વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.91.95

3.91
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પક્વેષ્ટનિચયં તવ ॥
બ્રાહ્મણાનાં શુભા શ્વેતા ક્ષત્રિયાણાં તુ લોહિતા

મૃત્પીતા વૈશ્યજાતીનાં કૃષ્ણા ચૈવાન્ત્યજન્મનામ્ ॥
યસ્ય વર્ણસ્ય યા શસ્તા તાં મૃદં ગ્રાહયેદ્બુધઃ

અસઙ્કીર્ણાચ્છુભાદ્દેશાદ્ગૃહીત્વા શોષયેન્મૃદમ્ ॥
શોષિતાં તાં વિમૃદ્નીયાત્સશૈવાલેન ચામ્ભસા

હસ્તદીર્ઘેણ યન્ત્રેણ તદર્ધવિસ્તૃતેન ચ ॥
તદર્ધમુચ્છ્રિતેનાથ કર્તવ્યા વેષ્ટકા મતાઃ

આતપે તાસ્તથા શુષ્કા વિપચેન્નૃપસત્તમ ॥
કાષ્ઠૈરસારૈર્ભૂપાલ ગોકરીષૈસ્તૃણૈસ્તથા

મૃદુના નૃપ પાકેન ન શાન્ત્યર્થં પચેચ્ચ તાઃ ॥
અપક્વાંશ્ચ ન સંગ્રાહ્યા ન વિલીનાઃ કથઞ્ચન

તાસામત્યર્થપક્વાનાં ભઙ્ગો ભવતિ રૂપકે ॥
ભવન્ત્યસારાશ્ચાપક્વા વિલીનાઃ કર્દનાશદાઃ

ઇષ્ટકાનિચયે વહ્નિં યો નરઃ સંપ્રયચ્છતિ ॥
સોમવિક્રયિણા તુલ્યઃ સ તુ પાપઃ પ્રકીર્તિતઃ

તસ્માચ્છુદ્ધેન મૂલેન તત્રાગ્નિં દાપયેન્નરઃ ॥
વર્તમાનમુખઃ સત્યં સંવિભજ્ય પ્રયત્નતઃ

પક્વાસ્તુ શીતલીભૂતાઃ સ્વાનુરૂપૈસ્ત્વરૂપકૈઃ ॥
સમ્યક્સંયોજિતા યોજ્યા યથાસ્થાને નરાધિપ

ઇષ્ટકાસઞ્ચયે નૈવમેકૈકં રૂપકં બુધઃ ॥
દર્શયેત્તુ સુયુક્તેન યમસ્યાજ્ઞાં વિજાનતા

એવં રૂપકવિન્યાસં શિલાસ્વપિ વિધીયતે॥
એવં સુયુક્ત્યા કુર્વંતિ કાષ્ઠસંઘાતકં તથા

કાષ્ઠાનામાયસં બન્ધં સમ્યક્કાર્યં વિજાનતા ॥
ઇષ્ટકાનામપક્વાનાં પઙ્કબન્ધો વિધીયતે

ઇષ્ટકાનાં તુ પક્વાનાં શિલાનાં ચ નરાધિપ ॥
બન્ધઃ કાર્યઃ પ્રયત્નેન વજ્રલેપકૃતઃ શુભઃ

પક્વેષ્ટકાનાં રચના મયોક્તા સુધાન્વિતા સૈવ ભવેન્નરેન્દ્ર ॥
સુધાશિલાનાં ત્રિદશાધિવાસે સુધાશિલા નૈવ ગૃહેષુ દેયા

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ વઃ સં૦ ઇષ્ટકાપરીક્ષા નામૈકનવતિતમોઽધ્યાયઃ

3.92
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ વજ્રલેપવિધિં તવ ॥
બિન્દુકાંશ્ચ કપિત્થાંશ્ચ આમ્રાન્સંહૃત્ય યત્નતઃ

શાલ્મલીનાં તથા પુષ્પં સલ્લકીબીજમેવ ચ ॥
ધનુષશ્ચ તથા કલ્કં વચાં ચ મનુજેશ્વર

એતેષાં સમવેતાનાં સમાનાં મનુજોત્તમ ॥
તોયમષ્ટગુણં ક્વાથમષ્ટભાગા વશેષિતમ્

તતસ્તત્ર ક્ષિપેદ્દ્રવ્યં શુણુ તચ્ચ સમાસતઃ ॥
મલ્લકીનાં તુ વિન્યાસં વત્સલસ્ય ચ ગુગ્ગુલમ્

ભલ્લાતકાનિ બિલ્વાનિ કુર્મુરું સર્જમેવ ચ ॥
અતસીં વસુતપ્તોઽયં વજ્રલેપઃ પ્રકીર્તિતઃ

લાક્ષાં ચ કુન્દરું ચૈવ ગૃહધૂમં તથૈવ ચ ॥
કપિત્થબિલ્વમધ્યાનિ તથા નાગફલં નૃપ

બલાં ચ મધુકં ચૈવ કિંજાપં મદનં તથા ॥
મઞ્જિષ્ઠાસલ્લકં સર્જં વજ્રલેપઃ પ્રકીર્તિતઃ

વિષાણાનિ ગવાં રાજન્મહિષાણાં તથૈવ ચ ॥
અજાનાં ચ તથા ચર્મ માહિષ્યં ગવ્યમેવ ચ

રસબિંબકપિત્થાસ્તુ વજ્રલેપઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
અષ્ટૌ ભાગાસ્તુ નાગસ્ય કાંસ્યભાગદ્વયં તથા

રીતિભાગં ચ કથિતો વજ્રલેપસ્તથૈવ ચ ॥
સુધાપક્વા તતઃ ક્લિન્ના ગવ્યચર્મસમન્વિતા

ખરરોમયુતા રાજન્વજ્રલેપસ્તથૈવ ચ ॥
તેષામેકૈકસંયુક્તાઃ કાર્યાઃ શૈલગૃહા નૃપ

પક્વેષ્ટકગતાશ્ચૈવ સ્થાયિનો મનુજોત્તમ ॥
વજ્રલેપયુતા હ્યેતે ભવન્ત્યપિ દૃઢાસ્તથા

તિષ્ઠન્તિ સુમહારાજ સંવત્સરશતાન્યપિ ॥
સહસ્રાણિ ચ ધર્મજ્ઞ ચાયુતાન્યર્બુદાનિ ચ

સુધાવર્ણેન સર્વત્ર લેપં દદ્યાત્તથા બહિઃ ॥
તતશ્ચ તાં સુધાં દદ્યાચ્છોભાર્થમરિમર્દન

વજ્રલેપવિધાનં તુ પ્રોક્તં સમ્યક્તયા તવ ॥
દેવાયતનમુખ્યેષુ તથા ચ ભવનેષુ ચ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વજ્રલેપનિરૂપણન્નામ દ્વિનવતિતમોઽધ્યાયઃ

3.93
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
કૃતે તુ દેવાયતને વિધાનં નાભવત્ક્ષિતૌ ॥
કૈવલં હિ તદા હ્યાસીત્પ્રત્યક્ષેણ નરાધિપ

પ્રત્યક્ષેણાપિ દૃશ્યન્તે ત્રેતા દ્વાપરયોર્જનાઃ ॥
દેવાનાં પ્રતિમાઃ કૃત્વા પૂજયન્તિ યથાવિધિમ્

ગૃહે પ્રતિષ્ઠા તત્રાપિ ત્રેતાયાં તુ પ્રવર્તિતા ॥
દ્વાપરે ચાપ્યરણ્યેષુ ઋષિભિસ્તુ તતઃ કૃતા

તેષાં સમ્પૂજનં નિત્યં સિદ્ધૈસ્તુ ક્રિયતે નૃપ ॥
પ્રતિષ્ઠામાત્રકરણાન્નિર્વૃતા ઋષયસ્તુ તે

કલૌ પ્રવૃત્તઃ સર્વોઽયં પ્રતિષ્ઠાકરણો જનઃ ॥
જ્ઞાનં પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં ચ તપઃ પરમ

દ્વાપરે તુ તથા જ્ઞેયં પ્રતિષ્ઠા તુ કલૌ યુગે ॥
દેવતાવેશ્મપૂર્વાણિ નગરાણિ કલૌ યુગે

કર્તવ્યાનિ મહીપાલૈઃ સ્વર્ગલોકમભીપ્સુભિઃ ॥
રાજા તુ સર્વનગરં ન કુર્યાન્નૃપસત્તમ

યો ન રાજા હતો યુદ્ધે સ પુરં કર્તુમર્હતિ ॥
રૂપકં ચ સુનામાખ્યં કુર્યાદ્રાજા તથાપ્યસૌ

દુર્ગં સર્વેણ કર્તવ્યં રાજ્ઞા ભૂપતિસત્તમ ॥
ભૂમિદાનાદિભિર્યસ્તુ કુર્યાત્સુવિહિતં મુદા

પ્રતિષ્ઠાં સકલાં કુર્યાદન્યથા પાપભાગ્ભવેત્ ॥
તત્કૃતાયાં સુરાર્ચાયામનિષ્ટં સ્યાત્કલૌ યુગે

કૃતં તુ તદનિષ્ટં સ્યાજ્જન્માન્તરશતેષ્વપિ ॥
કૃતત્રેતાદ્વાપરેષુ પ્રતિષ્ઠાકરણાત્ફલમ

યસ્માત્તેષુ કૃતામર્ચાં સિદ્ધાઃ સમ્પૂજયન્ત્યલમ્ ॥
કલૌ કૃતાયામર્ચાયાં સિદ્ધપૂજા ન વિદ્યતે

તસ્માત્સુવિહિતા કુર્યાદ્ભૂમિદાનાદિભિઃ કલૌ ॥
યેન રાજ્ઞા હતો રાજા નાન્યો યુધિ ભવેત્કલૌ

પ્રતિષ્ઠા તેન કર્તવ્યા નગરે પૂર્વનિર્મિતે ॥
અનુજ્ઞાં નૃપતેઃ પ્રાપ્ય કુયાદન્યોઽપિ યાદવ

સ્થિરાં પ્રતિષ્ઠાં ગૃહ્યાયાં નૃપાનુજ્ઞાનકારણમ્ ॥
પરપ્રણીતાં યસ્ત્વર્ચાં સ કુર્યાત્પુનરેવ તુ

વિધાનં ભૂમિદાનાદ્યં કુર્યાત્તત્ર ન શક્તિતઃ ॥
દ્વિગુણં ફલમાપ્નોતિ કુલં ચૈવ સમુદ્ધરેત્

કૃત્વા સુવિહિતામર્ચાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યથાવિધિ ॥
ઇષ્ટાપૂર્તેન ધર્મેણ નરો યુજ્યત્યસંશયમ્

રાજસૂયાશ્વમેધાનાં ફલેન ચ નરાધિપ ॥
કૃતે ત્રેતાયુગે રાજન્દ્વાપરે ચ નરોત્તમાઃ

આગચ્છન્તિ નૃલોકેઽસ્મિન્સશરીરા દિવૌકસઃ ॥
નાગચ્છન્તિ કલૌ યસ્માત્સશરીરાઃ કથંચન

આગચ્છન્તિ પ્રતિષ્ઠાસુ દ્વિજૈરાવાહિતાસ્તતઃ ॥
તસ્માત્કલૌ પ્રયત્નેન પ્રતિષ્ઠાં કારયેદ્બુધઃ

અર્ચાસ્થૈસ્ત્રિદશૈર્લોકઃ કલૌ સર્વો હિ પાલ્યતે॥
અર્ચાગતાશ્ચ ગૃહ્ણન્તિ કૃતદેવપ્રતિષ્ઠિતાઃ

તસ્માત્કલૌ પ્રયત્નેન પ્રતિષ્ઠાકરણં હિતમ્ ॥
યત્નાત્સુવિહિતં કુર્યાદ્ભૂમિદાનાદિભિસ્સદા

ઇષ્ટ્વા યજ્ઞૈર્યથા યાન્તિ માનવાસ્ત્રિદિવાલયમ્ ॥
તથૈવ રાજન્ ગચ્છન્તિ કૃતદેવપ્રતિષ્ઠકાઃ

તસ્માત્કલૌ પ્રતિષ્ઠાનં કર્તવ્યં ભૂરિદક્ષિણમ્ ॥
યત્નાત્સુવિહિતં કૃત્વા ભૂમિદાનાદિભિઃ શુભા

દુર્ગે પ્રતિષ્ઠા કર્તવ્યા નગરે ચ તથા શુભે ॥
નિત્યમાપણવીથ્યગ્રે નાન્યત્રેતિ નરાધિપ

ગ્રામે વા યદિ વા ઘોષે નાસ્તિ યત્રાપણં નૃપ ॥
તત્રોદ્યાને બહિઃ કાર્યા ગ્રામમધ્યે ન કારયેત્

નદીતીરેષુ કર્તવ્યા વનેષૂપવનેષુ ચ ॥
સરસાં ચૈવ તીરેષુ ગિરીણાં શિખરેષુ ચ

ઉપત્યકાસુ રમ્યાસુ ગુહાસુ ચ વિશેષતઃ ॥
એતેષુ યાન્તિ સાન્નિધ્યં સ્થાનેષુ ત્રિદિવૌકસઃ

જલાશયવિહીનેષુ દેશેષુ મનુજોત્તમ ॥
સાન્નિધ્યં નૈવ કુર્વન્તિ કદાચિત્ત્રિદિવૌકસઃ

તથા સુરગૃહં કાર્યં યથા વામે જલાશયમ્ ॥
પુરસ્તાદ્વા ભવેત્તસ્ય નાન્યથા મનુજાધિપ

સમંતાત્તુ જલં શસ્તં દ્વીપે દેવગૃહે કૃતે ॥
યત્ર દેવગૃહં કાર્યં તત્ર ભૂમિં પરીક્ષયેત

શ્વેતા રક્તા તથા પીતા કૃષ્ણા વર્ણક્રમાન્વિતા ॥
કુશાભિશ્ચ શરૈઃ કાશૈર્દૂર્વાભિશ્ચ તથા યુતા

।
મધુરા ચ કષાયા ચ તથા તુ લવણા ચ યા ॥
વર્ણક્રમાદ્ધિતા ભૂમિઃ સર્વેષાં શૃણ્વતઃ પરમ્

કણ્ટકિદ્રુમસઙ્કીર્ણા શર્કરાલોષ્ટસંયુતા ॥
અશુભ્રા વિષમા દુર્ગા સવલ્મીકા તથા ચ યા

મૂષિકાવાસબહુલા પિપીલકગુણાન્વિતા ॥
નિત્યં ચ શકટચ્છિન્ના પ્લુતા યા ચ પુરોદકૈઃ

અઘાતસૂના ભૂમિશ્ચ બન્ધનાગારસંયુતા ॥
વસતિર્યત્ર દગ્ધા ચ વિદ્યુતા વહ્નિનાપિ વા

વસતાં દૃષ્ટિદોષા ચ કૂર્મપૃષ્ઠા તથૈવ ચ ॥
ત્રિકોણા સ્રગ્વિહીના ચ શૂર્પાકારા તથા ચ યા

દક્ષિણેન તથા નિમ્ના નિમ્ના પૃષ્ઠત એવ ચ ।
પુરામ્બુગ્રાહિણી યા ચ સુશિરા ચ તથા નૃપ

ખાતં ચ સુમૃદા યત્ર પૂર્યતે ન પુનસ્તથા ॥
ખાતે યત્ર કૃતં દીપં પ્રમ્લાનિમુપગચ્છતિ

માલ્યં ચ મ્લાયતે ખાતે તાં ભૂમિં પરિવર્જયેત ॥
ખાતે તોયેન પૂર્ણે ચ યત્ર તોયં ન તિષ્ઠતિ

તાં ભૂમિં વર્જયદ્યત્નાદ્દુર્ગન્ધા ચ તથાપિ યા ॥
પ્રાગુદક્પ્રવણા શસ્તા સ્નિગ્ધા ચ સુદૃઢા તથા

ખાતેઽધિકાં ચ મૃદ્યત્ર પૂર્યમાણે ભવેન્નૃપ ॥
દીપો ન મ્લાયતે યત્ર ન્યસ્તં ચ કુસુમં તથા

તોયં સન્તિષ્ઠતે ખાતે યત્ર કાલાન્તરં બહુ ॥
સા પ્રશસ્તા મહી જ્ઞેયા સુગન્ધા સુસ્વના તથા

ભુવઃ પરીક્ષણં કુર્યાદ્દિવસેઽતિશુભે તથા ॥
ભુવઃ પરીક્ષણં યત્ર મઙ્ગલ્યદ્રવ્યદર્શનમ્

શ્રવણં વા તથૈવ સ્યાત્સા શુભા સ્યાદ્વસુન્ધરા ॥
ન તાં રાજન્પરીક્ષેત પ્રશસ્તા સા પ્રકીર્તિતા

અમઙ્ગલ્યં તથા દૃષ્ટ્વા શ્રુતં વા નૃપસત્તમ ॥
ભુવઃ પરીક્ષણં તત્ર ન કાર્યમશુભા હિ સા

શુભા મહી યત્ર ભવેન્નૃવીર કાર્યા પ્રતિષ્ઠા ભવતીહ તત્ર ॥
કૃતા ભવેત્તત્ર નરેન્દ્રચન્દ્ર હિતાય કર્તુઃ સ્વવિવૃદ્ધયે ચ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ભૂમિ પરીક્ષા નામ ત્રિનવતિમોઽધ્યાયઃ

3.94
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શુભાં પરીક્ષ્ય વસુધાં તત્ર કુર્યાત્સુરાલયમ ॥
આદૌ તાં શોધયેદ્વિદ્વાન્દિવસે ગુણસંયુતે

તત્ર દેશં શુભં વિદ્વાન્ગોમયેનોપલેપયેત ॥
તતઃ સમ્પૂજયેત્તત્ર દેવદેવં વિનાયકમ્

તથા ચ વિશ્વકર્માણં ભાણ્ડં તદુપયોગિ ચ ॥
પલલોલ્લપિકા ભક્ષ્યકુલ્માષૌદનપર્પટૈઃ

પરમાન્નેન સત્યૈશ્ચ પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ ॥
પૂજયિત્વા ચ દૈવજ્ઞં સાત્ત્વતં સ્થપતિં તથા

ભુવઃ સંશોધનં કુર્યાદ્યથાવત્પૃથિવીપતિઃ ॥
તાવત્સંશોધયેદ્ભૂમિં નિજાં યાવત્પ્રદૃશ્યતે

તદા સંશોધયેદ્વિદ્વાન્યાવત્સ્યાચ્છલ્યવર્જિતા ॥
તતસ્તુ પૂરયેત્પશ્ચાદ્દૃઢં મૃત્તિકયા પુનઃ

તદ્વર્ણયા તયા શસ્તા યસ્ય વર્ણસ્ય કીર્તિતા ॥
અશલ્યયા મૃત્તિકયા પૂરયેત્સુદૃઢં પુનઃ

કૃત્વા તુ પૂરિતં દેશં સુદૃઢં સુસમન્તતઃ ॥
સુસૂક્ષ્મશલ્યજ્ઞાનાર્થં કુર્યાચ્છલ્યપરીક્ષણમ્

યથા વક્ષ્યામ્યહં રાજંસ્તથા યત્નેન બુદ્ધિમાન્ ॥
યદિ સ્યાચ્છલ્યસંયુક્તા શલ્યમુદ્ધૃત્ય યત્નતઃ

પુનઃ સમ્પૂરયેદ્વિદ્વાન્યત્નાચ્છુભમૃદા નૃપ ॥
એવં સંશોધ્ય ભૂમિં તુ કુમ્ભં સંસ્થાપયેત્તતઃ

શિલાન્યાસં તુ કુર્વીત તત્રૈવાઽહ્નિ ચતુર્દિશમ્ ॥
પક્વેષ્ટારચિતે કાર્યાસ્તા એવ તુ ચતુર્દિશમ્

મૃન્મયે ચેષ્ટકાન્યાસં કર્તવ્યં ન ચ દારુણે ॥
શુભે દિવસનક્ષત્રે મુહૂર્તે ચાભિપૂજિતે

કુમ્ભાકારાં શિલાં કુર્યાચ્છૈલદેવગૃહે શુભમ્ ॥
અન્યત્ર તામ્રકલશં સુદૃઢં યત્ર સંયુતમ્

ચતુઃષષ્ટિપદં કૃત્વા સમે સ્થાને તુ મણ્ડલમ્ ॥
કૃત્વા તુ દેવતાન્યાસં તત્ર મણ્ડલકે દ્વિજ

સર્વેષાં વાસ્તુવિદ્યોક્તા દેવતાનાં યથાવિધિ ॥
શ્રિયાઃ સમ્પૂજનં કૃત્વા વાસુદેવસ્ય ચાપ્યથ

પૂજનં મણ્ડલે કાર્યે વાસ્તુદેવગણસ્ય ચ ॥
વિનાયકસ્ય દેવસ્ય વિશ્વકર્મણ એવ ચ

ભાણ્ડાનાં ચ મહારાજ તથા તદુપયોગિનામ્ ॥
ગન્ધાર્ઘપુષ્પનૈવેદ્યધૂપદીપૈર્યથાવિધિ

ૐકારપૂતમાજ્યં ચ જુહુયાચ્છ્રીધરસ્ય ચ ॥
શ્રિયાઃ કૃત્વા તતો હોમં બ્રહ્મણઃ કારયેત્તદા

બ્રહ્માણં પુરતઃ કૃત્વા વાસુદેવગણસ્ય ચ ॥
મધ્યે કૃત્વા તતઃ કુમ્ભં શિલાન્યાસં તુ કારયેત

ઐશાને તુ તતઃ કોણે શિલાં પૂર્વં પ્રતિષ્ઠિતામ્ ॥
પ્રદક્ષિણં તતો રાજઞ્છિલાન્યાસં વિધીયતે

સૂત્રન્યાસં તુ કુર્વીત તસ્મિન્નેવ તથાહનિ ॥
યથાનિવેશં કર્તવ્યં પ્રાસાદસ્ય સુનિશ્ચિતમ્

કૃત્વા તુ સૂત્રવિન્યાસં નાધિકં તં તુ કારયેત્ ॥
નૂનં મનુજશાર્દૂલ કર્તુર્દોષકરાવુભૌ

કુમ્ભસ્ય ચ શિલાનાં ચ તતઃ સ્થાનં વિધીયતે ॥
વટાશ્વત્થકષાયેણ સર્વૌષધિજલૈસ્તતઃ

તતોઽનુલેપનં કુર્યાચ્ચન્દનેન સુગન્ધિના ॥
આચ્છાદનં તતઃ કાર્યં વાસોભિઃ કુસુમૈસ્તથા

ધૂપં દીપં સુનૈવેદ્યં તેષાં નામ્ના નિવેદયેત્ ॥
દક્ષિણાભિર્દ્વિજેન્દ્રાણાં તતઃ પૂજા વિધીયતે

કાલવિત્સ્થપતિઃ પૂજ્યો તતો રામ વિજાનતા ॥
તતઃ કર્તા જપેન્મન્ત્રં સ્થપતિં વાથ કાલવિત્

નન્દે નન્દય વાસિષ્ઠે વસુભિઃ પૂજયા સહ ॥
જયે ભાર્ગવદાયાદે પ્રજાભ્યો જયમાવહ

પૂર્ણેઙ્ગિરસદાયાદે પૂર્ણકામં કુરુષ્વ મામ્ ॥
ભદ્રે કશ્યપદાયાદે કુરુ ભદ્રાં ગતિં મમ

સર્વબીજસમાયુક્તે સર્વરત્નૌષધૈર્વૃતે ॥
રુચિરે નન્દિતે નન્દે વાસિષ્ઠે રમ્યતામિહ

પ્રજાપતિસુતે દેવિ ચતુરસ્રે મહીમયિ ॥
સુભગે સુવ્રતે ભદ્રે ઇહ કાશ્યપિ રમ્યતામ્

અવ્યઙ્ગે ચાક્ષતે પૂર્ણે મુનેરંગિરસઃ સુતે ॥
ઇષ્ટકે ત્વં પ્રયચ્છેષ્ટં પ્રતિષ્ઠાં કામયામ્યહમ્

દેશસ્વામિપુરસ્વામિપશુસ્વામિપરિગ્રહે ॥
મનુષ્યપશુહસ્ત્યશ્વધન વૃદ્ધિકરી ભવ

અનેનૈવ વિધાનેન કાર્યા ભૂમિઃ સમીક્ષયા ॥
દ્વારન્યાસં મહારાજ દ્વારોચ્છ્રાયસ્તથૈવ ચ

સ્તમ્ભોચ્છ્રાયં તથા વંશવિન્યાસં ચ યદૂત્તમ ॥
તથામલકસારસ્ય ચિહ્નસ્ય તુ સમુચ્છ્રયમ્

આયુધં વાહનં ચિહ્નં યસ્ય દેવસ્ય યદ્ભવેત્॥
તસ્માદેકતમં ચિહ્નં કાર્યં ચામલસારકે

સુધાસિતે સમાપ્તે તુ ચિત્રકર્મ વિધીયતે ॥
કટિઃ સુચિત્રિતા કાર્યા પૃષ્ઠં કાર્યં સુધાસિતમ્

ચિત્રલક્ષણવત્કાર્યં સર્વકામસમૃદ્ધિદમ્ ॥
આશ્ચર્યાણિ તથાન્યાનિ તત્ર યત્નાન્નિવેશયેત

ચિહ્નં વિષ્ણુગૃહે તત્ર ગરુડં વાપિ કારયેત ॥
દુર્ગાગૃહે તથા સિંહં ત્રિશૂલં હરવેશ્મનિ

પદ્મં લક્ષ્મીગૃહે ચિહ્નં હંસં સ્યાદ્બ્રહ્મણો ગૃહે ॥
મકરં કામદેવસ્ય તાલં સઙ્કર્ષણસ્ય તુ

અર્ધચન્દ્રસ્થિતં સિંહમાદિત્યસ્ય ગૃહે ભવેત્ ॥
વૃત્તમણ્ડલમધ્યસ્થં મૃગં ચન્દ્રસમો ભવેત્

વજ્રં શક્રસ્ય કુર્વીત દણ્ડં વૈવસ્વતસ્ય ચ ॥
વરુણસ્ય તથા પાશં ગદાં ચ ધનદસ્ય વૈ

સ્કન્દસ્ય શક્તિઃ કર્તવ્યા ગણાધ્યક્ષસ્ય પાર્થિવ ॥
કર્તવ્યં પરશોશ્ચિહ્નં વહ્નેર્જ્વાલા વિધીયતે

વાયોરમ્બરભઙ્ગન્તુ ઉષ્ટ્રં નિરૃતયે તથા ॥
અન્યેષામપિ દેવાનાં ચિહ્નં સ્યાદાયુધં સ્વકમ્

તતો ધ્વજસ્ય વિન્યાસઃ કર્તવ્યઃ પૃથિવીપતે ॥
અસુરા વાસમિચ્છન્તિ ધ્વજહીને સુરાલયે

ધ્વજેન સકલં પાપં ધ્વજદસ્ય વિનશ્યતિ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દદ્યાદ્દેવગૃહે ધ્વજમ્

એવં કૃતે દેવગૃહે નરેન્દ્ર વૃદ્ધિઃ સદા સ્યાન્ન હિ સંશયોઽત્ર ॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન વિધાનયુક્તં દેવાલયં કાર્યમદીનસત્ત્વ

ઇતિ શ્રીવિ૦ ધ૦ તૃ૦ ખ૦ મા૦ વ૦ સં૦ બ્રહ્મશિલ્પધ્વજવિધિર્નામ ચતુર્ણવતિતમોઽધ્યાયઃ

3.95
એવં વાદિનં શ્રીભગવન્તમમલતપસમતિયશ સઞ્ચિરજીવિનં શ્રીમાર્કણ્ડેયં રાજા વજ્રઃ પપ્રચ્છ ।
ભગવન્નષ્ટશલ્યજ્ઞાનં કથં ભવતિ તમુવાચ શ્રીભગવાન્માર્કણ્ડેયઃ ।
કદાચિત્કમપિ મહદ્ભૂતં ત્રૈલોક્યનાશાયાર્થિતમભવત્ ।
તદ્ભૂતં સસંભ્રમૈસ્ત્રિદશૈર્નિગૃહ્ય વેગેનાધોમુખં ન્યસ્તમ્ ॥
તસ્ય ચોત્થાનભીતા દેવા અઙ્ગેષૂપવિષ્ટાઃ ।
તસ્ય પર્જન્યાદ્યાઃ ક્રમેણ દક્ષિણેઽઙ્ગભાગે, વ્યુત્ક્રમેણ નાગાદ્યા વામે, પર્જન્યહુતાશનૌ શિરસિ, કરગ્રહૌ વદને,દૃશોશ્ચ યજ્ઞકામૌ, સ્તનયોર્મહેન્દ્રાદિતી, શ્રવણયોઃ રવ્યદિતી, ઉરઃસ્થલે અંસયોશ્ચ સત્યભૃશાન્તરિક્ષપવનાઃ ।
ભુજે ચન્દ્રભલ્લાટમુખ્યા નાગરાજાનઃ, દ્વિતીયે ભુજે સાવિત્રસવિતારૌ કરૌ રુદ્રવ્યાધી દ્વિતીયે કરે, અર્યમા પૃથિવીધરશ્ચ કરસ્ય કક્ષ્યયોઃ, પુષ્પવિતથબહક્ષતાઃ પાર્શ્વે, શોષશોકયક્ષાશ્ચ દ્વિતીયે પાર્શ્વે, હૃદિ બ્રહ્મા, વિવસ્વાન્મિત્રશ્ચ જઠરે, જયેન્દ્રૌ મેઢ્રે, વૃષણયોશ્ચ યમવરુણૌ, સ્ફિજિ વૃષાસુરૌ, ઊર્વોઃ ગન્ધર્વપુષ્પદન્તૌ, જાન્વોઃ મૃગગ્રીવૌ. જઙ્ઘયોઃ પિતૃદૌવારિકૌ ચરણયોઃ, એવમયમેશાની દિક્ શિરઃ નૈરૃતી દિગાદૌ વાસ્તુપુરુષઃ ॥
તત્ર ચ યત્સ્વાઙ્ગં સ્પૃશપ્રષ્ટા પ્રયચ્છતિ તત્રૈવ વાસ્ત્વઙ્ગે શલ્યં વિદ્યાત્ ।
અથવા યત્રૈવાઙ્ગે ગૃહપતેઃ ભૂયોભૂયો રુગ્ભવતિ ॥
અથ વાસ્તુદેવતામેકૈકામુદ્દિશ્ય ઘૃતં જુહુયાત્ ।
યદ્વાજ્યં હૂયમાને અગ્નિલક્ષણમશરભં ભવેત્તદ્દેવદેશે વા ॥
અથૈતદ્દેવતાભાગે સુખેન શલ્યજ્ઞાનમહં ચતુષ્ષષ્ટિપદવિભાગેન વક્ષ્યામિ ।
તત્ર બહિઃ પૂર્વેણાર્ધપદેશ્વરઃ ।
પર્જન્યઃ અધ્યર્ધપદેશ્વરઃ, પર્જન્યઃ અધ્યર્ધપદેશ્વરકરગ્રહઃ મહેન્દ્રરવિસત્યવૃષાઃ યથાક્રમં દ્વિદ્વિગ્રહેશાઃ; અન્તરિક્ષોધ્યર્ધપદેશઃ ।
પવનોઽર્ધપદેશશ્ચ દક્ષિણેન પુષ્પોઽર્ધપદેશઃ ।
વિતથોઽધ્યર્ધપદેશઃ ।
ગૃહર્ક્ષતયવભૃઙ્ગગન્ધર્વા દ્વિપદેશાઃ. કોશોઽધ્યર્ધપદેશઃ ।
શેષોઽર્ધપદેશશ્ચાત્ર દિઙ્નગરાજેનાર્ધપદેશાઃ ।
મુખ્યોઽર્ધપદેશઃ ।
ભલ્લાટચન્દ્રાદિદિતયો દ્વિપદેશાઃ ।
રાગોઽધ્યર્ધપદેશઃ ।
તદાશનોઽર્ધપદેશશ્ચ તદન્તરઃ પૂર્વેણાર્ધપદનાથઃ ।
યક્ષો દ્વિપદનાથોઽયં મા અર્ધપદનાથઃ સાવિત્રો દક્ષિણતોઽર્ધપદનાથઃ સવિતા દ્વિપદનાથો મિત્રઃ અર્ધપદનાથો રુદ્રઃ ।
ઉદગર્ધપદનાથો વ્યાધિઃ ।
દ્વિપદનાથો મહીશ્વરઃ ।
અર્ધપાદનાથઃ કામઃ ।
મધ્યે ચતુષ્પદેશ્વરો બ્રહ્મા એવં બહિર્દ્વાત્રિંશદ્દેવતાઃ ।
અન્તસ્ત્રયોદશ ।
એવં પઞ્ચચત્વારિંશત્ ।
તત્ર પ્રશ્નકાલે ।
યસ્ય નામ શ્રૂયતે રુતં વા તદસ્તિ વિદ્યાત્ પૃચ્છકવચનપ્રથમાક્ષરાદ્વા અકારાદિવર્ગે વાજિનરાઃ શ્વગોમાયુમેષરાસભાજમ ।
વસ્તુતો નવધા વિભક્તસ્ય મધ્યે વકારઃ અકનત એવં સગ ઇત્યેતે ક્રમેણ પ્રાચ્યાદિષુ વર્ણાઃ ।
વર્ણપ્રથમશ્રવણાદ્વાસ્તુનિ તદ્દિશિ શલ્યમ્ ।
લગ્નાચ્છૂન્યેષુ કેન્દ્રેષુ નિઃશલ્યં દૃઢં ભવતિ ।
પાપયુક્તેષુ સશલ્યં ચ કેન્દ્રે રાશિવશા દિગ્ભવતિ બલિનિગ્રહે અસ્થિશલ્યમ્ ।
બલહીને શર્કરાઙ્ગારકાષ્ઠતુષભસ્માદિ તત્ર સર્વેષ્વસ્થિષુ કર્તુર્મરણં ભવતિ શર્કરાતુષકેશાઙ્ગારભસ્મશલ્યેષુ શોકાનર્થવ્યાધિમરણચૌરોપદ્રવાઃ સશલ્યે ચ દેવતાયતને દેવતાસન્નિધાનં ન ભવતિ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન નિઃશલ્યં વાસ્તુદૈવતાયતનં કુર્યાત્ ।
દેવતાયતનદક્ષિણે ભાગે દેવતાકોશભવનમ્ ।
તસ્યાગ્નેયે મહાનસમ્ ।
દક્ષિણેન સ્નાનભવનમ ।
નૈઋતે કુપ્યગૃહમ્ ॥ ।
પશ્ચિમેન તોયગૃહમ ।
વાયવ્યેન ભાણ્ડગૃહમ્ ।
ઉદક્પ્રેક્ષ્યાગારમ્ ।
ઐશાનેનેજ્યાગૃહમ્ ।
પ્રાક્સર્વકર્મકારગૃહમિતિ॥
એતાન્યપિ શલ્યવર્જિતાનિ કુર્યાત્ સર્વત્ર દ્રવિણશલ્યેન વૃદ્ધિર્ભવતિ ।
તદ્વિજ્ઞાનં ભવતિ ।
ભવતિ ચાત્ર-
ઊર્દ્ધ્વસ્થે કેન્દ્રગે સોમ્યૈ શલ્યં દ્રવિણસંજ્ઞિતમ્।
દિક્ત્વત્રાપ્યવગન્તવ્યા કેન્દ્રરાશિવશેન ચ

ઊષ્મા પ્રદૃશ્યતે યત્ર ચ્છત્રાકારઃ ક્ષિતૌ ક્વચિત્ ।
તત્ર વિત્તં વિજાનીયાત્સુષિરં યદિ ભૂતલમ્

નીલાભિઃ શ્વેતપક્ષ્માભિર્મક્ષિકાભિઃ સમન્વિતા ॥
દુર્ગન્ધા ચ તથા ભૂમિસ્તત્રાધસ્તાદ્ધનં ભવેત્

એકનાલસમર્થે દ્વે દૃશ્યેતે યત્ર પુષ્કરે ॥ ।
ભૂયોભૂયશ્ચ તત્રાધઃ કથયન્તિ ધનં બહુ

અક્ષીરા ક્ષીરિણો વૃક્ષાસ્તન્તુભિર્યદિ વેષ્ટિતાઃ ॥
અકણ્ટકાઃ કણ્ટકિનસ્તત્રાપિ દ્રવિણં વદેત્

દ્રુમે ભવતિ વંદાકં યત્ર ચાન્યં નરાધિપ ॥ ॥
તત્રાપિ દ્રવિણં વાચ્યં શ્વેતં યત્ર ચ કિંશુકમ્

હિમામ્ભસી ન ધ્રિયતે ન પ્રરોહન્તિ પાદપાઃ ॥
અકાલે પુપ્પદા વૃક્ષાસ્તત્રાધો ધનમાદિશેત

શાઙ્ગકો મૈથુનં યત્ર ભુજગશ્ચિત્રમસ્તકઃ ॥
દૃશ્યતે યત્ર રાજેન્દ્ર તત્રાધો ધનમાદિશેત

ઇતિ શ્રીવિ૦ ધ૦ તૃ૦ મા૦ વ૦ સં૦ પ્રતિષ્ઠાકલ્પશલ્યોદ્ધારો નામ પઞ્ચનવતિતમોઽધ્યાયઃ