વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.86.90

3.86
॥વજ્ર ઉવાચ॥
પ્રોક્તં ત્વયા દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રતિમાલક્ષણં શુભમ્ ॥
પ્રાસાદલક્ષણં સમ્યક્કથયસ્વામિતદ્યુતે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
હસ્તપ્રમાણન્તત્પ્રોક્તં પ્રાસાદાનાં તુ લક્ષણમ્ ॥
સંસ્થાનતો વિનિર્દિષ્ટં હસ્તમાનાનુકીર્તનમ્

તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥
પ્રાસાદલક્ષણં શ્રેષ્ઠં વિજયારોગ્યવર્ધનમ્

ભાગં તુ જગતી કાર્યા પ્રાસાદો ભાગમેવ ચ ॥
કર્તવ્યા જગતી માત્રતલ્પોચ્છ્રાયત્રિભૃમિકા

ઉચ્છ્રાયા તેન કર્તવ્યા હ્યેકૈકા ભૂમિકા ગતિઃ ॥
ભદ્રપીઠાકૃતિઃ કાર્યા ભૂમિકા ભૂમિકા પુનઃ

પ્રસાદાર્થં કટિઃ કાર્યા કૂટમેવ તથૈવ ચ ॥
કટિમૂલાષ્ટભાગેન સોપાનવિસ્તરા ભવેત્

સમસંખ્યં તુ કર્તવ્યં સોપાનં ભૂમિકાં પ્રતિ ॥
કૂટઃ કાર્યસ્ત્રિધોચ્છેદઃ શુભામલકસારકઃ

ચતુરસ્રસ્તથા રાજન્ક્રમોપચયસંયુતઃ ॥
વિચ્છેદાશ્ચાત્ર કર્તવ્યાઃ સિંહમાલાવિભૂષિતાઃ

દ્વારોચ્છ્રાયાશ્ચ કર્તવ્યા દેવાશ્ચાષ્ટાંશસંયુતાઃ ॥
વિસ્તારં દ્વિગુણં ચાત્ર દ્વારોચ્છ્રાયં તુ કારયેત્

દ્વારશોભાવતી કાર્યા ચન્દ્રશાલા સમુચ્છ્રિતા ॥
કૂટપ્રથમવિચ્છેદે શુભામલકસારકૈઃ

દ્વારૈશ્ચતુર્ભિર્ભગ્નૈસ્તુ ન ભગ્નૈર્વા મહીપતે ॥
પ્રાસાદમેતત્કર્તવ્યં કૂટચ્છેદદ્વયે તથા

વિચ્છિન્ન ચન્દ્રશાલાભિશ્ચતસૃભિરિવાવૃતમ્ ॥
હિમવાન્નામ વિખ્યાતઃ પ્રાસાદોઽયં મનોહરઃ

કૂટચ્છેદદ્વયોપેતો માલ્યવાનભિધીયતે ॥
એકકૂટસ્તથૈવાયં શૃઙ્ગવાનિતિ કીર્તિતઃ

આગારાખ્યો ભવત્યેષ દ્વારેણૈકેન શૃઙ્ગવાન્ ॥
અગારો ભવનાખ્યઃ સ્યાત્પ્રાસાદસ્તુ દ્વિમેખલઃ

ગૃહાખ્યશ્ચૈષ નિર્દિષ્ટઃ પ્રાસાદશ્ચૈકમેખલઃ ॥
શૃઙ્ગવાન્નિષધાખ્યઃ સ્યાત્પ્રાસાદસ્તુ દ્વિમેખલઃ

સ એવ નીલો ભવતિ તથા ચૈવૈકમેખલઃ॥
માલ્યવાઞ્શ્વેતસંજ્ઞઃ સ્યાત્પ્રાસાદસ્તુ દ્વિમેખલઃ ॥ ૧૬
વિન્ધ્યનામા ભવત્યેષ તથા ચૈવૈકમેખલઃ ॥
અગારભેદરહિતઃ સર્વઃ સર્વદિવૌકસામ્

રાજન્દેવગૃહાઃ કાર્યા યથેષ્ટાશામુખાઃ શુભા॥
આગારભેદાઃ કર્તવ્યાઃ પૂર્વપશ્ચિમદિઙ્મુખાઃ

તેષાં લિઙ્ગપ્રતિષ્ઠૈકા શસ્તા ભવતિ પાર્થિવ ॥
દ્વિમેખલા યે કથિતાસ્તથા ચૈવૈકમેખલાઃ

ભાગસ્તેષાં તુ જગતી ભાગસ્તેષાં તથા કટિઃ ॥
ભાગમેકં તથા કાર્યં કૂટં પ્રાગ્વન્મહીપતે ॥

વલભીસંસ્થિતં રમ્યં પ્રાસાદં તુ ચતુર્દિશમ્ ॥
વિસ્તારત્રિગુણાયામં તથા ચૈવૈકમેખલમ્

પાર્શ્વયોર્વલભીપૃષ્ઠે ચન્દ્રશાલાયુતં ભવેત્ ॥
પ્રાસાદે તત્ર કર્તવ્યસ્ત્રયાશ્ચામલસારકાઃ

ભાગસ્તુ મેખલા તત્ર કટિભાગસ્તથા ભવેત્ ॥
ભાગ એકસ્તુ વલભી તથા તત્ર પ્રકીર્તિતા

પ્રાસાદસ્યાષ્ટમો ભાગઃ કર્તવ્યો મેખલાગતિઃ ॥
કષ્ટ્યષ્ટભાગો દ્વૌ હિત્વા સોપાનં વિસ્તરાદ્ભવેત્

એકસ્યા દિશિ ચૈવાત્ર દ્વારઃ કાર્યઃ સમુચ્છ્રયઃ ॥
સ્વેચ્છાશાભિમુખઃ કાર્યો વલભીસંજ્ઞિતસ્ત્વયમ્

પ્રાસાદેઽસ્મિઁસ્તુ કર્તવ્યા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥
એકાનંશાથ વા કાર્યા મધ્યગા રામકૃષ્ણયોઃ

ગણેશસ્કન્દયોર્મધ્યે કર્તવ્યો વા ત્રિલોચનઃ ॥
મધ્યેર્કચન્દ્રયોઃ કાર્યસ્ત્વષ્ટા વાપિ જનાર્દનઃ

એકૈવ દુર્ગા કર્તવ્યા બહુબાહુ વિભૂષિતા ॥
તત્ર કાર્યાથ વા લક્ષ્મીર્જગત્ત્રિતયભૂષણા

વિષ્ણુર્ભોગશયઃ કાર્યઃ પ્રાસાદે તત્ર વા નૃપ ॥
ચતુરાત્માથવા કાર્યો દેવદેવો જનાર્દનઃ

શક્રકીનાશવરુણૈઃ સહિતો વા ધનેશ્વરઃ ॥
અન્યે દેવા ન કર્તવ્યા યે મયા નાનુકીર્તિતાઃ

એકાશાભિમુખૈર્દ્વારૈશ્ચતુર્ભિઃ સંયુતસ્ત્વયમ ॥
બ્રહ્મણા વૃદ્ધિદો નામ પ્રાસાદઃ પરિકીર્તિતઃ

કર્તવ્યસ્તત્ર લોકેશશ્ચતુરાત્મા હરિસ્ત્વથ ॥
વિસ્તારત્રિગુણૈશ્છાયાં દ્વારાંસ્તત્ર નિવેશયેત્

વિસ્તારત્રિગુણોચ્છ્રાયૈર્દ્વારૈર્વા સંયુતસ્ત્રિભિઃ ॥
પ્રાસાદોઽયં ભવેદ્રાજઁસ્ત્રિગુણો નામતઃ શુભઃ

એકાશાભિમુખદ્વારગર્ભભિત્તિસમન્વિ તઃ ॥
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ પ્રાસાદેઽત્ર નિવેશયેત્

આદિત્યવિષ્ણુચન્દ્રાર્કાઃ પૃથગ્ભૂપાલસત્તમ ॥
ગણેશરુદ્રસ્કન્દાન્વા પ્રાસાદેઽસ્મિન્નિવેશયેત્

પાર્શ્વસ્થવલભીહીનો વલભીસંજ્ઞિતો ભવેત્ ॥
પ્રાસાદઃ પાર્શ્વસંયુક્તઃ શિખરો નામતો નૃપ

પાર્શ્વસ્થવલભીહીનં વૃત્તિદં કામદં ભવેત ॥
પાર્શ્વસ્થવલભીહીનં ત્રિગુણં નૃગૃહં ભવેત્

કૃતવિસ્તૃતદિગ્દ્વારં પ્રાસાદં વલભીગતમ્॥
તુરગાખ્યં વિનિર્દિષ્ટં રેતોમન્દગૃહં હિતમ્

વિનાયકસ્ય તત્કાર્યં ભદ્રકાલ્યસ્તથૈવ ચ ॥
સ્કન્દસ્ય કાર્યં તદ્રાજઁલ્લક્ષ્મ્યા કાર્યમથાપિ વા

નાગાનાં પ્રમથાનાં વા નાન્યસ્ય તુ વિધીયતે ॥
કૃતવિસ્તૃતદિગ્દ્વારં તુરગં કુઞ્જરં સ્મૃતમ્

તુરગાભિહતાનાં ચ દેવાનાં તત્પ્રશસ્યતે ॥
શક્રસ્ય ચ મહાભાગ નાન્યેષાં તદ્વિધીયતે

યથેષ્ટસંખ્યાગર્ભં તુ પ્રાસાદં વલભીગતમ્ ॥
યથેષ્ટન્નામ વિખ્યાતં યથેષ્ટાયામસંજ્ઞિતમ્

યથેષ્ટમાનં દ્વારન્તદ્ દ્વારેણૈકેન સંયુતમ્ ॥
એકગર્ભં તદેવોક્તં વિશાલં નામ પાર્થિવ

યથેષ્ટે ચ વિશાલે ચ કર્તવ્યા માતરો નૃપ ॥
ગ્રહા વા રાજશાર્દૂલ નક્ષત્રાણ્યથ વા પુનઃ

આદિત્યા વસવો રુદ્રા વિશ્વેદેવા મરુદ્ગણાઃ ॥
ભૃગવોઙ્ગિરસઃ સાધ્યા દેવો વા યદિ વાશ્વિનૌ

અષ્ટૌ વાથ દિશાં પાલા યદિ વા ભૂતપઞ્ચકમ્ ॥
એવં દેવગણઃ કાર્યો રાજન્પ્રાસાદયોસ્તયોઃ

આયતા માલ્યવત્પૃષ્ઠે વલભી તુ યદા ભવેત્ ॥
કર્તવ્યો ભદ્રકાલ્યર્થે પ્રાસાદો ભદ્રસંજ્ઞિતઃ

તિર્યક્સ્થા માલ્યવત્પૃષ્ઠે વલભી તુ યદા ભવેત ॥
દ્વારપાલેતિ સ પ્રોક્તઃ પ્રાસાદો વિબુધપ્રિયઃ

સુભદ્રાખ્યસ્ય નિર્દિષ્ટઃ શ્વેતાખ્યો ભદ્રવત્કૃતઃ ॥
કૃતસ્તુ દ્વારશાલાવત્સૌમ્યઃ સ્યાદ્ગન્ધમાદનઃ

સૌમ્યઃ સુભદ્રશ્ચ તથા સર્વેષામેવ શસ્યતે ॥
અષ્ટત્રિકૂટં ત્રિચ્છેદં શુભામલકસારકમ્

અષ્ટાંશજગતીબન્ધં તથા ચૈવૈકમેખલમ્ ॥
અષ્ટગર્ભાષ્ટદિગ્દ્વારં કમલં પરિકીર્તિતમ્

અષ્ટૌ તત્ર તુ કર્તવ્યા ગ્રહાઃ કેતુવિવર્જિતાઃ ॥
સૂર્યઃ શુક્રઃ કુજો રાહુઃ સૌરશ્ચન્દ્રો બુધો ગુરુઃ

ક્રમેણાનેન કર્તવ્યં તત્ર રાજન્ગૃહાષ્ટકમ્ ॥
ભૂજલાકાશવહ્નીન્દુદીક્ષિતાર્કમરુત્તનુઃ

મહાદેવોઽથ વા કાર્યસ્તત્ર દેવો જગદ્ગુરુઃ ॥
અષ્ટાત્મા વાસુદેવો વા પ્રભવે યાપનેન ચ

પ્રાસાદેઽસ્મિંસ્તુ કર્તવ્યો વિધિનાનેન વા હરિઃ ॥
ચતુરાત્મા તુ કર્તવ્યો દિગ્દ્વારેષ્વત્ર કેશવઃ

અશ્વશીર્ષં વરાહં ચ નરસિંહં ત્રિવિક્રમમ્ ॥
ઈશાનાદિષુ કોણેષુ કાર્યા દેવા નરોત્તમ

ઉચ્છ્રિતા જગતી કાર્યા ભદ્રપીઠાકૃતિં વિના ॥
પ્રાગ્ભાગવલભીહીનં તુરગં તત્ર કારયેત્

પ્રશસ્તઃ સર્વદેવાનાં પ્રાસાદસ્ત્વરુણોદયઃ ॥
પૂર્વાપરાશાભિમુખઃ કાર્યોયં નાન્યદિઙ્મુખઃ

અયમેવાતિદીર્ઘસ્તુ પ્રાસાદો ગૃહસંજ્ઞિતઃ ॥
પ્રાસાદે ત્વરુણે લગ્ના વલ્યપ્રાસાદકાવુભૌ

યામ્યોત્તરાશાભિમુખૌ તદ્વજ્જગતિ બન્ધનૌ ॥
સમ્મુખૌ તૌ તુ જગતિ વલભીચ્છન્દકૌ ભવેત્

શુભા જાલપ્રતિચ્છન્ના સૌભદ્વારમુખા તથા ॥
તત્ર સ્યાદ્ગરુડો નામ પ્રાસાદઃ સુમનોહરઃ

આદિત્યસ્ય પ્રતિષ્ઠાનં પ્રાસાદે તત્ર શસ્યતે ॥
દણ્ડપિઙ્ગલકૌ કાર્યૌ તત્ર પ્રાસાદયોર્દ્વયોઃ

તયોર્વા નૃપ કર્તવ્યૌ રતૌ મન્દયમાવુભૌ ॥
કર્તવ્યૌ વા મહારાજ તથા કેશવશઙ્કરૌ

પ્રાસાદે ગરુડો વાપિ કર્તવ્યશ્ચન્દ્રમા બુધૈઃ ॥
પાર્શ્વપ્રાસાદયોસ્તસ્ય કર્તવ્યૌ શિશિરામ્બુપૌ

પ્રાસાદે ગારુડે વાપિ કામદેવં તુ કારયેત્ ॥
પાર્શ્વ પ્રાસાદયોસ્તસ્ય કર્તવ્યૌ વનમાલિનૌ

પ્રાસાદે ગારુડે વાપિ કર્તવ્યો દેવરાડ્ બુધૈઃ ॥
પાર્શ્વપ્રાસાદયોસ્તસ્ય કર્તવ્યૌ વનમાલિનૌ

પ્રાસાદે ગારુડે વાપિ કર્તવ્યશ્ચ તથા યમઃ ॥
પાર્શ્વપ્રાસાદયોસ્તસ્ય મૃત્યુકાલૌ નિવેશયેત્

પ્રાસાદે ગારુડે વાપિ કર્તવ્યો વરુણો ભવેત્ ॥
પાર્શ્વપ્રાસાદયોઃ કાર્યા ગઙ્ગા કાલિન્દિરેવ ચ

પ્રાસાદે ગારુડે વાપિ ધનાધ્યક્ષં તુ કારયેત્ ॥
પાર્શ્વપ્રાસાદયોસ્તસ્ય શઙ્ખપદ્મૌ નિવેશયેત્

પ્રાસાદે ગારુડે વાપિ બ્રહ્માણં વિનિવેશયેત્ ॥
પાર્શ્વપ્રાસાદયોસ્તસ્ય કર્તવ્યૌ કેશવેશ્વરૌ

પ્રાસાદે ગારુડે વાપિ મહાદેવં નિવેશયેત્ ॥
પાર્શ્વપ્રાસાદયોસ્તસ્ય કાર્યૌ વિષ્ણુપિતામહૌ

વિનાયકઃ કુમારો વા કર્તવ્યો યદુનન્દન ॥
વીરભદ્રશ્ચ નન્દી ચ કર્તવ્યૌ વા મનોહરૌ

પ્રાસાદે ગારુડે વાપિ ગરુડં વિનિવેશયેત્ ॥
પાર્શ્વપ્રાસાદયોઃ કાર્યઃ કશ્યપો વિનતા તથા

પ્રાસાદે ગારુડે વાપિ વાસુદેવં નિવેશયેત્ ॥
પાર્શ્વપ્રાસાદયોસ્તસ્ય કાર્યૌ રુદ્રપિતામહૌ

ચન્દ્રાર્કૌ વા મહારાજ યદિ વા વરુણાનિલૌ ॥
લક્ષ્મીં ચ કાલરાત્રીં ચ યદિ વાપ્યનલાનિલૌ

તાર્ક્ષ્યાનન્તૌ મહારાજ યદિ વા ગરુડારુણૌ ॥
પ્રાસાદે ગારુડે વાપિ ધર્મઃ કાર્યો મહીપતે

પાર્શ્વપ્રાસાદયોસ્તસ્ય કાર્યોઽર્થઃ કામ એવ ચ ॥
લિઙ્ગાકારં તુ કર્તવ્યં દેવવેશ્મ ત્રિમેખલમ્

તસ્ય નામ ભવેલ્લોકે શર્વેતિ નરપુઙ્ગવ ॥
દ્વિમેખલસ્ય તસ્યૈવ ત્રૈલોક્યમિતિ નિર્દિશેત્

સ એવ લિઙ્ગનામા સ્યાત્પ્રાસાદસ્ત્વેકમેખલઃ ॥
કૂટવદ્વલભીયુક્તં સર્વકીટં પ્રકીર્તિતમ્

બ્રહ્માણ્ડમિતિ વિજ્ઞેયં ત્રૈલોક્યં વલભીયુતમ્ ॥
લિઙ્ગાખ્યં વલભીયુક્તં સારમિત્યભિધીયતે

શર્વાદ્યાઃ ષડિમે કાર્યાઃ પૂર્વપશ્ચિમદિઙ્મુખાઃ ॥
લિઙ્ગસંસ્થાપનં કાર્યં નિત્યમેતેષુ પણ્ડિતૈઃ

પ્રાસાદં વલભીસંજ્ઞં ચતુરસ્રં વિમેખલમ્ ॥
ચતુરસ્રમિતિ ખ્યાતં કાર્યં તત્સુમનોહરમ્

વિદ્વારં સ્તંભસંયુક્તં પુરસ્તાદ્ભિત્તિવર્જિતમ્ ॥।
શાક્રં દેવગણૈર્યુક્તં યમં વા પિતૃસંયુતમ્

માતૃયુક્તં મહાકાલં નૃસિંહમથ વા પુનઃ ॥
દુર્ગાં દેવીં તથા રાજન્નક્ષત્રં શશિનં તથા

।
ગ્રહૈર્દિવાકરં યુક્તં નાગૈર્વા નૃપ વાસુકિમ ॥
સુમેખલં તન્નિર્દિષ્ટં તથા નૃપ સમેખલમ્

વિમેખલં તત્કથિતં રાજન્દ્વારં દ્વિમેખલમ્॥।
ત્રિમેખલં તત્કથિતં મેખલાઢ્યં મહીપતે

સર્વેષ્વેતેષુ કર્તવ્યાઃ સભાસ્થાઃ સર્વકીર્તિતાઃ ॥
અન્યેપ્યનુક્તાઃ કર્તવ્યાઃ સભાસ્થા નરપુઙ્ગવ ॥।

ચતુરસ્રાદયસ્ત્વેતે દ્વારવન્તો મહીપતે ॥
ધિષ્ણ્યશલ્યબુધેન્દ્વાખ્યા નામતઃ પરિકીર્તિતાઃ

ચતુરસ્રો ગૃહઃ કાર્યઃ પ્રાસાદસ્ત્વેક ભૂમિકઃ॥
ગૃહ ઇત્યેવ વિખ્યાતો લક્ષ્મીં તત્ર નિવેશયેત

સ એવ કાર્યો દેવાનાં યથષ્ટો બહુભૂમિકઃ ॥
બહુભૂમિકસંજ્ઞસ્તુ યથેષ્ટં નૃપપુઙ્ગવ

ભૂમિકાદ્વાદશોપેતઃ ષડસ્રો મેરુરુચ્યતે ॥
ચતુર્દ્વારસ્તુ કર્તવ્યઃ સર્વેષાં ત્રિદિવૌકસામ

શુક્તિમાન્નામતઃ સર્વઃ સ ચૈકાદશભૂમિકઃ ॥
મન્દરો નામતઃ પ્રોક્તઃ સ તદ્દ્વાદશભૂમિકઃ

નવભિર્ભૂમિકાભિસ્તુ પારિયાત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
અલકો નામ વિખ્યાતસ્તથા ચૈવાષ્ટભૂમિકઃ ॥

વિમાનઃ સપ્તભૌમઃ સ્યાત્પલભૌમો નન્દનઃ સ્મૃતઃ ॥
પઞ્ચતઃ પઞ્ચ મઃ સ્યાચ્ચતુર્ભૌમશ્ચતુષ્કકઃ

ત્રિભૂમિસ્તુ ત્રિભૂમિઃ સ્યાદ્દ્વિભૂમ્યાખ્યો દ્વિભૂમિકઃ ॥
એકભૌમસ્તુ નિર્દિષ્ટસ્તથા ચૈવૈકભૂમિકઃ

।
પ્રોક્તઃ સમુદ્રાખ્યસ્તથા વૃત્તૈકમેખલઃ ॥
મેખલા ચતુરસ્રા તુ ભદ્રપીઠાકૃતિર્ભવેત્

કૃતસ્ત્વષ્ટપરિચ્છેદૈઃ સર્વસ્વામલસારકૈઃ॥
વૃત્ત એવ તથા નન્દી પ્રાસાદઃ પરિકીર્તિતઃ

દીર્ઘરાજગુહાકારો ગુહારાજઃ પ્રકીર્તિતઃ॥
ભદ્રકાલ્યાસ્તથા કાર્યા વિષ્ણોર્ભાગશયસ્ય વા

એકશૃઙ્ગસ્તથા વૃત્તો વૃષાખ્યઃ સ્યાદ્દ્વિમેખલઃ ॥
હંસાકારસ્તથા હંસો ઘટાકાગ્સ્તથા ઘટઃ

સિંહાકારઃ સ્મૃતઃ સિંહો મણ્ડપો મણ્ડપાકૃતિઃ ॥
દ્વાદશાસ્રિઃ ષડસ્રિસ્તુ તથાષ્ટાસ્રિર્મહીપતે

પ્રાસાદાસ્તુ મયા પ્રોક્તાસ્તથા પ્રોક્તાશ્રયસ્થિતિઃ ॥
પઞ્ચભિઃ શિખરૈર્જુષ્ટશ્ચતુર્ભિરપિ મણ્ડપૈઃ

દ્વારૈશ્ચતુર્ભિઃ સંયુક્તઃ કૈલાશઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
ત્રિમેખલસ્ત્રિશૃઙ્ગશ્ચ ત્રિકૂટો નામ વિશ્રુતઃ

શૃઙ્ગેણૈકેન સંયુક્તશ્ચતુર્ભિરપિ મણ્ડપૈઃ॥
ચતુર્દ્વારઃ સ્મૃતઃ સૌમ્યઃ પ્રાસાદઃ સુમનોહરઃ

પ્રાકારં જાનુદઘ્ના સ્યાદ્યસ્યૈકા જગતી ભવેત્॥
પ્રાસાદતુલ્યા ત્ર્યંશા તુ ત્ર્યંશતુલ્યા તથા કટિઃ

શિખરઃ કુહરોપેતો નાનારૂપકભૂષિતઃ॥
એકમણ્ડપસંયુક્તસ્તાદૃશૈઃ સુરમન્દિરૈઃ

સ્વલ્પૈર્વિદિક્ષુ સંયુક્તશ્ચતુર્ભિર્ભુવિ મણ્ડપૈઃ॥
સોપાનમૂલે સંયુક્તો દ્વાભ્યામેવ નરાધિપ

પ્રાસાદો રાજરાજાખ્યો મુખ્યોઽયં પરિકીર્તિતઃ॥
પ્રાસાદે રાજરાજાખ્યે ચત્વારો યદિ મણ્ડપાઃ

સર્વે શિખરહીનાઃ સ્યુસ્તથા સોપાનમૂલગાઃ॥
અષ્ટૌ દેવગૃહાણિ સ્યુઃ સ ભવેદ્ધરણીધરઃ

મણ્ડપૈઃ શિખરોપેતૈવિમાનાખ્યઃ સ વૈ ભવેત ॥
વિદિક્ષુ યત્ર પ્રાસાદાશ્ચત્વારો મણ્ડપાન્તરે

મણ્ડપાઃ શિખરોપેતા મધ્યમંજારિસંયુતાઃ ॥
નવભિઃ શિખરૈરેષ પ્રાસાદઃ સુરરાડ્ ભવેત્

બહુવાતાયનોપેતો બહુજાલગવાક્ષકઃ ॥
ચતુરસ્રોઽથ વા વૃત્તસ્તથૈવોચ્છ્રિતમેખલઃ

આનન્દનામા ભવતિ પ્રાસાદઃ સર્વતોમુખઃ ॥
મેખલાપૃષ્ઠભૂભાગાત્ક્રમેણામલસારકૈઃ

અવિચ્છિન્નૈઃ ક્રમાદ્દ્વારૈર્બહુભિર્યો વિનિર્મિતઃ ॥
ન મુણ્ડો ન ચ શૂલાગ્રઃ પ્રાસાદઃ સુસમઃ સ્મૃતઃ

મુણ્ડમણ્ડલસંયુક્તઃ સ એવોક્તઃ પ્રભઞ્જનઃ ॥
ચતુર્ભિર્મણ્ડપૈર્યુક્તો વિશ્વકર્મેતિ કીર્ત્યતે ॥

મણ્ડપૈઃ સુસમાકારૈશ્ચતુર્ભિરપિ સંયુતઃ ॥
મહાસુમન ઇત્યેષ પ્રાસાદઃ પરિકીર્તિતઃ

ભદ્રાકારઃ સ્મૃતશ્છત્રો મૃદઙ્ગઃ સ્યાત્તદા કૃતિઃ ।
વિપરીતો મૃદઙ્ગસ્તુ વજ્ર ઇત્યભિધીયતે

એકા કટિર્ભવેદ્યસ્ય તથૈકા જગતી નૃપ ॥
શિખરા શ્રેણિગાઃ પઞ્ચ દ્વારાઃ પઞ્ચ તથા નૃપ

પ્રાસાદો લોકપાલાખ્યો લોકપાલેષુ શસ્યતે ॥
શંસન્ત્યથાન્યં પ્રાસાદં મહાભૂતગણસ્ય ચ

પ્રાસાદો વર્તુલકટિસ્તથા વર્તુલમેખલઃ ॥
અષ્ટાસ્રિઃ શિખરોપેતો દ્વારાષ્ટકભૂષિતઃ

દિગ્બન્ધ ઇતિ વિખ્યાતઃ પ્રાસાદઃ સર્વદૈવતઃ ॥
પશ્ચાદ્ગવિટકોપેતો જગતી માનમણ્ડલઃ

પ્રાસાદસ્ત્વેકશિખરઃ સામાન્યઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
મણ્ડપે જાલકોપેતે પશ્ચાદ્ભાગે ગુહા ભવેત

વિમેખલોઽયં પ્રાસાદઃ સુગુહઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
સ એવ ત્રિગુણોપેતસ્ત્રિગુણઃ પરિકીર્તિતઃ

હિમવાન્બહુભિસ્તમ્ભૈર્યુતો ભવતિ નન્દકઃ ॥
સ્તમ્ભવાન્વલભીયુક્તઃ પ્રાસાદો ભિત્તિવર્જિતઃ

આકાશની સા ભવતિ તત્રાકાશં પ્રકલ્પયેત ॥
ષોડશસ્રિસ્તુ કથિતઃ પ્રાસાદસ્તાવદસ્રિકઃ ॥

પ્રાસાદઃ શઙ્ખસંજ્ઞઃ સ્યાચ્છઙ્ખાકારઃ સુશોભનઃ ॥
પદ્માભશિખરોપેતો વૈજયન્તો મહીપતે

અનાસ્રિઃ શિખરોપેતો ભવેદમ્બુદસંજ્ઞિતઃ ॥
શિખરૈઃ કુહરોપેતૈર્ભવેન્મઙ્ગલસંજ્ઞિતઃ

પ્રાસાદાનાં શતં ચૈતત્સમાસાત્કથિતં મયા ॥
યથેચ્છાશામુખાઃ કાર્યા યેષાં દિઙ્ ન પ્રયોજિતાઃ

સર્વે દેવગણાઃ કાર્યા યેષાં દેવો ન કીર્તિતઃ॥
વિષ્ણોર્દેવસ્ય કર્તવ્યઃ સર્વ એવ વિશેષતઃ

અન્યમિશ્રૌ ન કર્તવ્યૌ ચન્દ્રાર્કાવેકવેશ્મગૌ ॥
સૂર્યેણ સંયુતશ્ચન્દ્રઃ ક્ષીણઃ કેતુઃ ક્ષયાવહઃ

પરસ્પરાશાભિમુખૌ કર્તવ્યૌ સૂર્યરાત્રિપૌ ॥
પૂર્વાપરાશાભિમુખૌ ન તુ યામ્યોત્તરામુખૌ

પૂર્વાપરાશાભિમુખૌ યદ્વા સ્યાતાં તદા શશી ॥
પૂજ્યો ભવતિ ધર્મજ્ઞ કર્તુઃ કલ્યાણકારકઃ

નૈકવેશ્મગતૌ કાર્યૌ ગ્રહૌ સ્કન્દવિનાયકૌ ॥
ન નાગગરુડૌ કાર્યૌ ન ચાન્તકમહેશ્વરૌ

મહાકાલનૃસિંહૌ ચ રક્તાં શુષ્કાં તથૈવ ચ ॥
બ્રહ્મરુદ્રકૃતાન્તૈસ્તુ ભદ્રકાલ્યાથ વા સહ

કામદેવો ન કર્તવ્યસ્તથૈવ વરુણાનલૌ ॥
દેવસ્યૈકસ્ય નો કાર્યે દ્વે તથા ચ તથા નૃપ

પ્રાદુર્ભાવગતે કાર્યે તે ચ વિપ્ણોર્મહાત્મનઃ ॥
યેષામપિ ચ દેવાનાં દ્વન્દ્વયોગો વિગર્હિતઃ

તેષામપ્યન્યસહિતઃ પ્રશસ્તો નૃપસત્તમ ॥
ગ્રહસંખ્યાસુસહિતૌ કર્તવ્યૌ સૂર્યરાત્રિપૌ

મહાદેવસમીપસ્થૌ તથા સ્કન્દવિનાયકૌ ॥
વાસુદેવસમીપસ્થૌ શેષતાર્ક્ષ્યૌ તથૈવ ચ

એવમન્યસમેતાનાં યથાયોગૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
કર્તવ્યસ્તુ વિરુદ્ધાનાં દેવાનાં ચાપિ સઙ્ગમઃ

પ્રાસાદલક્ષણમિદં કથિતં સમાસાદાલોક્ય પૂર્વચરિતં હિ પિતામહોક્તમ ॥
શાસ્ત્રં હિતાય નરસત્તમ માનુષાણાં ધાર્યં ત્વયા તદતિયત્નપરેણ નિત્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પ્રાસાદલક્ષણો નામ ષડશીતિતમોઽધ્યાયઃ

3.87
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
પ્રાસાદમથ વક્ષ્યામિ સર્વતોભદ્રસંજ્ઞિતમ ॥
ચતુરાત્મા હરિર્યત્ર કર્તવ્યો જગતીપતે

એકત્ર જગતી કાર્યા ચતુરસ્રા મનોરમા ॥
તસ્યાં ગર્ભગૃહાઃ કાર્યા વિંશતિશ્ચતુરુત્તરાઃ

યેષાં પૃષ્ઠે જગત્યૂર્દ્ધવં પ્રાકારં વિનિવેશયેત્ ॥
સર્વત્ર મેખલાકારં તત્રાપિ વિનિવેશયેત

પ્રાસાદકા મહારાજ ચતુર્વિંશતિરેવ ચ ॥
ચતુર્ષુ દિક્ષુ સોપાનં મેખલાયાં નિવેશયેત્

સોપાનસ્ત્ર્યંશવિસ્તારો મેખલાયા પ્રકીર્તિતઃ ॥
સોપાનોભયતો રાજન્પ્રાસાદાસ્તે ત્રયસ્ત્રયઃ

ભવન્તિ મેખલાપૃષ્ઠે તદાદૌ ગર્ભમન્દિરમ્ ॥
વિમેખલં તુ સામાન્યં મધ્યે તેષાં વિમણ્ડપમ

હિમવન્સંજ્ઞિતૌ કાર્યૌ તસ્ય પાર્શ્વે વિમેખલૌ ॥
સોપાનમૂલે પ્રાસાદે દ્વેદ્વે કાર્યે મનોરમે

દંષ્ટ્રે દેવકુલાખ્યે તે સામાન્યાખ્યે વિમણ્ડપે ॥
તથૈવ જગતીપૃષ્ઠે કોણે દેવકુલં ન્યસેત્

પ્રાસાદો મધ્યમશ્ચાત્ર કર્તવ્યો મણ્ડપાન્વિતઃ ॥
ચત્વારો મણ્ડપાશ્ચાત્ર કાર્યાઃ શિખરસંજ્ઞિતાઃ

મધ્યપ્રાસાદકોણેષુ તથા મણ્ડપસન્ધિષુ ॥
દ્વિદ્વિગર્ભગુહાન્રમ્યાન્પ્રાસાદાન્વિનિવેશયેત્

એકૈકં મણ્ડપં ચાત્ર દ્વારત્રિતયભૂષિતમ્ ॥
ચતુર્થે ચ તથા દ્વારે દેવગર્ભગૃહં ભવેત્

મણ્ડપસ્ય ચ યે દ્વારા કાર્યાસ્તે સ્તમ્ભભૂષિતાઃ ॥
પ્રાસાદસ્યાસ્ય શિખરા ભવન્ત્યેવ નવૈવ તુ

ઉચ્છ્રિતં નવમં શૃઙ્ગં તુલ્યં સ્યાચ્છિખરાષ્ટકમ્ ॥
મધ્યમં શિખરં તત્ર કાર્યં શિખરવર્જિતમ્

રૂપકૈર્વિવિધૈર્યુક્તં ન મણ્ડં ન ચ શૂલવત્ ॥
અષ્ટૌ તુ શિખરાસ્તત્ર કર્તવ્યાઃ કુહરાન્વિતાઃ

જાલાગવાક્ષકોપેતૈઃ કુહરૈર્નૃપ ભૂષિતાઃ ॥
સર્વત્ર શિખરાઃ કાર્યાઃ શુભામલકસારકાઃ

સચક્રાઃ સપતાકાશ્ચ સધ્વજાશ્ચ નરાધિપ ॥
ખેઽભિષક્ત ઇવાભાતિ પ્રાસાદોઽયં સમુચ્છ્રિતઃ

ક્રમતો દેવતાન્યાસ પ્રાસાદેઽસ્મિન્નિબોધ મે ॥
વાસુદેવોઽત્ર કર્તવ્યઃ પૂર્વાશાભિમુખો નૃપ

પશ્ચિમાશામુખો વાપિ ન કાર્યશ્ચાન્યદિઙ્મુખઃ ॥
વાસુદેવદિશં ચાત્ર પૂર્વાં રાજન્પ્રકલ્પયેત્

તસ્યાશ્ચૈવાનુસારેણ દિશઃ સ્યાત્પરિકલ્પના ॥
દક્ષિણાશામુખઃ કાર્યો દેવઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રભુઃ

પશ્ચિમાશામુખઃ કાર્યઃ પ્રદ્યુમ્નશ્ચાપ્યનન્તરમ્ ॥
ઉત્તરશામુખો રાજન્નનિરુદ્ધો વિધીયતે

દિગ્ગર્ભા યે મયા પ્રોક્તા ગૃહા મણ્ડલસન્ધિગાઃ ॥
પ્રાઙ્મણ્ડપાદ્દક્ષિણતો લક્ષ્મીં તત્ર તુ કારયેત

દક્ષિણાદ્વામતો નિદ્રાં કાલરાત્રીં તુ દક્ષિણે ॥
પશ્ચિમાદ્વામતઃ સિદ્ધિં રતિં તસ્યૈવ દક્ષિણે

ઉત્તરાદ્વામતઃ કીર્તિં દક્ષિણેન સરસ્વતીમ્ ॥
પૂર્વસ્યાં વામભાગે તુ તથા પુષ્ટિં નિવેશયેત્

ઐશાન્યાદિક્રમાઃ કાર્યાઃ કોણપ્રાસાદગાસ્ત્વિમે ॥
અશ્વશીર્ષં વરાહં ચ નરસિંહં ત્રિવિક્રમમ્

પ્રાસાદકેષુ કર્તવ્યા મેખલા બન્ધકેષુ ચ ॥
ચતુર્વિંશતિરિત્યેતે વિબુધા વિબુધોત્તમ

તાર્ક્ષ્યં શઙ્ખં તથા પદ્મં ચક્રં લાઙ્ગલમેવ ચ ॥
મુસલં ચાપ્યનન્તં ચ ગદાં તાલં તથૈવ ચ

ત્રિશૂલં ચ તથા શાર્ઙ્ગં શરં મકરમેવ ચ ॥
પરશું મુદ્ગરં ચૈવ ચર્મ પાશં ચ પાર્થિવ

પટ્ટિશં નન્દકં ચૈવ શક્તિમૃષ્ટિં તથૈવ ચ ॥
વજ્રં ચ કૌસ્તુભં ચૈવ વનમાલાં ચ યાદવ

દંષ્ટ્રાં દેવગૃહાણાં મે ત્વં વિન્યાસમિદં શુણુ ॥
ઇન્દ્રાગ્ની પૂર્વતઃ કાર્યૌ દક્ષિણેન તથા નૃપ

યમશ્ચ નિરૃતિશ્ચૈવ પશ્ચિમે વરુણાનિલૌ ॥
ઉત્તરેણ ચ કર્તવ્યૌ ધનેશ્વરમહેશ્વરૌ

ગ્રહાષ્ટકં વા કર્તવ્યં દંષ્ટ્રા દેવગૃહેષુ ચ ॥
આદિત્યશુક્રૌ પૂર્વેણ યામ્યેન ચ કુજાસુરૌ

શનૈશ્ચરશશાંકૌ ચ તથા પશ્ચિમતો નૃપ॥
ઉત્તરેણ ચ કર્તવ્યૌ ચન્દ્રપુત્રબૃહસ્પતી

દંષ્ટ્રાદેવગૃહાવત્ર વાસુદેવસ્ય યાવુભૌ ॥
વાસુદેવપ્રતીહારૌ તયોર્વા કારયેન્નૃપ

સુભદ્રવસુભદ્રાખ્યૌ ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરાવુભૌ ॥
આષાઢયજ્ઞતાતાખ્યૌ કાર્યૌ સઙ્કર્ષણસ્ય તુ

જયં ચ વિજયં ચૈવ પ્રદ્યુમ્રસ્ય તુ કારયેત ॥
આમોદં ચ પ્રમોદં ચ અનિરુદ્ધસ્ય પાર્થિવ

પ્રાગુક્તં દેવતાન્યાસાદ્દંષ્ટ્રા દેવકુલેષ્વથ ॥
પ્રતીહારપ્રતિષ્ઠાનં શસ્યતે બહુભિર્ગુણૈઃ

ત એવ જ્ઞેયા દિક્પાલાસ્ત એવ ચ તથા ગ્રહાઃ ॥
એતત્ત્વં જગતીબન્ધે શૃણુ દેવાન્યથાક્રમમ્

ગાયત્રીં ચતુરો વેદાન્વૈષ્ણવીં ચાપરાજિતામ્ ॥
મૃત્યું કાલં યમં દણ્ડં કવચં શરમેવ ચ

સાંખ્યં યોગં પઞ્ચરાત્રં જ્ઞાનં પાશુપતં તથા ॥
વ્યાસવાલ્મીકિમાર્કણ્ડં મહાભૂતાનનન્તરમ્

એવંવિધેઽત્ર પ્રાસાદે વિસ્તીર્ણમજિરં ભવેત ॥
તોયૈસ્કૃત્રિમૈર્દિવ્યૈઃ સમ્બદ્ધૈરુપશોભિતમ્

દ્વારપાલાશ્ચતસ્રસ્તુ તતઃ કાર્યા વિજાનતા ॥
પ્રાસાદો દ્વારશાલાખ્યઃ સમરૂપો મનોહરઃ

શ્રેણીગતાશ્ચ પ્રાકારાઃ કાર્યા ગર્ભગુહાઃ શુભાઃ ॥
પ્રાદુર્ભાવં ન્યસેત્તેષુ વિષ્ણોરમિતતેજસઃ

અથ વા પાર્થિવશ્રેષ્ઠ સર્વાન્દેવગણાન્ક્રમાત ॥
પ્રાસાદમેતદ્વિધિવદ્યઃ કરોતિ મહીપતે

સર્વેષાં દેવતાનાં તુ નિત્યં વિહિતપૂજનમ્ ॥
કલ્પં ત્રેતાયુગસ્યાદૌ ચક્રવર્ત્યભિધીયતે

પરિવેશસ્તથા કાર્યઃ સ્વર્ગે વસતિ કામતઃ ॥
તતઃ સાયુજ્યતામેતિ દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ

ફલં ત્રૈલોક્યદાનસ્ય ધ્રુવમાપ્નોતિ માનવઃ ॥
પ્રાસાદેસ્મિન્સકૃત્કૃત્વા સર્વેષામેવ પૂજનમ્

ગન્ધમાલ્યનમસ્કારધૂપદીપાન્નસમ્પદા ॥
યથેષ્ટં કામમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સચક્રઃ સપતાકોઽયં પ્રાસાદોઽતિમનોહરઃ ॥
યાવદ્દર્શનમાયાતિ તાવન્નશ્યન્ત્યુપદ્રવાઃ

વ્યાધિશ્ચૈવાપમૃત્યુશ્ચ ઈતયશ્ચ તથા નૃપ ॥
નાશમાયાન્ત્યસન્દેહં તત્પ્રવિષ્ટસ્ય યાદવ

નાકાલમૃત્યવો રાજન્યોગિન્યો યક્ષરાક્ષસાઃ ॥
પ્રેતા વિનાયકા વાપિ પ્રભવન્ત્યપિ કસ્યચિત્

અત્ર સાત્ત્વતમુખ્યા યે સાયુજ્યં યાન્તિ તે ધ્રુવમ્ ॥
યે દેવગ્રહગાશ્ચાત્ર દાસીદાસગણાશ્ચ યે॥

સર્વે તે સ્વર્ગમાયાન્તિ યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ ॥
યસ્ય રાજ્ઞસ્તુ વિષયે પ્રાસાદોઽયં ભવત્યપિ

સ ચાપિ શક્રલોકસ્થશ્ચિરં મોદતિ પાર્થિવઃ ॥
તસ્મિન્પતાકાં યો દદ્યાત્તયા પાપં વિધૂયતે

ઈતયશ્ચ શમં યાન્તિ પુણ્યમાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ॥
કૃત્વા સિતં તં પ્રાસાદં ચક્રવર્ત્યભિધીયતે

એવં વિધાનવિહિતે મયા દેવા યથોદિતાઃ ॥
સર્વે સન્નિહિતાસ્તત્ર ભવન્તિ વસુધાધિપ

તત્ર યત્સલિલં તિષ્ઠેત્તત્તીર્થં સતતં ભવેત્ ॥
તત્ર યાત્રાવિધાને તુ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ

ઋષયશ્ચ મહાભાગાસ્ત્રૈકાલ્યામલદર્શિનઃ ॥
રાજર્ષયઃ પુરાણાશ્ચ સર્વે સમુદિતા ગણૈઃ

દિવિષ્ઠાઃ સુમહાત્માનઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમાઃ॥
ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ શુભા ભૂતગણાશ્ચ યે

સશરીરાઃ સમાયાન્તિ ઇષ્ટં દેવમહોત્સવમ્॥
તત્રોત્સવં નરઃ પશ્યન્ધ્રુવં કલ્યાણભાગ્ભવેત્

તત્ર હિંસા ન કર્તવ્યા દેવદ્રવ્યસ્ય કર્હિચિત ॥
રાજા વા તન્નિયુક્તો વા તત્રાસ્યાધિકૃતસ્તુ યઃ

સ યાતિ નરકં ઘોરં સપુત્રપશુબાન્ધવઃ ॥
અસ્મિઁલ્લોકે ધ્રુવં તસ્ય સ્થાનનાશો ભવિષ્યતિ

યે તત્ર ભક્તા મનુજાઃ સપશુદ્રવ્યસઞ્ચયાઃ ॥
નિત્યં વૃદ્ધિમુપાયાન્તિ દેવદેવપ્રસાદતઃ

દ્રષ્ટવ્યમેતત્ત્રિદિવેશવેશ્મ કૃતં યદન્યેન નરેન્દ્રચન્દ્ર ॥
દૃષ્ટ્વા હિ પાપૈઃ સકલૈર્મનુષ્યો વિમુચ્યતે પુણ્યમવાપ્નુયાચ્ચ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે સર્વતોભદ્રપ્રાસાદલક્ષણં નામ સપ્તાશીતિતમોઽધ્યાયઃ

3.88
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
સામાન્યમથ વક્ષ્યામિ પ્રાસાદાનાં તુ લક્ષણમ્ ॥
ચતુઃષષ્ટિપદં કાર્યં દેવતાયતનં સદા

દ્વારં ચ મધ્યમં તસ્ય સમદિક્સ્થં પ્રશસ્યતે ॥
દ્વારં વિસ્તરતઃ કાર્યં ભૂપાલ દ્વિગુણોચ્છ્રયમ્

ગૃહસ્થસ્ય તુ દ્વારેણ દ્વારદેવકુલદ્રુમૈઃ ॥
અવિદ્ધં તચ્ચ કર્તવ્યં નામ્બુસ્રાવિ ન કુક્ષિમત્

વજ્રમધ્યં નતં ચૈવ દ્વારં યત્નાદ્વિવર્જયેત॥
મઙ્ગલ્યં રૂપકોપેતં તચ્ચ કાર્યં પ્રયત્નતઃ

દ્વારમાનાષ્ટભાગાનાં પ્રતિમાં તુ સપિણ્ડિકામ્॥
દ્વૌ ભાગૌ પ્રતિમા તત્ર તૃતીયાંશશ્ચ પિણ્ડિકા

કટિરષ્ટમભાગોનં દ્વારં કાર્યં વિજાનતા॥
તૃતીયમંશં વસુધા તૃતીયાંશઃ કટિર્ભવેત્

મંજરી ચ તૃતીયાંશઃ પ્રાસાદસ્ય મહાભુજ ॥
ગર્ભં પાદેન વિસ્તીર્ણ તથા દ્વારં પ્રશસ્યતે

ભિત્તિર્ગર્ભાષ્ટભાગોના તથા કાર્યા વિજાનતા ॥
પ્રાસાદોચ્છ્રાયભાગેન ચતુર્થેન ચ શસ્યતે

વસુધાસઞ્ચરો રાજન્કટ્યંશદ્વિતયેન તુ ॥
નાત્યર્થં સઙ્કટં કાર્યં નાવિસ્તીર્ણં તથૈવ ચ

મૂલક્રમાદ્યથા ચોર્ધ્વં તથા વિસ્તારવર્જિતમ્ ॥
સોપાનં કારયેદ્રાજન્પાર્શ્વયોઃ સિંહભૂષણમ્॥3.88.૧ ૦॥
ન મુણ્ડં ન ચ શૂલાગ્રં નાનતં કારયેત્તથા॥
સમં મનોહરં કાર્યં તથા માઙ્ગલ્યરૂપવત્

સુધાસુસિતશૃઙ્ગં ચ વિચિત્રકટિભૂષણમ્ ॥
દ્વારયોઃ સપ્રતીહારં સમગર્ભગૃહં સમમ્ ॥
ભદ્રપીઠનિભં સૌમ્યં શ્લક્ષ્ણં ઘાતવિવર્જિતમ્

એવંવિધે દેવગૃહે નિવિષ્ટા શુભાવહા સ્યાત્પ્રતિમા સદૈવ॥
નિત્યં તથા સન્નિહિતા નૃવીર તસ્માત્પ્રયત્નાદિદમેવ ચિન્ત્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે સામાન્યપ્રાસાદલક્ષણો નામા ષ્ટાશીતિતમોઽધ્યાયઃ

3.89
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
વનપ્રવેશં ધર્મજ્ઞ નિબોધ ગદતો મમ ॥
શુભે દિવસનક્ષત્રે મુહૂર્તે ચાભિપૂજિતે

દૈવજ્ઞં પુરતઃ કૃત્વા સ્થપતિઃ પ્રવિશેદ્વનમ્ ॥
તતસ્તત્ર પરીક્ષેત ચ્છિન્દ્યાદ્ભિન્યાદ્વનસ્પતીન

સકોટરાં લતાબદ્ધાં કૃમિજગ્ધાં વિવર્જયેત્ ॥
વહ્નિના ચ તથા સ્પૃષ્ટાં પાતિતાં પવનેન ચ

કુઞ્જરેણ તથા ભગ્નાં પક્ષિણાં નિલયાશ્ચ યે॥
તાપસાનાં સમીપે ચ સિક્તાશ્ચ ઘટવારિણા

સત્ત્વાનામાશ્રયા યે ચ યે ચ કુબ્જા નરાધિપ ॥
સુષિરા ઊર્ધ્વશુષ્કાશ્ચ બાલવૃદ્ધાસ્તથૈવ ચ

શ્મશાનચૈત્યવલ્મીકદેવતાયતનોદ્ભવાઃ ॥
ઉદ્યાનજાનેકવૃક્ષાન્સીમાવૃક્ષાંસ્તથૈવ ચ

માર્ગવૃક્ષાન્મહારાજ પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્ ॥
પલાશં કોવિદારં ચ શાલ્મલિં પિપ્પલં વટમ્

આમ્રં ચ પુષ્પકં ચૈવ કપિત્થં ચ બિભીતકમ્ ॥
વર્જયેદ્વેતસં ચૈવ યે ચારામાસ્તથા દ્રુમાઃ

નન્દનં સ્યન્દનં સાલં શિંશપં ખદિરં ધવમ્ ॥
કિંશુકં પદ્મકં ચૈવ હરિદ્રં ચીનકદ્રુમમ

અર્જુનં ચ કદમ્બં ચ મધૂકં ચાઞ્જનં તથા॥
દેવવૃક્ષાઁશ્ચ જાત્યાઁશ્ચ તથા વૈ રક્તચન્દનમ્

એતેઽ પ્રશસ્તા વિજ્ઞેયા યે ચ સારા મહીરુહાઃ ॥
શસ્તાશસ્તા ન યે પ્રોક્તાસ્તે તુ મધ્યફલાઃ સ્મૃતાઃ

રક્તસારા નરેન્દ્રાણાં શુક્લસારા દ્વિજન્મનામ્ ॥
પીતસારા વિશાં શસ્તાઃ શૂદ્રાણાં કૃષ્ણમધ્યકાઃ

છેત્તવ્યં તુ દ્રુમં ગત્વા સન્ધ્યાકાલે તુ પશ્ચિમે॥
દ્રુમસ્યાગ્રે બલિઃ કાર્યો ભૂતાનાં તન્નિવાસિનામ્

કુલ્માષોલ્લોપિકાભક્ષ્યપુષ્પધૂપાદિભિર્નૃપ ॥
કૃત્વા ચાસ્યે તતો મન્ત્રમિદં યદુકુલોદ્વહ

વસન્તિ યત્ર ભૂતાનિ તેભ્યઃ સ્વસ્તિ નમોઽસ્તુ વઃ ॥
ઉપહારં ગૃહીત્વેમં ક્રિયતાં વાસપર્યયઃ

ભવદ્ભિશ્ચાભ્યનુજ્ઞાતઃ પૂજિતૈઃ પ્રમથેશ્વરાઃ ॥
દેવાગારે નિયોક્ષ્યામિ દ્રુમમેતમસંશયમ્

ન ચેદ્ભવન્તસ્ત્યક્ષ્યન્તિ દ્રુમમેતં તતો મમ ॥
સ્વપ્ને ભવદ્ભિર્વક્તવ્યં યથાતથ્યમનુગ્રહાત્

એવમુક્ત્વા તથા તત્ર પ્રસ્વપેત્સ્થપતિર્નૃપ ॥
દૈવજ્ઞશ્ચ મહાભાગ રક્ષિતો શસ્ત્રપાણિભિઃ

તતઃ સ્વપ્નં શુભં રાત્રૌ તયોરેકોઽપિ ચેદ્યદિ ॥
પશ્યેદ્રાજન્ન વા પશ્યેચ્છિન્દ્યાદ્ વૃક્ષમસંશયમ્

સ્વપ્નં વાપ્યશુભં પશ્યેન્ન તં ભિન્દ્યાત્કથઞ્ચન ॥
છેત્તવ્યં છેદયેદ્ વૃક્ષં કલ્યમુત્થાય બુદ્ધિમાન્

મધ્વાજ્યાક્તેન રાજેન્દ્ર તતઃ પરશુના શુચિઃ ॥
રેખાં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પાતયેત્પ્રયતસ્તતઃ

પૂર્વાગ્રમુત્તરાગ્રં વા પતનં તસ્ય શસ્યતે ॥
ઐશાન્યાં ચ મહારાજ દિક્ષુ શેષાસુ ગર્હિતમ્

વામે પ્રભગ્ને ન ગ્રાહ્યં પ્રાણિહિંસાકરં તથા ॥
પ્રશસ્તં પતિતં વૃક્ષં ગ્રાહ્યં ભવતિ યત્નતઃ

અગ્રં મૂલં પ્રયત્નેન કર્તવ્યં તસ્ય ચિહ્નિતમ્ ॥
અગ્રં દેવસ્ય મૂર્ધાનં પાદં મૂલં તુ કારયેત્

અર્ચાકૃતા વિપર્યસ્તા તિર્યગ્વા મરણાવહા ॥
અગ્રમૂલવિપર્યાસં સ્તમ્ભાનાં ચ વિવર્જયેત્

અગ્રમૂલવિપર્યાસે કૃતે વેશ્મ ક્ષયં વ્રજેત્ ॥
પૂર્વાગ્રા ચોત્તરાગ્રા વા દ્રુમા યોજ્યા ગૃહેષુ ચ

મહાવંશેષુ વંશેષુ વિપર્યસ્તા વિગર્હિતાઃ ॥
દક્ષિણાગ્રાઃ પરાગ્રા વા ગૃહસ્વામિવિપત્તિદાઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ચિહ્નૈસ્તં કારયેદ્દ્રુમમ્ ॥
અગ્રે મૂલે ચ ધર્મજ્ઞ તતઃ સમ્યક્પ્રવેશયેત્

શકટેન મહારાજ નરૈર્વાપ્યથ ગોવૃષૈઃ ॥
આપ્તે દિવસનક્ષત્રે મુહૂર્તે ચાભિપૂજિતે

પ્રવિશ્ય સમ્યક્તં વિદ્વાન્યથાયોગં નિયોજયેત્ ॥
યથોદ્દેશં મહારાજ સ્થપતિર્લક્ષણાન્વિતમ્

એવં હિ કૃત્વા વનસમ્પ્રવેશં યઃ કાષ્ઠમાનીય ગૃહાણિ કુર્યાત્ ॥
વૃદ્ધિર્ભવેત્તસ્ય સદૈવ રાજન્ધનેન ધાન્યેન સુતૈશ્ચ મુખ્યા

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે દારુપરીક્ષા નામૈકોનનવતિતમોઽધ્યાયઃ

3.90
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પૂર્વોક્તવિધિના ગત્વા શિલાં વાથ પરીક્ષયેત ॥
શૈલં ગત્વા મહારાજ દૈવજ્ઞઃ સ્થપતિસ્તથા

શુક્લા શસ્તા દ્વિજાતીનાં ક્ષત્ત્રિયાણાં ચ લોહિતા ॥
વિશાં પીતા હિતા કૃષ્ણા શૂદ્રાણાં ચ હિતપ્રદા

એકવર્ણાં સમાં સ્નિગ્ધાં નિમગ્નાં ચ તથા ક્ષિતૌ ॥
ઘાતાતિમાત્ર સ્ફુટનાં દૃઢાં મૃદ્વીં મનોરમામ્

કોમલાં સિકતાહીનાં પ્રિયાં દૃઙ્ગમનસોરપિ ॥
સરિત્સલિલનિર્ધૂતાં પવિત્રાં તુ જલોષિતામ

દ્રુમચ્છાયોપગૂઢાં ચ તીર્થાશ્રયસમન્વિતામ ॥
આયામપરિણાહાઢ્યાં ગ્રાહ્યાં પ્રાહુર્મનીષિણઃ

અગ્રાહ્યાં જ્વલનાલીઢાં તપ્તાં ભાસ્કરરશ્મિભિઃ ॥
અન્યકર્મોપયુક્તાં ચ તથા ક્ષારામ્બુસંયુતામ્

અત્યન્તોપહતાં રૂક્ષામપુણ્યજનસેવિતામ ॥
તિલૈઃ સમ્ભૂષિતા યા તુ વિચિત્રબિન્દુભિશ્ચિતા

રેખામણ્ડલસઙ્કીર્ણાં વિદ્ધાં વિમલસંયુતામ ॥
વિમલં ત્રિવિધં જ્ઞેયં લોહં કાંસ્યં ચ હેમજમ્

યા લોહવિમલૈર્જુષ્ટા સા જનક્ષયકારિણી ॥
કાંસ્યાભવિમલોપેતા જનમાનવિનાશિની

હૈમેન યુક્તા દુર્ભિક્ષં તથા કુર્યાદવગ્રહમ્ ॥
ધર્ષણે ચ્છેદને ચૈવ મણ્ડલં યત્પ્રદૃશ્યતે

સગર્ભાં તાં વિજાનીયાદ્ યત્નેન ચ વિવર્જયેત ॥
માંજિષ્ઠવર્ણસંકાશે ગર્ભે ભવતિ દર્દુરઃ

પીતકે મણ્ડલે ગોધા કૃષ્ણે વિદ્યાદ્ભુજઙ્ગમમ્ ॥
કપિલે મૂષકં વિદ્યાત્કૃકલાસં તથારુણે

ગુડવર્ણે તુ પાષાણં કાપોતે ગૃહગોધિકા ॥
આપો નિસ્ત્રિંશવર્ણાભે ભસ્મવર્ણે તુ વાલુકા

અતસ્ત્વેકતમેનાપિ યુક્તા કર્તુર્વિપર્યયે ॥
એવં ગર્ભાસ્તુ વિજ્ઞેયા બાહ્યલક્ષણલક્ષિતાઃ

બાહ્યતો લક્ષણં નાસ્તિ તેષાં લેપાનિ દાપયેત ॥
બ્રાહ્મીં માહેશ્વરીં શાક્રીં વૈષ્ણવીં તક્ષણોચિતામ્

અજાસ્તન્યેન સંયોજ્ય શિલાલેપં તુ દાપયેત્ ॥
અહોરાત્રે ગતે યત્ર શિલાલેપો ન જાયતે

સગર્ભાં તાં વિજાનીયાત્પ્રયત્નેન વિવર્જયેત ॥
કાસીસં પીતકાસીસં ગવ્યક્ષીરેણ પેષયેત્

પાષાણં લેપિતં તેન બહુવર્ણં યદા ભવેત ॥
સા શિલા ન પ્રશસ્તા સ્યાત્પ્રાણિગર્ભા તુ સા સ્મૃતા

મુસ્તકં કરવીરં ચ કુષ્ઠં તાલીશપત્રકમ ॥
સ્ત્રીસ્તન્યપિષ્ટૈરેતૈસ્તુ પાષાણં લેપયેદ્બુધઃ

એભિર્લેપિતમશ્માનં યદા સિમિસિમાયતે ॥
કાલકૂટં વિષં તત્ર ન તં હસ્તેન સંસ્પૃશેત્

શ્વેતશ્ચ પદ્મવર્ણશ્ચ કુસુમોષણસન્નિભઃ ॥
પાણ્ડુરો મુદ્ગવર્ણશ્ચ કાપોતો ભૃઙ્ગસન્નિભઃ

જ્ઞેયાઃ પ્રશસ્તાઃ પાષાણાઃ અષ્ટાવેતે ન સંશયઃ ॥
કૃષ્ણવર્ણા શિલા યા તુ શુક્લા હીરકસંયુતા

સા શિલા શ્રીકરી જ્ઞેયા પુત્રપૌત્રવિવર્ધિની ॥
સિતવર્ણા તુ યા કૃષ્ણૈર્હીરકૈઃ સબલીકૃતા

બહુદોષકરી સા તુ કૃષ્ણા વા રક્તહીરકૈઃ ॥
સર્વવર્ણેષુ શુક્લેષુ પ્રશસ્તં હીરકં વિદુઃ

સર્વેષામેવ વર્ણાનામન્યવર્ણં વિગર્હિતમ્ ॥
બ્રાહ્મીં શિલાં દિને ગત્વા શોભને ધૂપયેદ્બુધઃ

ક્ષીરેણ નૃપ ગવ્યેન સકષાયૈસ્તથા જલૈઃ ॥
આચ્છાદ્ય કુસુમૈર્દર્ભૈઃ પ્રાગ્વત્કુર્યાત્તથા બલિમ્

સ્વપ્નાર્થં ચ સ્વપેત્તત્ર દૈવજ્ઞઃ સ્થપતિસ્તથા ॥
પ્રાગ્વદ્દૃષ્ટે શુભે સ્વપ્ને શિલા નેયા તુ સા ભવેત્

અદૃષ્ટે તુ તથા સ્વપ્ને ન દુષ્ટે શોભનં ભવેત્ ॥
પૂજનં તુ દ્વિતીયેઽહ્નિ કૃત્વા ભાણ્ડગણસ્ય તુ

ચ્છેદકસ્ય તતઃ કૃત્વા સંવાહ્યં તં પ્રવેશયેત્ ॥
પ્રાગ્વદેવ મહીપાલ યથા વૃક્ષેષુ કીર્તિતમ્

શિલાનાં ગર્ભવિજ્ઞાનં યદુક્તં નૃપસત્તમ ॥
તદેવ સર્વં જાનીહિ દ્રુમાણામપિ યત્નતઃ

અનેન સમ્યગ્વિધિના ગૃહીતા શિલા ભવેત્સર્વસુખાવહા સા ॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન યથોક્તમેતદ્વનપ્રવેશં સકલં હિ કુર્યાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શિલાપરીક્ષા નામ નવતિતમોઽધ્યાયઃ