વિષ્વક્સેનસંહિતા · અધ્યાય 10

પરમાત્માદિમૂર્તીનાં લક્ષણં ચાધુના શૃણુ ॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં બાલસ્થાનવિધિર્નામ નવમો ઽધ્યાયઃ ॥
દશમો ઽધ્યાયઃ
દશમો ઽધ્યાયઃ નારદઃ---
પ્રતિમાલક્ષણ કિં વા મૂર્તિભેદસ્ય લક્ષણમ્ કથં વા ।
સૂર્યવિન્યાસો (?) વદ મે વદતાં વર

વિષ્વક્સેનઃ---
સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞ પ્રશ્નમેતજ્જગદ્ધિતમ્ (?) ।
આદરાત્ પ્રતિમાં યત્નાત્ શૃણુષ્વાવહિતો ભવા

પરમાત્મા ભવેદાદૌ (દ્યઃ?) દ્વિતીયે (યો?) વાસુદેવકઃ ।
સંકર્ષણસ્તૃતીયઃ સ્યાત્ પ્રદ્યુમ્નસ્તુ ચતુર્થકઃ

પઞ્ચમસ્ત્વનિરુદ્ધસ્તુ એતાશ્ચૈવાદિમૂર્તયઃ ।
ચતૂર્મૂર્તિક્રમાચ્ચોક્તાઃ દશમૂર્તિક્રમં શૃણુ

મત્સ્યઃ કૂર્મો વરાહશ્ચ નારસિંહો ઽથ વામનઃ ।
જામદગ્ન્યશ્ચ રામશ્ચ બલઃ કૃષ્ણઃ સુરાર્ચિતઃ

કલ્કિર્વિ (લ્કી વિ?) ષ્ણુરિતિ પ્રોક્તઃ દશમૂર્તિક્રમસ્તવ ।
ભેદં દ્વાદશમૂર્તીનાં કથયામિ તવાનઘ

કેશવઃ પ્રથમસ્તેષાં મુને નારાયણઃ પરમ્ ।
માધવો ઽન્યો ઽથ ગોવિન્દો વિષ્ણુઃ સ્યાન્મધુસૂદનઃ

ત્રિવિક્રમો ભવેન્નામ્ના વામનઃ શ્રીધરસ્તથા ।
હૃષીકેશો ભવેદન્યઃ પદ્મનાભસ્તતઃ પરમ્

અતઃ સ્મૃતં(પરં?) ભવેદ્બ્રહ્મમૂર્તિરસ્મિન્ મહામુને ।
દામોદર ઇમં તત્વં શ્રીમૂર્તિં વદતઃ શૃણુ

વિશ્વરૂપો ભવેદેકો યજ્ઞમૂર્તિર્દ્વિતીયકઃ ।
તૃતીયો વેદમૂર્તિઃ સ્યાદિતિ મૂર્તિત્રયં ભવેત્

શ્રિયાદિમૂર્તિભેદં તે વક્ષ્યામિ મુનિસત્તમ ।
શ્રીમૂર્તિઃ પ્રથમોદ્દિષ્ટા પુષ્ટિમૂર્તિસ્તતઃ પરમ્

મેધાસરસ્વતીદુર્ગાવિઘ્નેશાશ્ચ શ્રિયાદિષટ્ ।
શ્રિયાદિભેદમેવં સ્યાદ્વક્ષ્યામ્યઙ્ગુલિમાનતઃ

તિલાષ્ટકં યવઃ પ્રોક્તો યવાષ્ટાવઙ્ગુલી સ્મૃતા ।
વ્રીહિત્રયોચ્છ્રિતં વાપિ યવાષ્ટૌ તિર્યગેવ વા

અથવાઙ્ગુલિમાનં તુ શૃણુ મત્તસ્તપોધન ।
દેશિકાઙ્ગુલિમધ્યસ્ય મધ્યરેખાસમા મુને

મધ્યં મધ્યકરસ્યાથ કરમધ્યાઙ્ગુલેસ્તતઃ ।
મધ્યપર્વસમાવૃત્તિર્મુને માત્રાઙ્ગુલં ચ તત્

ઇતિ ત્રિધા (?)ઙ્ગુલિઃ પ્રોક્તા તાસ્વિષ્ટાઙ્ગુલિના મુને ।
વિમાનસ્યાપિ બેરસ્ય માનં કાર્યં તથાધુના

અથાષ્ટમઙ્ગ્રલાનાં ચ સ્રુક્સ્રુવયોસ્તોરણસ્ય વા ।
વેદ્યામણ્ડપકુણ્ડસ્ય વિધાને સમિધશ્ચ વૈ

સ્નપનસ્ય ચૈવમાદૈતાન્ વિધૌ દેશિકઃ સુપરિ(?) ।
શુદ્ધમાત્રાઙ્ગુલપ્રમાણૈર્મેધા વિધિના પ્રયત્નતો મતિમાન્ (?)

અથવા વૈ હિ દેવર્ષે માનમાર્ગવિધાનતઃ ।
અષ્ટમઙ્ગલકાદીનાં માનાર્થં વદતો મુને(?)

આચાર્યહસ્તસ્ય કનિષ્ઠિકાદ્યૈઃ ચતુર્ભિરેવાઙ્ગુલિભિર્મહર્ષે ।
મધ્યમાઙ્ગુલેર્મધ્યમપર્વભાગે તિર્યગ્વિસર્પદ્ભિરિહેવ મેયમ્

દ્વાદશાઙ્ગુલમાનં હિ તાલમિત્યભિધીયતે ।
તાલદ્વયં ભવેદ્ધસ્તમિતિ માનવિદો વિદુઃ

ઇત્યુક્તં ત્રિવિધં માનમઙ્ગુલીનાં પ્રભેદતઃ ।
પ્રતિમાલક્ષણં વક્ષ્યે શૃણુષ્વાવહિતઃ સદા

બેરમાનં વિમાનાદ્વા દ્વારમાનેન વા પુનઃ ।
ગર્ભમાનેન વા જ્ઞેયં મૂલબેરપ્રમાણતઃ

મૂલપ્રાસાદવિસ્તારં યદ્બાહ્યેષુ પ્રમાણતઃ ।
તસ્યાર્ધં શ્રેષ્ઠમિત્યુક્તં તદર્ધં મધ્યમં સ્મૃતમ્

તદર્ધમધમં પ્રાહુઃ પ્રતિમોત્સેધમત્ર વૈ ।
એવં પ્રાસાદમાનં તુ દ્વારમાનમતઃ શૃણુ

દ્વારાત્ પાદાધિકં શ્રેષ્ઠં દ્વારમાનં તુ મધ્યમમ્ ।
દ્વારસ્ય પાદહીનં યદધમં પ્રતિમોચ્છ્રયમ્

ગર્ભમાનં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ તત્ત્વતઃ ।
ત્રિપાદદ્વયદીર્ઘર્ં (ઘા?)વા પ્રતિમા સોત્તમા સ્મૃતા

પઞ્ચભાગસમોત્તુઙ્ગં(ઙ્ગા?) પ્રતિમા મધ્યમા તુ સા ।
ગર્ભગેહાર્ધતુઙ્ગા યા સાવરા પ્રતિમોચ્છ્રયા

ગર્ભમાનમિતિ પ્રોક્તં ચિત્રં ચાપ્યર્ધચિત્રકમ્ ।
ચિત્રાભાસવિધિશ્ચેતિ શૃણુ નારદ સાંપ્રતમ્

કાલયોગપ્રમાણેન કર્તવ્યા પ્રતિમા શુભા ।
ચિત્રં ચાપ્યર્ધચિત્રં ચ ચિત્રાભાસં તથૈવ ચ

ત્રિવિધં પ્રતિમાકર્મ શાસ્ત્રજ્ઞાઃ સંપ્રચક્ષતે ।
દૃશ્યતે ઽવયવા યત્ર પ્રતિમાયાં સમન્તતઃ

માનોન્માનપ્રમાણાભિઃ(દ્યૈઃ?)તચ્ચિત્રમિતિ પઠ્યતે ।
શિલાગતાયા યસ્યાસ્તુ પૃષ્ઠભાગો ન દૃશ્યતે

માનપ્રમાણસંયુક્તા સાર્ધચિત્રમિતિ સ્મૃતા ।
યા સ્થિતાલેખ્યરૂપેણ લિખિતાપિ(ચૈવ?)શિલ્પિભિઃ

માનપ્રમાણસંયુક્તા સા ચિત્રાભાસ ઉચ્યતે ।
ઉત્તમં તુ ફલં ચિત્રં મધ્યમં ચાર્ધચિત્રકમ્

આલેખ્યમધમં પ્રોક્તં પ્રતિષ્ઠા(મા?)કર્મણિ ક્રમાત્ ।
ઇત્યુક્તં પ્રતિમાકર્મ શૃણુ પીઠવિધિં મુને

બેરોચ્છ્રાયં ત્રિધા કૃત્વા ભાગૈકં પીઠિકોચ્છ્રયમ્ ।
ચતુર્ભાગૈકભાગં તુ ચાસને સ્થાનકોચ્છ્રયમ્

અથવા પીઠમેવં વા શૃણુ નારદ સાંપ્રતમ્ ।
પાદપદ્મં ભવેત્ફુલ્લમષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્

દ્વારાત્ પાદાંશવિસ્તારં તાવદુત્સેધસંયુતમ્ ।
તસ્ય નાલં ભવેદ્વૃત્તં ચતુરશ્રં તુ વા પુનઃ

વૃત્તં શિવ ઇતિ પ્રોક્તં ચતુરશ્રં પિતામહઃ ।
હસ્તમાત્રં તદાયામં તન્માનં નાહ ઉચ્યતે

સ્થાનકસ્યેદમાખ્યાતમાસનસ્યાધુનોચ્યતે ।
ગર્ભદ્વારયુગાંશં તુ પાદપદ્મોચ્છ્રયં ભવેત્

તાવદાયામવિસ્તારઃ પૂર્વવચ્છેષમુચ્યતે ।
એતદ્યાને ન શયને કાર્યં નૈવ કદાચન

ઇત્યુક્તં મૂલબેરાદિબિમ્બાનાં લક્ષણં મુને ।
લક્ષણં ચાસનસ્યાપિ તવેદાનીં પ્રદર્શિતમ્

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ કર્માર્ચાયાસ્તુ લક્ષણમ્ ।
મૂલબેરસ્ય દીર્ઘસ્ય ત્રિભાગૈકં તુ કૌતુકમ્

વેદભાગૈકભાગં વા ભૂતભાગૈકભાગકમ્ ।
શ્રેષ્ઠમધ્યમહીનં તુ ત્રિવિધં કૌતુકં ભવેત્
વેદભાગૈકભાગં વા ભૂતભાગૈકભાગકમ્ ।
શ્રેષ્ઠમધ્યમહીનં તુ ત્રિવિધં કૌતુકં ભવેત્

અથવા કુરુ કર્માર્ચાં મૂલબેરસ્ય સાંપ્રતમ્ ।
મૂલબેરાયતાર્ધે તુ ભૂતભાગૈકભાગકમ્

ઉત્સવપ્રતિમાયામં સ્નપનસ્ય તથા ભવેત્ ।
તદ્ગુણાંશૈકભાગં તુ બલિબેરોચ્છ્રયં ભવેત્

કર્માર્ચાયાઃ પ્રમાણં વા કુર્યાદ્વા લક્ષણં ભવેત્ ।
ઉક્તૈર્લોહૈઃ કૃતા પુણ્યાનુક્તૈર્લોહૈઃ કૃતાશુભા

ત્રિગુણાષ્ટાઙ્ગુલોત્સેધમથવાષ્ટદશાઙ્ગુલમ્ ।
ષોડશાઙ્ગુલકં વાપિ દ્વાદશાઙ્ગુલમેવ વા

અથવાષ્ટાઙ્ગુલોત્સેધં બલિબિમ્બમથોચ્યતે ।
પાદાધિકદશૈકં તુ (?) [દ્વિરટ ષ્ટાઙ્ગુલિના મુને

બલિબિમ્બોચ્છ્રયં કૃત્વા ચોત્તમં પરિકીર્તિતમ્ ।
એકાદશાઙ્ગુલોત્સેધં મધ્યમં બલિકૌતુકમ્

અષ્ટાઙ્ગુલં વા કુર્વીત બલિબિમ્બાધમં સ્મૃતમ્ ।
તીર્થબિમ્બં તથૈવ સ્યાદિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ

હીનમાનં ન કર્તવ્યં મૂલબિમ્બાત્ કદાચન ।
ષડઙ્ગુલાયતા ચૈવ નૈવ કાર્યા વિજાનતા

મૂલબેરત્રિભાગૈકમુત્સવપ્રતિમા ભેવત્ ।
ઉત્સવપ્રતિમાયામાં સ્નપનાર્ચાં તુ કારયેત્

ઇતિ કર્માર્ચનાદીનાં વિવિધિ માનમીરિતમ્ ।
વિધ્યાચારવિધાનેન યથાયોગં સમાચરેત્

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સ્વાર્થાર્ચાયાસ્તુ લક્ષણમ્ ।
લોહજા મણિજા વાપિ રાજતા તામ્રનિર્મિતા

એતાઃ પ્રશસ્તા વિપ્રાણાં ક્ષત્રિયસ્ય સુવર્ણજા ।
રાજતા વાપિ વૈશ્યસ્ય રાજતા તામ્રકા શુભા

શૂદ્રસ્ય તામ્રકૈર્વા સ્યાત્ સર્વેષાં વાપિ તામ્રજા ।
લોહજાઃ પ્રતિમાઃ પ્રોક્તાઃ નિર્દેષાઃ સમુદાહૃતાઃ

રત્નજાસ્ત્રિવિધાઃ પ્રોક્તાઃ સૌમ્યાગ્નેયી સમેતિ ચ ।
શશિકાન્તમયી સૌમ્યા સૂર્યકાન્તમયી પરા

સ્ફટિકેતિ સમા પ્રોક્તા પૂર્વા પૂર્વોત્તમોત્તમા ।
દ્વ્યઙ્ગુલં તુ યદુત્સેધમથવા ચતુરઙ્ગુલમ્

અઙ્ગુલિત્રયમાનેન મણિબિમ્બમિહોચ્યતે ।
એવમાત્માર્થબિમ્બાનાં લક્ષણં વિદ્ધિ પૂર્વકમ્

પૂર્વં કર્માર્ચનાદીનામુત્તમાદિત્રિ(વિ?) ભેદતઃ ।
ઉક્તં હિ લક્ષણં તેન ચાત્માર્થે ઽપિ ભવેદ્વિધિઃ

ફલકાયાં પટે કુડ્યે લિખિતાનાં તુ લક્ષણમ્ ।
કર્માર્ચાલક્ષણ યદ્વત્તદ્વદુક્તં પ્રમાણકમ્

અત્ર કિંચિ(કશ્ચિ?) દ્વિશેષો ઽસ્તિ ક્રમુકાદ્યેન વા પુનઃ ।
પાલાશેન તુ બિલ્વેન ખાદિરેણ તુ વા પુનઃ

ઉદુમ્બરેણ વા પશ્ચાત્ વકુલેન મહામુને ।
પનસેન દ્રુમેષ્વેષુ લબ્ધેન તુ વિશેષતઃ

દ્વ્યઙ્ગુલં તુ ઘનં ચૈવ ચતુરઙ્ગુલમાયતમ્ ।
ચતુરશ્રં તુ વા વૃત્તં મેખલાત્રયસંવૃ(યુ?) તમ્

તસ્યો(?)પરિ લિખેદબ્જમષ્ટપત્રં તુ વા પુનઃ ।
દલૈર્દ્વાદશભિર્યુક્તં સર્વશોભાસમન્વિતમ્

કર્ણિકાયાં ન્યસેત્ તસ્ય નવરત્નં વિશેષતઃ ।
તસ્મિન્ વા કર્ણિકાગ્રે વા ફલકાદિષુ કર્ણિકામ્

આવાહ્ય પૂજયેદ્દેવમાત્માર્થયજનં પ્રતિ ।
મૂલબેરાદિબિમ્બાનાં સ્થાનભેદં મુને શૃણુ

પ્રાસાદસ્ય તુ ગર્ભાંશે સપ્તભાગં ગી?) કૃતે મુને ।
પુટા(પદા?) ન્યેકોનપઞ્ચાશત્તન્મધ્યં બ્રાહ્મમુચ્યતે

તદ્બાહ્યે દેવભાગઃ સ્યાત્ (દૈવતં સ્થાનં?) તદ્બાહ્યે માનુષં ભવેત્ ।
પૈશાચં તદ્બહિર્જ્ઞેયં સ્થાનભેદમુદીરિતમ્

બ્રાહ્મે સ્યાદર્ચનં પીઠમિતિ બેરં (મેકબેરે?) તથા મુને ।
બહુબેરપ્રતિષ્ઠા ચ (ષ્ઠાયાં?) પીઠિકા ચામરાંશકે

માનુષે પરિવારાશ્ચ પૈશાચે હેતયઃ સ્મૃતાઃ ।
આસને યદિ કર્તવ્યે માનુષે (ષં?) કિંચિદાશ્રયેત્

દૈવે ચ માનુષે ચૈવ કુર્વીત શયનક્રિયામ્ ।
ઉક્તસ્થાનં વિના તત્ર યદિ કુર્યાત્ પ્રમાદતઃ

મણ્ડલેશસ્ય રાજ્ઞશ્ચ સ્થાપકશ્ચ (સ્ય) વિપદ્ધ્રુવમ્ ।
ન ફલન્તિ ક્રિયાસ્તત્ર નાત્ર કાર્યા વિચારણા

યજમાનસ્ય પુત્રો વા મ્રિયતે નાત્ર સંશયઃ ।
દુર્ભિક્ષં જાયતે ઘોરં સર્વં રાષ્ટ્રં વિનશ્યતિ

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સ્થાપયેત્ પ્રતિમાદિકમ્ ।
નિત્યોત્સવાદિબિમ્બાનાં સ્થાનં નારદ કથ્યતે

સ્થાપયેદ્બલિબિમ્બં તુ કર્માર્ચાદક્ષિણે સુધીઃ ।
સ્નાનબિમ્બં તુ યત્નેન બલિબિમ્બસ્ય દક્ષિણે

ઉત્સવપ્રતિમાસ્થાનં કર્માર્ચાવામપાર્શ્વતઃ ।
ઉત્સવપ્રતિમાવામે યાત્રા (તીર્થ?) બિમ્બસ્ય ચૈવ હિ

સંસ્થાપયેત્ ક્રમેણૈવ દેશિકસ્તન્ત્રવિત્તમઃ ।
અન્યથાસ્થાપિતે કર્તા મહદ્ભયમવાપ્નુયાત્

રાજા કલહમાપ્નોતિ ગ્રામશ્ચાપિ વિનશ્યતિ ।
ઇતિ નિત્યોત્સવાદ્યર્ચાસ્થાનભેદઃ પ્રદર્શિતઃ

અથ વા મૂલબેરાદિબિમ્બાનાં લક્ષણં શૃણુ ।
મૂલબેરં તુ કર્માર્ચા નિત્યોત્સવમતઃ પરમ્

મહોત્સવં તુ દેવર્ષે સ્નપનાર્ચા તથૈવ ચ ।
તરુણાલયમિત્યુક્તં પ્રતિમાષટ્કમીરિતમ્

ઇત્યમીષાં પ્રમાણાનિ શૃણુ નારદ સાંપ્રતમ્ ।
ષણ્ણવત્યઙ્ગુલાયામો ઉત્તમસ્યોચ્છ્રયો ભવેત્

ઇતઃ પક્ષાઙ્ગુલૈર્હીનો મધ્યમસ્યોચ્છ્રયો ભવેત્ ।
એકપઞ્ચાશદિત્યુક્તઃ અધમસ્યોચ્છ્રયો ભવેત્

ઇત્યુક્તમાદિબેરાણામુત્સેધો ત્રિવિધસ્ત્વિતિ ।
એકબેરપ્રતિષ્ઠાયામધમં બેરમુચ્યતે

કર્માર્ચા નોત્તમં માનમુક્તં તન્માનતો ભવેત્ (?) ।
ઇતિ શૈલમયી યત્ર સ્થાપ્યતે પ્રતિમા મુને

એકબેરવિધાનેન તત્રાયં વિધિરુચયતે ।
ઇત્યેકબહુબેરાણામુક્તમુત્સેધલક્ષણમ્

ઉત્સેધસ્યાનુરૂપેણ કાર્યં વિસ્તારકં મુને ।
બહુબેરપ્રતિષ્ઠાયાં દેવીનાં લક્ષણં શૃણુ

દેવસ્ય બાહુમૂલાન્તં દેવીનામિતિ ચોચ્છ્રયમ્ ।
સ્તનાન્તં વા મુનિશ્રેષ્ઠ ચોચ્છ્રયં પરિપઠ્યતે

દેવીનાં દક્ષિણે હસ્તે પદ્મં મુકુલકં ન્યસેત્ ।
પદ્મં તુ વામહસ્તે સ્યાત્(ચેત્?) મહદ્ભયમવાપ્નુયાત્

રાજા કલહમાપ્નોતિ તસ્માદ્યત્નેન વર્જયેત્ ।
ઇત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ કર્માર્ચાદેરથોચ્છ્રયમ્

ચતુર્વિંશતિમાનં તુ (-ર્વિંશાઙ્ગુલાયામં?)ઉત્તમં વિદ્ધિ નારદ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલમાયામં મધ્યમં બેરમેવ વૈ

અષ્ટાઙ્ગુલાયતં યત્તદધમં પરિકીર્તિતમ્ ।
નિત્યોત્સવસ્ય બિમ્બસ્ય દ્વાદશાઙ્ગુલમાયતમ્

અષ્ટાઙ્ગુલમથો વાપિ ચતુરઙ્ગુલમેવ વા ।
એવં જ્ઞાત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ કારયેદ્બલિકોતુકમ્

મહોત્સવસ્ય દ્વાવિંશચ્ચૈ(ત્યે?)કં વા દીર્ધ ઉચ્યતે ।
અધ્યર્ધાઙ્ગુલહીનં વા અઙ્ગુલદ્વયહીનકમ્

ત્રયાઙ્ગુલવિ (અઙ્ગુલત્રય?)હીનં વા ચોત્સવસ્ય મહામુને ।
ઇત ઊર્ધ્વં તુ(ન?) કર્તવ્યં હીનાધિક્યં તુ નારદ

તીર્થાર્થં સ્નપનાર્થં ચૈવો (ચાપ્યુ?) ત્સવાર્થં તથૈવ ચ ।
મૂર્ત્યભાવે મુનિશ્રેષ્ઠ બિમ્બેનૈકેન ચાપ્યલમ્

અસ્ય બિમ્બસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણં શૃણુ નારદ ।
વિંશત્યઙ્ગુલમાનં યદુત્તમં પરિકીર્તિતમ્

ષોડશાઙ્ગુલમાનં યત્ મધ્યમં સંપ્રચક્ષતે ।
દ્વાદશાઙ્ગુલમાનં યદધમં પરિચક્ષતે

અત ઊર્ધ્વં શૃણુષ્વાન્યત્ તરુણાલયમુત્તમમ્ (બેરકમ્?) ।
ષોડશાઙ્ગુલમાનં યદુત્તમં બેરમુચ્યતે

દ્વાદશાઙ્ગુલમાનં યન્મધ્યમં બેરમુચ્યતે ।
અષ્ટસપ્તાઙ્ગુલિર્વાપિ ચતુરઙ્ગુલિરેવ વા

કારયેલ્લક્ષણોપેતમધમં પરિચક્ષતે ।
ઇત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ સાંપ્રતમ્

મૂલબેરાદિબિમ્બાનાં સ્વરૂપં મુનિસત્તમ ।
અષ્ટબાહું ચતુર્બાહું દ્વિબાહું વાથ નારદ

યજમાનેચ્છયા કાર્યા મૂલબેરાદયસ્ત્વિતિ ।
સ્થાનયાનાસનં વાપિ શયનં વા પ્રકલ્પયેત્

અત્ર કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ શયને મુનિસત્તમ ।
અનિરુદ્ધં તથા પદ્મનાભમૂર્તિમથાપિ વા

સંજ્ઞાત્વા લક્ષણોપેતં શાયયેદ્વિધિચોદિતમ્ ।
યત્ કૃત્વા મૂલબેરં તુ દ્વિભુજં ચેદ્ દ્વિજોત્તમ

કર્માર્ચનાદિબિમ્બાનાં લક્ષણં વા ચ (સ્યાચ્ચ?) તુર્ભુજમ્ ।
મૂલબેરં તુ (ચ?) કર્માર્ચા દ્વિભુજં ચેન્મુનીશ્વર

બાલાદીનાં તુ બિમ્બાનાં લક્ષણં વા ચ (સ્યાચ્ચ?) તુર્ભુજમ્ ।
મહોત્સવસ્ય બિમ્બસ્ય દ્વિભુજં વા ચતુર્ભુજમ્

શયનસ્ય મયા પ્રોક્તો વિશેષો મુનિસત્તમ ।
એવમુક્તપ્રકારેણ પ્રતિમાં કારયેત્ ક્રમાત્

મૂલાર્ચા ચાષ્ટબાહુશ્ચેત્ કર્માર્ચાદિચતુર્ભુજમ્ ।
દ્વિભુજં યદિ ચેત્તત્ર સર્વસંહારકારણમ્

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન દ્વિભુજં ન પ્રકલ્પયેત્ ।
અષ્ટબાહ્વોસ્તુ બિમ્બસ્ય શયનં ન પ્રકલ્પયેત્

તથા મત્સ્યાદિમૂર્તીનાં શયનં તુ ન કારયેત્ ।
શ્રિયાદિવિઘ્નપર્યન્તમૂર્તીનાં ચ તથાવિધિ

ઇદં તુ તવ વક્ષ્યામિ ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં મુને ।
યો ઽસૌ નારાયણઃ સાક્ષાત્ સ હિ વિઘ્નેશ ઉચ્યતે

યો ઽસૌ વિઘ્નેશ ઇત્યુક્તઃ સો હિ નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।
વાસુદેવમયત્વાચ્ચ હ્યાવૃતત્વાન્મહામુને

નૈવ જાનન્તિ તદ્ભેદં મુનયસ્તત્વદર્શિનઃ ।
ઇદં તુ નાવમં મન્યે ગુહ્યાદેકં તુ નારદ

દેવૈરભિહિતજ્ઞાનં તવ સ્નેહાત્ પ્રદર્શિતમ્ ।
તસ્માત્ શ્રિયં ચ દુર્ગાં ચ વાણીં વિઘ્નેશમેવ ચ

સ્વાતન્ત્ર્યેણાર્ચયેદ્ધીમાન્ સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ।
શ્રિયાદીનાં તુ બોદ્ધવ્યં લક્ષણં તન્ત્રવિત્તમૈઃ

તસ્માચ્છ્રિયાદિમૂર્તીનાં સ્વાતન્ત્ર્યે તુ પરાર્થકે ।
ઉક્તમાત્માર્થપૂજાયાં પૂર્વવલ્લક્ષણં ભવેત્

મૂલબેરસ્ય બાહ્વન્ત ઉત્સેધો લક્ષ્મણસ્ય તુ ।
ભરતસ્ય તથોત્સેધ ઇતિ તન્ત્રે વિદુર્બુધાઃ

લક્ષ્મણસ્યાપિ બાહ્વન્તઃ શત્રુઘ્નસ્યોચ્છ્રયો ભવેત્ ।
આત્માર્થયજનં વક્ષ્યે શૃણુ નારદ તત્વતઃ

ષોડશાઙ્ગુલમુ (કો?) ત્સેધ ઉત્તમં સંપ્રચક્ષતે ।
મધ્યમં તુ તદર્ધં સ્યાત્ દ્વ્યઙ્ગુલં તુ કનીયસમ્

સુવર્ણાદિકૃતાનાં ચ (વા?) લેખ્યાનાં ફલકાદિષુ ।
માનમેવં વિજાનીયાદાત્માર્થમિતિ કીર્તિતમ્

ઉક્તોત્સેધાનુરૂપેણ કાર્યં વિસ્તારલક્ષણમ્ ।
સુવર્ણાદીનિ વસ્તૂનિ શૃણુષ્વૈષાં ફલાનિ ચ

હેમરૂપ્યશ્ચ તામ્રં ચ રીતિશૈલં ચ ધાતવઃ ।
દારુશ્ચ મૃત્પ્રશ્સ્તાનિ પ્રતિમાપ્રતિપાદને

દદ્યાત્ સુવર્ણજાપ્યાસાં પુષ્ટિકીર્તિસુખં નૃણામ્ ।
રૌપ્યલોહમયી સા તુ સુખં સર્વત્ર યચ્છતિ

તામ્રજા પ્રતિમા દદ્યાત્ પુત્રપૌત્રધનં તુ વે ।
રાજતાખિલપાપાનિ ક્લેશદુઃખાનિ નિર્દહેત્

શૈલજા પ્રતિમા સાક્ષાત્ સૌભાગ્યાયુઃ સુખાનિ ચ ।
દારુજા પ્રતિમા દદ્યાત્ બલારોગ્યયશાંસિ ચ

મૃણ્મયી સર્વકામાનાં ફલદાત્રી વિશેષતઃ ।
ઇતિ ભેદાનિ વસ્તૂનિ ફલાન્યેષાં ચ નારદ

પ્રતિમાકરણે પ્રોક્તં (-ણોક્તાનિ?) તવ સ્નેહાન્મહામુને ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ શિલાસંગ્રહણં તવ

દારુસંગ્રહણં ચૈવ શૂલસ્ય સ્થાપનં મુને ।
મૃત્સંસ્કારાદિ યત્સર્વમેવમાદ્યં મહામુને

પૂર્વભાગે યથોદ્દિષ્ટં તથા વૈ પઞ્ચ(?) કારયેત્ ।
અથવા મુનિશાર્દૂલ શ્રુણુષ્વ પ્રતિમાવિધિમ્

પદ્મોદ્ભવપુરાણોક્તવિધાનેન શિલાગ્રહઃ ।
શિલાગ્રહણપૂર્વં યત્ મૃત્સંસ્કારાન્તમેવ તત્(ચ)

વિશ્વકર્મવિધાનોક્તં શિલ્પલક્ષણલક્ષિતમ્ ।
સાધકસ્યાજ્ઞયા શિલ્પી કર્મ કુર્યાત્ સમાહિતઃ

સર્વલક્ષણસંયુક્તં સર્વાવયવશોભિતમ્ ।
સર્વાભરણસંયુક્તં પ્રભામણ્ડલમણ્ડિતમ્

પાદાદ્યવયવસંયુક્તં (-વૈર્યુક્તં?) ભૂષણૈર્મકુટેન ચ ।
વિરાજમાનં કુર્વીત સાધકઃ શિલ્પિના સહ

ક્રિયતે દર્શનાર્થં યદ્ભક્તાનાં બિમ્બમુત્તમમ્ ।
તત્તસ્ય લક્ષણં બ્રૂહિ (વિપ્ર?) વક્તું સર્વં ન શક્યતે

નારદઃ---
દેવદેવ જગન્નાથ જ્ઞાતં સર્વં ત્વયોદિતમ્ ।
છિન્ધિ સંશયમદ્ય ત્વં યન્મે મનસિ વર્તતે

એકત્ર સ્થાપિતં બિમ્બં કિમન્યત્રોચિતં ન વા ।
એતત્ કથય મે તેન કૃતાર્થાઃ સ્મો વયં પ્રભો

વિષ્વક્સેનઃ---
શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ સાધૂક્તં યત્ ત્વયાધુના ।
ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં ચૈવ ન પ્રકાશ્યં તપોધન

પઞ્ચરાત્રેણ યત્પૂર્વં (વિધિના?) વિમાને (નં)યત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
તત્રાર્ચા યાર્ચનાહીના સા સ્યાત્તચ્છાસ્ત્રનિર્મિતે

અનન્યત્ર (અન્યતન્ત્ર?)કૃતે ધામ્નિ તત્રાર્ચા મન્દિરાન્તરે ।
અન્યતન્ત્રકૃતે ન સ્યાદિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ

યત્ર યત્ર વિમાને વૈ એકતન્ત્રપ્રતિષ્ઠિતે ।
તત્ર તત્ર ભવેદર્ચા ન તન્ત્રાન્તરસંભવા

એકતન્ત્રાર્ચિતે બિમ્બે મન્દિરે વા કદાચન ।
તન્ત્રાન્તરાર્ચના ન સ્યાદ્યદિ કુર્યાન્મહદ્ભયમ્

યત્ર યત્ર મુને નાત્રા (ચાર્ચા?) તન્ત્રસંકરસંભવા ।
તત્ર તત્ર મહાન્ દોષો રાજા રાષ્ટ્રં ચ નશ્યતિ

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સર્વલોકહિતૈષિણા ।
યેન ન સ્યાત્તથા કુર્યાત્ તન્ત્રદોષસમુદ્ભવઃ

નારદઃ---
એતાનિ વર્જિતૈઃ સર્વૈઃ કૃતં ચેત્ તત્ફલં પ્રભો ।
વર્જ્યબિમ્બાર્ચિતેર્ (ચને?) કિં વા વદસ્વ વદતાં વર

વિષ્વક્સેનઃ---
મોહાદ્વાથ ભયાલ્લોભાત્ વર્જિ(ગર્હિ?) તાભિઃ શિલાદિભિઃ ।
નિર્મિતેનૈવ બિમ્બાદીન્ અર્ચયેન્નોદિતૈરપિ

શિલાદ્યાભિઃ નિષિદ્ધાભિઃ કુર્યાદ્વા કારયેદ્યદિ ।
ઉત્સન્નં યાતિ તદ્ગ્રામં બિમ્બં તદ્યાવદાસ્થિતમ્

રાજ્યે ઽપિ કલહં બ્રૂયાત્ રાજાપ્યત્ર વિનશ્યતિ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન નિષિદ્ધં વર્જયેત્ સુધીઃ

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં પ્રતિમાલક્ષણં તવ ।
અત ઊર્ઘ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પરમાત્માદિભેદનમ્