ્યાયેત્ બ્રહ્માણં કમલોદ્ભવમ્ ।
બ્રહ્મણો દક્ષિણે હસ્તે સ્રુક્સ્રુવાક્ષાંશ્ચ વિન્યસેત્

વામહસ્તે ન્યસેત્ પદ્મં ઊર્ધ્વે ચૈવ કમણ્ડલુમ્ ।
અભયં વરદં વાપિ વામહસ્તાધરં મુને

એવં રૂપં તુ સંચિન્ત્ય બ્રહ્માણં કમલાસનમ્ ।
અથ વા કારયેન્ન્યાસં શૃણુ ગુહ્યોપરિ ક્રમાત્

વિપરીતેન હસ્તાભ્યામૂરુમૂલે તુ સંસ્પૃશેત્ ।
અઙ્ગુલ્યગ્રે મુનિશ્રેષ્ઠ યોગમુદ્રે ઽયમુચ્યતે

યોગમુદ્રા મયા પ્રોક્તા સર્વયોગેષુ યોજયેત્ ।
અસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ મેધાં વામે સરસ્વતીમ્

વિન્યસેચ્ચ સ્વતન્ત્રે તુ પરતન્ત્રે તયોર્વિના ।
એવં કૃત્વા વિધાનેન બ્રહ્માણં કમલાસનમ્

પદ્મનાભસ્ય મૂર્તાઙ્ગં પરતન્ત્રમિતિ (?)સ્મૃતમ્ ।
સ્વતન્ત્રે મુનિશાર્દૂલ શિલ્પિભિઃ સહ મન્ત્રવિત્

કલ્પયેદ્વિધિવત્ પદ્મં સંસ્થાપ્ય કમલાસનમ્ ।
બ્રહ્મસ્થાને ઽથવા પૂર્વે દક્ષિણે પશ્ચિમે ઽથ વા

ગ્રામસ્યોત્તરપાર્શ્વે વા કલ્પયેદાસ્પદં ક્રમાત્ ।
નદીતીરે તટાકસ્ય તીરે વા મુનિસત્તમ

યજમાનેચ્છયા કલ્પ્યો પ્રાસાદો વિધિવત્ ક્રમાત્ ।
તદ્બ્રાહ્મે દૈવિકે વાપિ કારયેત્ કમલાસનમ્

ષઙ્બેરં વા ત્રિબેરં વા સ્થાપયેત્તુ વિધાનતઃ ।
સંપૂજયેત્તતો ભક્ત્યા વૈષ્ણવૈર્વેદપારગૈઃ

પઞ્ચરાત્રસમાયુક્તૈરૂહાપોહસમર્થકૈઃ ।
સ્વતન્ત્રેણૈવ વા તત્ર બ્રહ્મસૂક્તેન વા મુને

પુરુષ(નર?)સૂક્તેન વા બ્રહ્મન્ પૂજયેત્તુ વિધાનતઃ ।
એવં સંપૂજયેત્તત્ર શેષં સાધારણં સ્મૃતમ્

બ્રહ્મણો ઽગ્રે વિમાને ચ હંસં તસ્ય પદે મુને ।
કારયેદ્વાહનાર્થં વા યથાકામં વિચિત્રિતમ્

ગર્ભાગારે પ્રવક્ષ્યામિ પરિવારવિશેષકમ્ ।
પૈશાચે દ્વારદેશે ચ શૃણુ ગુહ્યમનુત્તમમ્

કપિલઃ કાશ્યપો દક્ષો દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિતઃ ।
રુદ્રો વહ્નિર્મરુચ્ચાપિ વામપાર્શ્વં સમાશ્રિતાઃ

ભૃગુશ્ચ નારદશ્ચાપિ વિમાનદ્વારપાલકૌ ।
ચન્દ્રાદિત્યૌ મુનિશ્રેષ્ઠ દ્વિતીયદ્વારપાલકૌ

શઙ્ખપદ્મનિધી ચૈવ તૃતીયદ્વારપાલકૌ ।
તત્પૂજા મુનિશાર્દૂલ યજ્ઞસ્વાધ્યાયકર્મકૃત્

બ્રહ્મઋદ્ધિકરં પુંસાં સર્વસંપત્સુખાવહમ્ ।
સર્વદુઃખવિનાશં તત્ રાજરાષ્ટવિવૃદ્ધિદમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વિધિં વિધિવદર્ચયેત્ ।
વિશેષશ્ચાત્ર સંપ્રોક્તઃ શેષં સાધારણં સ્મૃતમ્

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં સ્વતન્ત્રાર્ચાવિધાનકમ્ ।
બ્રહ્મણો મુનિશાર્દૂલ દામોદરમથો શૃણુ

નીલજીમૂતસંકાશં પીતવસ્ત્રં ચતુર્ભુજમ્ ।
સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્

સર્વાલંકારસંયુક્તં શ્રીવત્સાઙ્કિતવક્ષસમ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિં વનમાલાવિરાજિતમ્

એવં ધ્યાયેત્ સ્વરૂપં તુ દોમોદરમનામયમ્ ।
પ્રથમે ઽસ્ય કરે શઙ્ખ અધસ્તાત્ પદ્મમેવ હિ

વામે ચૈવ ગદા તસ્ય હ્યધસ્તાચ્ચક્રમેવ હિ ।
અનિરુદ્ધસ્ય ભેદો ઽયં દામોદર ઇતિ સ્મૃતઃ

ચતસૃણાં ચ મૂર્તીનાં ભેદાઃ સંપરિકીર્તિતાઃ ।
આદિમૂર્તિ પ્રતિષ્ઠાખ્યા નિત્યમર્ચા યુગે યુગે

ત્રેતાયાં તુ દ્વિતીયા તુ તૃતીયા દ્વાપરે તથા ।
કલૌ યુગે ઽનિરુદ્ધસ્તુ સર્વે સર્વેષુ વા પુનઃ

પરમેષ્ઠ્યાદિમન્ત્રૈસ્તુ સ્થાપયેત્તુ યથાક્રમમ્ ।
એવં દ્વાદશમૂર્તીનાં લક્ષણં પરિપઠ્યતે

કિંશુકારં(?) સમપ્રખ્યં ત્રિણેત્રં ભીમરૂપિણમ્ ।
સહસ્રં વા તદર્ધં વા હ્યષ્ટોત્તરશતં તુ વા

અથ વાષ્ટભુજં વાપિ કારયેત્સુમનોરમમ્ ।
પીતામ્બરસમાયુક્તં સર્વાભરણભૂષિતમ્

સર્વાલંકારસંયુક્તં સર્વપ્રહરણાન્વિતમ્ ।
એવં રૂપં તુ સંચિન્ત્ય વિશ્વરૂપમયં હરિમ્

દક્ષિણોર્ધ્વકરે ચક્રં મુસલં ચાપરે ભુજે(કરે?) ।
તસ્યાધરે તુ પાશઃસ્યાત્ અઙ્કુશં ચાપરે ન્યસેત્

ચક્રં વામાધરે હસ્તે તસ્યોર્ધ્વે લકુટં ન્યસેત્ ।
લકુટસ્યોર્ધ્વહસ્તે તુ શઙ્ખં ગોક્ષીરસંનિભમ્

શઙ્ખોર્ધ્વે સશરં ચાપમેવં પ્રહરણં ન્યસેત્ ।
શેષાણ્યસ્ત્રાણિ સર્વાણિ યથાકામં ન્યસેત્ કરે

વિશ્વરૂપસ્ય સંપ્રોક્તં લક્ષણં જયવૃદ્ધિદમ્ ।
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં ત્રિપાદં સપ્તહસ્તકમ્

વેદશૃઙ્ગં દ્વિવદનં ત્રિણેત્રં પીતવાસસમ્ ।
શઙ્ખચક્રગદાપાણિં સર્વાભરણભૂષિતમ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાલંકારશોભિતમ્ ।
એવં સંક્ષેપતો પ્રોક્તં યજ્ઞેશં ચાઘનાશનમ્

દક્ષિણે ઽસ્ય કરે ચોર્ધ્વે ચક્રં કાલાગ્નિસંનિભમ્ ।
લકુટં ચાપરે ન્યસ્ય વામોર્ધ્વે શઙ્ખમુદ્વહન્

અસ્યાધરે ઽભયં હસ્તં વરદં વા સ્મરેન્મુને ।
હવિર્ભાગગ્રહીતારં ત્રિહસ્તેન સમાહિતમ્

એવં ધ્યાયેતત્ત્રિસન્ધ્યાયાં યજ્ઞેશં પરમં હરિમ્ ।
ત્રિસન્ધ્યમેકસન્ધ્યં વા યજ્ઞેશં પૂજયેદ્ દ્વિજઃ

સર્વાન્ કામાનવાપ્નોતિ સર્વયજ્ઞફલં લભેત્ ।
ધ્યાનેનોત્પદ્યમાનેન સમ્યગ્જ્ઞાનમવાપ્યતે

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન યજ્ઞેશં પૂજયેદ્ દ્વિજઃ ।
યજ્ઞેશસ્ત્વધુના પ્રોક્તો વેદમૂર્તિમથો શૃણુ

શ્યામં પર્વતસંકાશં ચતુર્બાહું કિરીટિનમ્ ।
સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્

શઙ્ખચક્રગદાપાણિં ત્રિણેત્રં ભીમરૂપિણમ્ ।
પીતામ્બરસમાયુક્તં સર્વાપલંકારસંયુતમ્

સર્વવેદમયં સૂક્ષ્મં ગુહ્યાદ્ગુહ્યમનુત્તમમ્ ।
વેદમૂર્તિર્મયા પ્રોક્તા હેતિન્યાસમથો શૃણુ

અસ્ય દક્ષિણહસ્તોર્ધ્વે ચક્રં કાલાનલપ્રભમ્ ।
ચાપં ચાધરહસ્તે તુ વિન્યસેત્તુ મહામુને

સવ્યપાર્શ્વોર્ધ્વહસ્તે તુ પાઞ્ચજન્યમધો ગદામ્ ।
એવં ચાયુધવિન્યાસં શ્રિયાદીનામથ શૃણુ

તપ્તજામ્બૂનદમયીં ચતુર્હસ્તસમન્વિતામ્ ।
સર્વાવયવસંપૂર્ણાં સર્વાભરણભૂષિતામ્

સર્વશક્તિસમોપેતાં મકુટાદિવિરાજિતામ્ ।
સર્વાલંકારસંયુક્તાં સર્વરત્નવિરાજિતામ્

રક્તપદ્મધરાં દેવીં રક્તામ્બરસમન્વિતામ્ ।
પદ્માસનસમાયુક્તાં સાક્ષાદ્દેવીં હરિપ્રિયામ્

સર્વાલંકારસંયુક્તાં સર્વરત્નવિરાજિતામ્ ।
શઙ્ખચક્રામ્બુજધરાં લક્ષ્મીમેવં તુ ચિન્તયેત્

દક્ષિણોર્ધ્વકરે ચક્રમધઃ પદ્મં વિરાજિતમ્ ।
વામે શઙ્ખમધઃ પદ્મં વરદં વાભયં તુ વા

એવં ધ્યાયેન્મુનિશ્રેષ્ઠ સ્વતન્ત્રાર્ચાવિધાનકે ।
પરતન્ત્રે તુ વક્ષ્યામિ લક્ષણં પુષ્ટિસંયુતમ્

શઙ્ખચક્રં વ્યપોહ્યૈવ શ્રિયં પુષ્ટિં તુ કલ્પયેત્ ।
દ્વિભુજાં કનકાભાસાં શ્રિયં વિન્યસ્ય દક્ષિણે

પુષ્ટિં વામે ન્યસેત્તસ્યાઃ લક્ષણં શૃણુ નારદ ।
દૂર્વાશ્યામાં સુરક્તાં વા દ્વિભુજાં પઙ્કજાનનામ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણાં મકુટાદિવિરાજિતામ્ ।
રક્તપદ્મોર્ધ્વગાં દેવીં સર્વાભરણભૂષિતામ્

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરાં દિવ્યરત્નવિરાજિતામ્ ।
રક્તપદ્મકરાં દેવીં ધ્યાયેત્ પુષ્ટિં હરિપ્રિયામ્

એવં ધ્યાત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ કારયેત્ સુમનોરમામ્ ।
એવં પુષ્ટિં તુ સંચિન્ત્ય સર્વદુઃખાઘનાશિનીમ્

મેધામૂર્તિમથો વક્ષ્યે સર્વવિદ્યાપ્રદાયિનીમ્ ।
રક્તપદ્મદલપ્રખ્યાં પદ્માસનગતાં શુભામ્

સર્વલક્ષણસંપન્નાં સર્વાભરણભૂષિતામ્ ।
દ્વિભુજાં દ્વિદૃશાં(શં?) દેવીં મેધાં મકુટધારિણીમ્

મેધા ચૈવ મયા પ્રોક્તા વાગ્દેવીમધુના શૃણુ ।
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશાં શ્વેતપદ્મગતાં શુભામ્

પદ્માસનસમોપેતાં ચતુર્હસ્તસમન્વિતામ્ ।
શ્વેતામ્બરસમાયુક્તાં મુક્તાભરણભૂષિતામ્

ત્રિદૃશાં(શં?)દ્વિદૃશાં(શં?) વાપિ હ્યક્ષમાલાધરાં શુભામ્ ।
વ્યાખ્યાનપુસ્તકાયુક્તાં વાગ્દેવીં મકુટાન્વિતામ્

એવં સરસ્વતીં ધ્યાયેત્ સર્વદેવીમયીં પરામ્ ।
પરતન્ત્રવિધાનં ચેત્ પ્રવક્ષ્યામિ સરસ્વતીમ્

સર્વલક્ષણસંપન્નાં સર્વાવયવશાભિતામ્ ।
સર્વાભરણસંયુક્તાં દ્વિભુજાં દ્વિદૃશાં(શં?) પરામ્

વિશેષશ્ચાત્ર સંપ્રોક્તઃ શેષં પૂર્વવદાચરેત્ ।
ઇત્યેવં પરતન્ત્રે તુ લક્ષણં પરિપઠ્યતે

ગણનાવલયં ચોર્ધ્વે વામસ્યોર્ધ્વે કમણ્ડલુમ્ ।
પુસ્તકં ચાધરે હસ્તે સર્વવિદ્યાર્ણવામૃતમ્

પ્રતિપાદનમુદ્રાં ચ દક્ષિણાધરહસ્તકે ।
પરતન્ત્રે મુનિશ્રેષ્ટ પદ્મહસ્તાં શુભાનનામ્

અઙ્ઘ્રિપાર્શ્વેંઽશુકં ગૃહ્ય એવં વાણીં પ્રકલ્પયેત્ ।
એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં દુર્ગામૂર્તિમથો શૃણુ

શ્યામાદ્રિશિખરાકારાં ત્રિણેત્રાં પઙ્કજાનનામ્ ।
દ્વિનેત્રાં વા મુનિશ્રેષ્ઠ ચતુર્હસ્તાષ્ટકં તુ વા

સર્વાવયવસંપૂર્ણાં મકુટાદિવિરાજિતામ્ ।
શઙ્ખચક્રાભયભુજાં(કરાં?)પદ્મસ્યોપરિ સંસ્થિતામ્

દુર્ગાં ચૈવં મયા પ્રોક્તાં હેતિન્યાસમથો શૃણુ ।
દક્ષિણોર્ધ્વકરે ચક્રમભયં ચાપરે કરે

વામોર્ધ્વે કમ્બુ વિન્યસ્ય હ્યધસ્તાત્ કટિહસ્તકમ્ ।
એવં ચતુર્ભુજે પ્રોક્ત અષ્ટહસ્તે ત્વથો શૃણુ

તસ્ય દક્ષિણહસ્તોર્ધ્વે ચક્રં કાલાગ્નિસંનિભમ્ ।
અસ્યાધરે તુ શઙ્ખઃ સ્યાત્ ખઙ્ગં ચાધરદોષ્ણિ તુ

સ(ત્રિ?) શૂલં વિદ્રુમપ્રખ્યં વિન્યસેદપરે શુભે(કરે?) ।
એવં દક્ષિણપાર્શ્વે તુ પ્રોક્તં વામે ત્વથ શૃણુ

ચાપો વામોર્ધ્વહસ્તે સ્યાત્ હ્યધસ્તાચ્છઙ્ખ એવ તુ ।
પરિઘોપ્યધરે હસ્તે ગદા ચૈવાપરે કરે

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તાં મહિષાન્તકરી શુભા ।
અત્ર કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ દુર્ગાપૂજાવિધિક્રમે

સંહિતાં તુ કરે ગૃહ્ય પૂજયેદ્વિધિચોદિતમ્ ।
વિશેષશ્ચાત્ર સંપ્રોક્તઃ શેષં સાધારણં સ્મૃતમ્

વિઘ્નેશં વૈષ્ણવં વક્ષ્યે સર્વવિઘ્નોપનાશનમ્ ।
ઉત્પત્તિલક્ષણં ચાસ્ય સંક્ષેપાચ્છૃણુ નારદ

નારાયણાંશકં સાક્ષાદાકાશાત્મકમવ્યયમ્ ।
હસ્તિવક્ત્રસમાયુક્તં લીલયાગ્નૌ સમુદ્ભવમ્

દુષ્ટપ્રધ્વંસનાર્થાય યાગાગ્નૌ પરમં હરિમ(?) ।
અતસ્તલ્લક્ષણં વક્ષ્યે વિવિક્તેન શૃણુ ક્રમાત્

શ્વેતં કૃષ્ણં તથા શ્યામં રક્તં વા મુનિસત્તમ ।
સંજ્ઞાત્વા લક્ષણોપેતં કારયેદ્ધસ્તિવક્ત્રકમ્

સર્વાવયવસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ।
ચતુર્બાહું દ્વિનેત્રં ચ ત્રિણેત્રં વાત્ર કારયેત્

નાગયજ્ઞોપવીતાઙ્ગં શ્વેતામ્બરસમન્વિતમ્ ।
શઙ્ખચક્રસમાયુક્તં વરદં રશનાઙ્કુશમ્(?)

વિન્યસેન્મુનિશાર્દૂલ કર્તુરિચ્છાવશાત્ ક્રમાત્ ।
કારયેદ્યાગવિઘ્નસ્ય નાશાર્થં વિઘ્નનાયકમ્

દક્ષિણે ઽસ્ય ન્યસેચ્ચક્રમભયં ત્વપરે ભુજે(કરે?) ।
વામે શઙ્ખં ન્યસેદૂર્ધ્વે હ્યધસ્તાલ્લકુટં ન્યસેત્

એવં ચક્રાદિસંપ્રોક્તમપરં ચાધુના શૃણુ ।
દક્ષિણે પરશું ન્યસ્ય હ્યધઃ પાશાઙ્કુશં ન્યસેત્

અક્ષમાલાં ન્યસેદ્વામે પાશં ચાધરદોષણિ ।
વિન્યસેન્મુનિશાર્દૂલ હસ્તિવક્ત્રાગ્રકે ફલમ્

દ્વિપ્રકારં મયા પ્રોક્તં વિઘ્નેશાયુધકં ભવેત્ ।
વિન્યસેન્મુનિશાર્દૂલ સાધકેચ્છાનુરૂપતઃ

સ્વતન્ત્રે પરતન્ત્રે ચ રૂપમેવં તુ ચિન્તયેત્ ।
આખુસ્તદ્વાહનં પ્રોક્તં ગરુડં વાગ્રતઃ સ્મરેત્

નારાયણાંશકત્વાચ્ચ પ્રોક્તસ્તત્ર ખગેશ્વરઃ ।
ગણાનાં તુ ત્ર્યૃચા તત્ર વિઘ્નેશં યોર્ઽચયેદ્ દ્વિજઃ

સર્વાન્ કામાનવાપ્નોતિ રાજ્ઞસ્તુ વિજયો ભવેત્ ।
અત્ર કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ શૃણુ ત્વં મુનિપુઙ્ગવ

વિમાનલક્ષણં ચૈવ પ્રતિમાદ્રવ્યમેવ ચ ।
પ્રતિમાલક્ષણં ચૈવ પરિવારસ્ય લક્ષણમ્

પૂજનાદીનિ સર્વાણિ મૂર્તીનાં મુનિપુઙ્ગવ ।
સાધારણક્રમં જ્ઞાત્વા આદિમૂર્તિવદાચરેત્

પરમાત્માદિમૂર્તીનાં વિઘ્નેશાન્તં મહામુને ।
સ્વતન્ત્રે પરતન્ત્રે ચ પૂજયેત્ સ્વસ્વવિદ્યયા

વામનં વિઘ્નરાજં ચ સ્વતન્ત્રં ચેન્મુનીશ્વર ।
શ્ એકબેરં તુ સંસ્થાપ્ય પૂજયેત્તુ દિને દિને

ષઙ્બેરં વા ત્રિબેરં વા સંસ્થાપ્ય વિધિના મુને ।
નેષ્યન્તે ઽત્ર શ્રિયાદીનિ શક્તિસ્થાપનકં પરમ્

વિશેષશ્ચાત્ર સંપ્રોક્તઃ શેષં સાધારણં ભવેત્ ।
લક્ષ્મીં પુષ્ટિં ચ વાગ્દેવીં મેધાં દુર્ગાં ચ તત્ર વૈ(?)

સ્વતન્ત્રે પરતન્ત્રે ચ પૂજયેત્ સ્વસ્વવિદ્યયા ।
વિશેષશ્ચાત્ર સંપ્રોક્તઃ પૂજાભેદમતઃ શૃણુ

મૂર્તીનાં તુ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાસાદાદીનિ પૂર્વવત્ ।
પરમાત્માદિમૂર્તીનાં પૂજાભેદવિશેષકમ્

શયને સતિ મૂલાર્ચા કર્માર્ચા ચાસનં ભવેત્ ।
સ્થાનકં વાપિ કુર્વીત તદ્બેરં તુ ચતુર્ભુજમ્

બલિબેરં તથા કુર્યાદુત્સવે(વં?) સ્નપને(નં?) તથા ।
સ્થાનકસ્યૈવમેવ સ્યાત્ યાનકં વાપિ કારયેત્

આસીને તુ મહાબેરે સર્વમાસીનમેવ વા ।
સ્થાનકં વાપિ કુર્વીત સર્વમેવં ચતુર્ભુજમ્

મત્સ્યાદિદશમૂર્તીનાં પૂજાબિમ્બં ચતુર્ભુજમ્ ।
મૂલબેરે તુ યત્(યથા?) પ્રોક્તં તથૈવ મુનિસત્તમ

અવતારે ઽથ વા કુર્યાદર્ચનાબેરમત્ર વૈ ।
અત્ર કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ મત્સ્યાદીનાં તુ નારદ

પ્રવક્ષ્યામિ મુનિશ્રેષ્ઠ શૃણુ મત્સ્યાદિકાન્ ક્રમાત્ ।
બહિરાવરણે કુર્યાત્ અવતારાલયં બુધઃ

મણ્ડપે ગોપુરે વાપિ પ્રાકારે વા સ્વતન્ત્રકે ।
સર્વકામપ્રદં પુણ્યમાયુરારોગ્યવર્ધનમ્

જયલક્ષ્મીવિવૃદ્ધ્યર્થં સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રયોઃ ।
અવતારાર્ચનફલં લોકેષુ પરિપઠ્યતે

પર્વતે વા વને વાપિ ગ્રામે વા નગરે ઽપિ વા ।
કારયેલ્લક્ષણોપેતાન્ યથાવત્તત્ક્રમાન્મુને

સ્વતન્ત્રેણૈવ વા ચાસ્મિન્ પરતન્ત્રેણ વા મુને ।
કારયેત્ પ્રતિમાં તત્ર પૂર્વોક્તદ્રવ્યસંયુતમ્

સંસ્થાપ્ય વિધિવત્તેષાં(ત્તાશ્ચ?) પૂજયેત્તુ દિને દિને ।
સ્વતન્ત્રાર્ચાવિધાને તુ મૂર્તિભેદવિધિં શૃણુ

બલિબિમ્બોત્સવાદીંશ્ચ વાસુદેવાદિકાન્ નયેત્ (ન્યસેત્?) ।
મૂલમૂર્ત્યનુસારં તુ ન કુર્યાદ્વાવતારકે

યજમાનેચ્છયા ચાસ્મિન્ યથાકામં સમાચરેત્ ।
પરિવારાણિ સર્વાણિ પૂર્વવત્ ક્રમયોગતઃ

કલ્પયેદવતારાણં સ્વતન્ત્રાર્ચાવિધાનકે ।
દ્વારાદ્યાવરણાન્ સર્વાન્ કુર્યાચ્ચૈવ સ્વતન્ત્રકે

યુક્ત્યા યુક્તિવિશેષેણ ક્રિયતે(કુર્યાદ્વૈ?) ચાત્ર બુદ્ધિમાન્ ।
એવમુક્તપ્રકારેણ પ્રતિમાં કુરુતે યદિ