વિષ્ણુપુરાણ (સમીક્ષિત આવૃત્તિ) · અધ્યાય 6.8

ઇત્ય્ એષ કથિતઃ સમ્યક્ તૃતીયઃ પ્રતિસંચરઃ
આત્યન્તિકો વિમુક્તિર્ યા લયો બ્રહ્મણિ શાશ્વતે ॥

સર્ગશ્ ચ પ્રતિસર્ગશ્ ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ
વંશાનુચરિતં ચૈવ ભવતો ગદિતં મયા ॥

પુરાણં વૈષ્ણવં ત્વ્ એતત્ સર્વકિલ્બિષનાશનમ્
વિશિષ્ટં સર્વશાસ્ત્રેભ્યઃ પુરુષાર્થોપપાદકમ્ ॥

તુભ્યં યથાવન્ મૈત્રેય પ્રોક્તં શુશ્રૂષવે ઽવ્યયમ્
યદ્ અન્યદ્ અપિ વક્તવ્યં તત્ પૃચ્છાદ્ય વદામિ તે ॥

ભગવન્ કથિતં સર્વં યત્ પૃષ્ટો ઽસિ મયા મુને
શ્રુતં ચૈતન્ મયા ભક્ત્યા નાન્યત્ પ્રષ્ટવ્યમ્ અસ્તિ મે ॥

વિચ્છિન્નાઃ સર્વસંદેહા વૈમલ્યં મનસઃ કૃતમ્
ત્વત્પ્રસાદાન્ મયા જ્ઞાતા ઉત્પત્તિસ્થિતિસંયમાઃ ॥

જ્ઞાતશ્ ચતુર્વિધો રાશિઃ શક્તિશ્ ચ ત્રિવિધા ગુરો
વિજ્ઞાતા ચાપિ કાર્ત્સ્ન્યેન ત્રિવિધા ભાવભાવના ॥

ત્વત્પ્રસાદાન્ મયા જ્ઞાતં જ્ઞેયૈર્ અન્યૈર્ અલં દ્વિજ
યથૈતદ્ અખિલં વિષ્ણોર્ જગન્ ન વ્યતિરિચ્યતે ॥

કૃતાર્થો ઽસ્મ્ય્ અપસંદેહસ્ ત્વત્પ્રસાદાન્ મહામુને
વર્ણધર્માદયો ધર્મા વિદિતા યદ્ અશેષતઃ ॥

પ્રવૃત્તં ચ નિવૃત્તં ચ જ્ઞાતં કર્મ મયાખિલમ્
પ્રસીદ વિપ્રપ્રવર નાન્યત્ પ્રષ્ટવ્યમ્ અસ્તિ મે ॥

યદ્ અસ્ય કથનાયાસૈર્ યોજિતો ઽસિ મયા ગુરો
તત્ ક્ષમ્યતાં વિશેષો ઽસ્તિ ન સતાં પુત્રશિષ્યયોઃ ॥

એતત્ તે યન્ મયાખ્યાતં પુરાણં વેદસંમિતમ્
શ્રુતે ઽસ્મિન્ સર્વદોષોત્થઃ પાપરાશિઃ પ્રણશ્યતિ ॥

સર્ગશ્ ચ પ્રતિસર્ગશ્ ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ
વંશાનુચરિતં કૃત્સ્નં મયાત્ર તવ કીર્તિતમ્ ॥

અત્ર દેવાસ્ તથા દૈત્યા ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાઃ
યક્ષા વિદ્યાધરાઃ સિદ્ધાઃ કથ્યન્તે ઽપ્સરસસ્ તથા ॥

મુનયો ભાવિતાત્માનઃ કથ્યન્તે તપસાન્વિતાઃ
ચાતુર્વર્ણ્યં તથા પુંસાં વિશિષ્ટચરિતા નરાઃ ॥

પુણ્યાઃ પ્રદેશા મેદિન્યાઃ પુણ્યા નદ્યો ઽથ સાગરાઃ
પર્વતાશ્ ચ મહાપુણ્યાશ્ ચરિતાનિ ચ ધીમતામ્ ॥

વર્ણધર્માદયો ધર્મા વેદશાખાશ્ ચ કૃત્સ્નશઃ
યેષાં સંશ્રવણાત્ સદ્યઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ॥

ઉત્પત્તિસ્થિતિનાશાનાં હેતુર્ યો જગતો ઽવ્યયઃ
સ સર્વભૂતઃ સર્વાત્મા કથ્યતે ભગવાન્ હરિઃ ॥

અવશેનાપિ યન્ નામ્નિ કીર્તિતે સર્વપાતકૈઃ ॥

તસ્માદ્ વ્યાસાદ્ અહં શ્રુત્વા ભવતાં પાપનાશનમ્ ॥

પુમાન્ વિમુચ્યતે સદ્યઃ સિંહત્રસ્તૈર્ મૃગૈર્ ઇવ ॥

મયૈતત્ કથિતં સર્વં સહસ્રૈઃ સપ્તસંખ્યયા ॥

યન્ નામકીર્તનં ભક્ત્યા વિલાયનમ્ અનુત્તમમ્
મૈત્રેયાશેષપાપાનાં ધાતૂનામ્ ઇવ પાવકઃ ॥

કલિકલ્મષમ્ અત્યુગ્રં નરકાર્તિપ્રદં નૃણામ્ ॥

તન્નાશનં પરં ભક્ત્યા હરિસ્મરણમ્ એવ હિ ॥

તત્ કિંચિન્ ન સ્થિતં વિપ્ર માર્ગણીયં યદ્ અન્યતઃ ॥

પ્રયાતિ વિલયં સદ્યઃ સકૃદ્ યત્ર ચ સંસ્મૃતે ॥

હિરણ્યગર્ભદેવેન્દ્ર રુદ્રાદિત્યાશ્વિવાયુભિઃ
પાવકૈર્ વસુભિઃ સાધ્યૈર્ વિશ્વેદેવાદિભિઃ સુરૈઃ ॥

યક્ષરક્ષોરગૈઃ સિદ્ધૈર્ દૈત્યગન્ધર્વદાનવૈઃ
અપ્સરોભિસ્ તથા તારા નક્ષત્રૈઃ સકલૈર્ ગ્રહૈઃ ॥

સપ્તર્ષિભિસ્ તથા ધિષ્ણ્યૈર્ ધિષ્ણ્યાધિપતિભિસ્ તથા
બ્રાહ્મણાદ્યૈર્ મનુષ્યૈશ્ ચ તથૈવ પશુભિર્ મૃગૈઃ ॥

સરીસૃપૈર્ વિહંગૈશ્ ચ પલાશાદ્યૈર્ મહીરુહૈઃ
વનાદ્રિસાગરસરિત્ પાતાલૈઃ સધરાદિભિઃ ॥

શબ્દાદિભિશ્ ચ સહિતં બ્રહ્માણ્ડમ્ અખિલં દ્વિજ
મેરોર્ ઇવાણુર્ યસ્યૈતદ્ યન્મયં ચ દ્વિજોત્તમ ॥

સ સર્વઃ સર્વવિત્ સર્વ સ્વરૂપો રૂપવર્જિતઃ
ભગવાન્ કીર્તિતો વિષ્ણુર્ અત્ર પાપપ્રણાશનઃ ॥

તન્ મઙ્ગલ્યં સ્વસ્ત્યયનં તત્ પવિત્રમ્ અનુત્તમમ્ ॥

યદ્ અશ્વમેધાવભૃથે સ્નાતઃ પ્રાપ્નોતિ વૈ ફલમ્
સકલં તદ્ અવાપ્નોતિ શ્રુત્વૈતન્ મુનિસત્તમ ॥

પ્રયાગે પુષ્કરે ચૈવ કુરુક્ષેત્રે તથાર્બુદે
કૃતોપવાસઃ પ્રાપ્નોતિ તદ્ અસ્ય શ્રવણાન્ નરઃ ॥

યદ્ અગ્નિહોત્રે સુહુતે વર્ષેણાપ્નોતિ વૈ ફલમ્
મહાપુણ્યમયં વિપ્ર તદ્ અસ્ય શ્રવણાત્ સકૃત્ ॥

યજ્ જ્યેષ્ઠશુક્લદ્વાદશ્યાં સ્નાત્વા વૈ યમુનાજલે
મથુરાયાં હરિં દૃષ્ટ્વા પ્રાપ્નોતિ પરમાં ગતિમ્ ॥

તદ્ આપ્નોતિ ફલં સમ્યક્ સમાધાનેન કીર્તનાત્ ॥

તદ્ અસ્ય શ્રવxxxમ્ આદરેણ સુકીર્તિવાન્ ॥

પુરાણસ્યાસ્ય વિપ્રર્ષે કેશવાર્પિતમાનસઃ ॥

યમુનાસલિલે સ્નાતઃ પુરુષો મુનિસત્તમ
જ્યેષ્ઠામૂલે ઽમલે પક્ષે દ્વાદશ્યામ્ ઉપવાસકૃત્ ॥

સમભ્યર્ચ્યાચ્યુતં સમ્યઙ્ મથુરાયાં સમાહિતઃ
અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય પ્રાપ્નોત્ય્ અવિકલં ફલમ્ ॥

આલોક્યર્દ્ધિમ્ અથાન્યેષામ્ ઉન્નીતાનાં સ્વવંશજૈઃ
એતત્ કિલોચુર્ અન્યેષામ્ પિતરઃ સપિતામહાઃ ॥

કચ્ચિદ્ અસ્મત્કુલે જાતઃ કાલિન્દીસલિલાપ્લુતઃ
અર્ચયિષ્યતિ ગોવિન્દં મથુરાયામ્ ઉપોષિતઃ ॥

જ્યેષ્ઠામૂલે સિતે પક્ષે યેનૈવં વયમ્ અપ્ય્ ઉત
પરામ્ ઋદ્ધિમ્ અવાપ્સ્યામસ્ તારિતાઃ સ્વકુલોદ્ભવૈઃ ॥

જ્યેષ્ઠામૂલે સિતે પક્ષે સમભ્યર્ચ્ય જનાર્દનમ્
ધન્યાનાં કુલજઃ પિણ્ડાન્ યમુનાયાં પ્રદાસ્યતિ ॥

તસ્મિન્ કાલે સમભ્યર્ચ્ય તત્ર કૃષ્ણં સમાહિતઃ
દત્ત્વા પિણ્ડં પિતૃભ્યશ્ ચ યમુનાસલિલાપ્લુતઃ ॥

યદ્ આપ્નોતિ નરઃ પુણ્યં તારયન્ સ્વપિતામહાન્
શ્રુત્વાધ્યાયં તદ્ આપ્નોતિ પુરાણસ્યાસ્ય ભક્તિમાન્ ॥

એતત્ સંસારભીરૂણાં પરિત્રાણમ્ અનુત્તમમ્
દુઃસ્વપ્નનાશનં નૄણાં સર્વદુષ્ટનિબર્હણમ્ ॥

મઙ્ગલં મઙ્ગલાનાં ચ પુત્રસંપત્પ્રદાયકમ્ ॥

ઇદમ્ આર્ષં પુરા પ્રાહ ઋભવે કમલોદ્ભવઃ
ઋભુઃ પ્રિયવ્રતાયાહ સ ચ ભાગુરયે ઽબ્રવીત્ ॥

ભાગુરિઃ સ્તમ્ભમિત્રાય દધીચાય સ ચોક્તવાન્
સારસ્વતાય તેનોક્તં ભૃગુઃ સારસ્વતાદ્ અપિ ॥

ભૃગુણા પુરુકુત્સાય નર્મદાયૈ સ ચોક્તવાન્
નર્મદા ધૃતરાષ્ટ્રાય નાગાયાપૂરણાય ચ ॥

તાભ્યાં ચ નાગરાજાય પ્રોક્તં વાસુકયે દ્વિજ
વાસુકિઃ પ્રાહ વત્સાય વત્સશ્ ચાશ્વતરાય વૈ ॥

કમ્બલાય ચ તેનોક્તમ્ એલાપત્રાય તેન વૈ ॥

પાતાલં સમનુપ્રાપ્તસ્ તતો વેદશિરા મુનિઃ
પ્રાપ્તવાન્ એતદ્ અખિલં સ વૈ પ્રમતયે દદૌ ॥

દત્તં પ્રમતિના ચૈવ જાતૂકર્ણાય ધીમતે
જાતૂકર્ણેન ચૈવોક્તમ્ અન્યેષાં પુણ્યશાલિનામ્ ॥

પુલસ્ત્યવરદાનેન મમાપ્ય્ એતત્ સ્મૃતિં ગતમ્
મયાપિ તુભ્યં મૈત્રેય યથાવત્ કથિતં ત્વ્ ઇદમ્ ॥

ત્વમ્ અપ્ય્ એતચ્ છિનીકાય કલેર્ અન્તે વદિષ્યસિ ॥

ઇત્ય્ એતત્ પરમં ગુહ્યં કલિકલ્મષનાશનમ્
યઃ શૃણોતિ નરઃ પાપૈઃ સ સર્વૈર્ દ્વિજ મુચ્યતે ॥

પિતૃયક્ષમનુષ્યેભ્યઃ સમસ્તામરસંસ્તુતિઃ
કૃતા તેન ભવેદ્ એતદ્ યઃ શૃણોતિ દિને દિને ॥

શ્રુત્વૈતત્ સકલં વિપ્ર પુરાણં વૈષ્ણવં મહત્ ॥

વાચકં પૂજયેત્ તત્ર વ્યાસકલ્પં દ્વિજોત્તમ ॥

દદ્યાચ્ ચ કાઞ્ચનં ગાવશ્ ચાભ્રમન્તં સ્વશક્તિતઃ ॥

વાચકે પૂજિતં વિપ્ર પૂજિતસ્ તેન કેશવઃ ॥

કપિલાદાનજનિતં પુણ્યમ્ અત્યન્તદુર્લભમ્
શ્રુત્વા ત્વ્ અસ્ય દશાધ્યાયાન્ અવાપ્નોતિ ન સંશયઃ ॥

યસ્ ત્વૈતત્ સકલં શૃણોતિ પુરુષઃ કૃત્વા મનસ્ય્ અચ્યુતં સર્વં સર્વમયં સમસ્તજગતામ્ આધારમ્ આત્માશ્રયમ્
જ્ઞાનં જ્ઞેયમ્ અનન્તમ્ આદિરહિતં સર્વામરાણાં હિતં સ પ્રાપ્નોતિ ન સંશયો ઽસ્ત્ય્ અવિકલં યદ્ વાજિમેધે ફલમ્ ॥

યત્રાદૌ ભગવાંશ્ ચરાચરગુરુર્ મધ્યે તથાન્તે ચ સ બ્રહ્મજ્ઞાનમયો ઽચ્યુતો ઽખિલજગન્મધ્યાન્તસર્ગપ્રભુઃ
તચ્ છૃણ્વન્ પુરુષઃ પવિત્રપરમં ભક્ત્યા પઠન્ ધારયન્ પ્રાપ્નોત્ય્ અસ્તિ ન તત્ સમસ્તભુવનેષ્વ્ એકાન્તસિદ્ધિર્ હરિઃ ॥

યસ્મિન્ ન્યસ્તમતિર્ ન યાતિ નરકં સ્વર્ગો ઽપિ યચ્ ચિન્તને વિઘ્નો યત્ર નિવેશિતાત્મમનસો બ્રાહ્મો ઽપિ લોકો ઽલ્પકઃ
મુક્તિં ચેતસિ યઃ સ્થિતો ઽમલધિયાં પુંસાં દદાત્ય્ અવ્યયઃ કિં ચિત્રં યદ્ અઘં પ્રયાતિ વિલયં તત્રાચ્યુતે કીર્તિતે ॥

યજ્ઞૈર્ યજ્ઞવિદો યજન્તિ સતતં યજ્ઞેશ્વરં કર્મિણો યં યં બ્રહ્મમયં પરાપરપરં ધ્યાયન્તિ ચ જ્ઞાનિનઃ
યં સંપ્રાપ્ય ન જાયતે ન મ્રિયતે નો વર્ધતે હીયતે નૈવાસન્ ન ચ સદ્ ભવત્ય્ અતિ તતઃ કિં વા હરેઃ શ્રૂયતામ્ ॥

કવ્યં યઃ પિતૃરૂપધૃગ્ વિધિહુતં હવ્યં ચ ભુઙ્ક્તે વિભુર્ દેવત્વે ભગવાન્ અનાદિનિધનઃ સ્વાહાસ્વધાસંજ્ઞિતઃ
યસ્મિન્ બ્રહ્મણિ સર્વશક્તિનિલયે માનાનિ નો માનિનાં નિષ્ઠાયૈ પ્રભવન્તિ હન્તિ કલુષં શ્રોત્રં સ યાતો હરિઃ ॥

નાન્તો ઽસ્તિ યસ્ય ન ચ યસ્ય સમુદ્ભવો ઽસ્તિ વૃદ્ધિર્ ન યસ્ય પરિણામવિવર્જિતસ્ય
નાપક્ષયં ચ સમુપૈત્ય્ અવિકલ્પવસ્તુ યસ્ તં નતો ઽસ્મિ પુરુષોત્તમમ્ ઈશમ્ ઈડ્યમ્ ॥

તસ્યૈવ યો ઽનુગુણભુગ્ બહુધૈક એવ શુદ્ધો ઽપ્ય્ અશુદ્ધ ઇવ મૂર્તિવિભાગભેદૈઃ
જ્ઞાનાન્વિતઃ સકલતત્ત્વવિભૂતિકર્તા તસ્મૈ નતો ઽસ્મિ પુરુષાય સદાવ્યયાય ॥

જ્ઞાનપ્રવૃત્તિનિયમૈક્યમયાય પુંસો ભોગપ્રદાનપટવે ત્રિગુણાત્મકાય
અવ્યાકૃતાય ભવભાવનકારણાય વન્દે સ્વરૂપભવનાય સદાજરાય ॥

ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવાય ॥

જિતં તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્ તે વિશ્વભાવન
નમસ્ તે ઽસ્તુ હૃષીકેશ મહાપુરુષપૂર્વજ ॥

વ્યોમાનિલાગ્નિજલભૂરચનામયાય શબ્દાદિભોગ્યવિષયોપનયક્ષમાય
પુંસઃ સમસ્તકરણૈર્ ઉપકારકાય વ્યક્તાય સૂક્ષ્મવિમલાય સદા નતો ઽસ્મિ ॥

ઇતિ વિવિધમ્ અજસ્ય યસ્ય રૂપં પ્રકૃતિપરાત્મમયં સનાતનસ્ય
પ્રદિશતુ ભગવાન્ અશેષપુંસાં હરિર્ અપજન્મજરાદિકાં સ સિદ્ધિમ્ ॥