વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.301.305

3.301
ઋષય ઊચુઃ ॥
સર્વધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ વિધિં ધર્મ્યં પ્રતિગ્રહે ॥
બ્રાહ્મણાનાં સમાચક્ષ્વ ત્વં હિ વેદમયો નિધિઃ

॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
મૃતકે સૂતકે વિપ્રા ન તુ દેયઃ પ્રતિગ્રહઃ ॥
તત્રાપિ ચ તથા દેયા યા સ્યાદભયદક્ષિણા

રાત્રૌ દાનં ન શંસન્તિ વિના ત્વભયદક્ષિણામ્ ॥
વિદ્યાં કાન્યાં દ્વિજશ્રેષ્ઠા દીપમન્નં પ્રતિશ્રયમ્

રાત્રાવપિ હિતં દેયં યચ્ચાન્યત્કથિતં પુરા ॥
પૂજને ત્વતિથીનાં ચ પાન્થાનામપિ પૂજને

તચ્ચ રાત્રૌ તથા જ્ઞેયં ગવામુક્તં ચ પૂજને ॥
કાલઃ સર્વો વિનિર્દિષ્ટઃ પાત્રઃ સર્વશ્ચ માનદાઃ

અભયસ્ય પ્રદાને તુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
શુચિર્વાપ્યશુચિર્વાપિ દદ્યાદભયદક્ષિણામ્

શુચિનાઽશુચિના વાપિ ગ્રાહ્યા ત્વભયદક્ષિણા ॥
કાલઃ સ એવ ગ્રહણે યદા ભયમુપસ્થિતમ્

પ્રતિગ્રહાણ્યથાન્યાનિ ગ્રાહ્યાણિ શુચિના સદા॥
મૃતકે સૂતકે ચૈવ ન ગ્રાહ્યાણિ દ્વિજોત્તમાઃ

અભ્યક્તેન ચ ધર્મજ્ઞાસ્તથા મુક્તશિખેન ચ ॥
સ્નાતઃ સમ્યગુપસ્પૃશ્ય ગૃહ્ણીયાત્પ્રયતઃ શુચિઃ

તોયં દદ્યાત્તથા દાતા દાને વિધિરયં સ્મૃતઃ ॥
પ્રતિગ્રહીતા સાવિત્રં સર્વત્રૈવ તુ કીર્તયેત્

તતસ્તુ કીર્તયેત્સાર્ધં દ્રવ્યેણ દ્રવ્યદેવતામ્ ॥
સમાપયેત્તતઃ પશ્ચાત્કાર્મસ્તુત્યા પ્રતિગ્રહમ્

પ્રતિગ્રહં પઠેદુચ્ચૈઃ પ્રતિગૃહ્ય દ્વિજોત્તમઃ ॥
મન્દં પઠેત્તુ રાજન્યાદુપાંશુ ચ તથા વિશઃ

મનસા તુ તથા શૂદ્રાત્સ્વસ્તિવાચનિકં તથા ॥
સોંકારં બ્રાહ્મણે કુર્યાન્નિરોંકારં મહીપતૌ

ઉપાંશુ ચ તથા વૈશ્યે સ્વસ્તિ શૂદ્રે પ્રકીર્તિતમ્ ॥
અભયં સર્વદૈવત્યં ભૂમિર્વૈ વિષ્ણુદેવતા

કન્યાદાનં તથા દાસી પ્રાજાપત્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
તથા ચૈકશફં સર્વં કથિતં યમદૈવતમ્

માહિષં ચ તથા સામ્યં ચોષ્ટ્રં વૈ નૈરૃતં ભવેત્ ॥
રૌદ્રી ધેનુર્વિનિર્દિષ્ટા ચ્છાગમાગ્નેયમુચ્યતે

મેષં તુ વારુણં વિદ્યાદ્વરાહો વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ॥
આરણ્યાઃ પશવઃ સર્વે કથિતા વાયુદૈવતાઃ

જલાશયાનિ સર્વાણિ વારિધાની કમણ્ડલુઃ ॥
કુમ્ભં ચ કરકં ચૈવ વારુણાનિ દ્વિજોત્તમાઃ

સમુદ્રજાનિ રત્નાનિ વારુણાનિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
આગ્નેયં કનકં પ્રોક્તં સર્વલોહાનિ ચાપ્યથ

પ્રાજાપત્યાનિ સસ્યાનિ પક્વાન્નમપિ ચ દ્વિજાઃ ॥
જ્ઞેયાનિ સર્વગન્ધાનિ ગાન્ધર્વાણિ વિચક્ષણૈઃ

બાર્હસ્પત્યં સ્મૃતં વાસઃ સૌમ્યાન્યથ રસાનિ ચ ॥
પક્ષિણશ્ચ તથા સર્વે વાયવ્યા પરિકીર્તિતાઃ

વિદ્યા બ્રાહ્મી વિનિર્દિષ્ટા વિદ્યોપકરણાનિ ચ ॥
સારસ્વતાનિ જ્ઞેયાનિ પુસ્તકાદ્યાનિ પંડિતૈઃ

સર્વેષાં શિલ્પભાણ્ડાનાં વિશ્વકર્મા તુ દેવતા ॥
દ્રુમાણામથ પુષ્પાણાં શાકહારિતકૈઃ સહ

ફલાનામપિ સર્વેષાં તથા જ્ઞેયો વનસ્પતિઃ ॥
મત્સ્યમાંસં વિનિર્દિષ્ટં પ્રાજાપત્યં તથૈવ ચ

છત્રં કૃષ્ણાજિનં શય્યા રથમાસનમેવ ચ ॥
ઉપાનહૌ તથા યાનં યચ્ચાન્યત્પ્રાણિવર્જિતમ્

ઉત્તાનાઙ્ગિરસે ત્વેતત્પ્રતિગૃહ્ણીત માનવઃ ॥
પર્જન્યાય તથા સીરં શસ્ત્રવર્મધ્વજાદિકમ્

રણોપકરણં સર્વં કથિતં ચક્રદૈવતમ્ ॥
ગ્રહન્તુ સર્વદૈવત્યં યદ્યદુક્તં દ્વિજોત્તમાઃ

તજ્જ્ઞેયં વિષ્ણુદૈવત્યં સર્વં વા દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ભૂમેઃ પ્રતિગ્રહં કુર્યાદ્ભૂમિં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્

કરે ગૃહ્ય તથા કન્યાં દાસીદાસૌ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
કરન્તુ હૃદિ વિન્યસ્ય ધર્મ્યો જ્ઞેયઃ પ્રતિગ્રહઃ

આરુહ્ય ચ ગજસ્યોક્તઃ કર્ણે ચાશ્વસ્ય કીર્તિતઃ ॥
તથા ચૈકશફાનાં ચ સર્વેષામવિશેષતઃ

પ્રતિગૃહ્ણીત ગાં પુચ્છે હ્યન્તે કૃષ્ણાજિનં તથા ॥
કર્ણેઽજાઃ પશવશ્ચાન્યે ગ્રાહ્યાઃ પુચ્છે વિચક્ષણૈઃ

પ્રતિગ્રહસ્ત્વથોષ્ટ્રસ્ય આરુહ્યૈવ તથા ભવેત્ ॥
બીજાનાં મુષ્ટિમાદાય રત્નાન્યાદાય સર્વતઃ

વસું દશાન્તાદાદદ્યાત્પરિધાયાથ વા પુનઃ ॥
આરુહ્યોપાનહૌ મન્ત્રમારુહ્યૈવ ચ પાદુકે

ઈષાધસ્તુ રથં ગ્રાહ્યં છત્રં દંડે તુ વાચયેત્ ॥
દ્રુમાણામથ સર્વેષાં મૂલે ન્યસ્તકરો દ્વિજાઃ

આયુધાનિ સમાદાય તથોન્મુચ્ય વિભૂષણમ્ ॥
વર્મધ્વજૌ તથા સ્પૃષ્ટ્વા પ્રવિશ્ય ચ તથા ગૃહમ્

અવતીર્ય તુ સર્વાણિ જલસ્થાનાનિ વૈ દ્વિજાઃ॥
દ્રવ્યાણ્યન્યાન્યથાદાય સ્પૃષ્ટ્વા તુ બ્રાહ્મણઃ પઠેત

કન્યાદાને તુ ચ પઠેદ્દ્રવ્યાણાન્તુ પૃથક્પૃથક્ ॥
પ્રતિગ્રહે દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તત્રૈવાન્તર્ભવન્તિ તે

દ્રવ્યાણામથ સર્વેષાં દ્રવ્યસંશ્રવણાન્નરાઃ ॥
વાચયેજ્જલમાદાય કરેણાથ પ્રતિગ્રહમ્

પ્રતિગ્રહસ્ય યો ધર્મં ન જાનાતિ દ્વિજો વિધિમ્ ॥
દ્રવ્યસ્તૈન્યસમાયુક્તો નરકં પ્રતિપદ્યતે

નિષ્ક્રીણાતિ તુ તદ્દ્રવ્યં બ્રાહ્મણસ્તુ પ્રતિગ્રહાત્ ॥
વિધિં તુ ધર્મ્યં વિજ્ઞાય બ્રાહ્મણસ્તુ પ્રતિગ્રહે

આત્મનઃ શ્રેયસા યોગં કુર્યાદ્દાતા તથૈવ ચ ॥
ભુવં ધેનુમથાશ્વં ચ રત્નાનિ કનકં તથા

તિલાનિ કુઞ્જરં દદ્યાન્નાવિજ્ઞાય ગુણાગુણાન્ ॥
આનૃશંસ્યેન સર્વસ્ય દદ્યાદન્નં વિચક્ષણઃ

વાસશ્ચ દદ્યાત્સર્વસ્ય સર્વસાધારણે હિતે ॥
વિધિં ધર્મ્યમવિજ્ઞાય યસ્તુ કુર્યાત્પ્રતિગ્રહમ્

દાત્રા સહ તરત્યેવ નૈવ દુર્ગાણ્યસૌ દ્વિજાઃ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વિધિર્જ્ઞેયઃ પ્રતિગ્રહે

પ્રતિગ્રહો યો વિધિના ગૃહીતો દ્વયોસ્તુ યોગં પરમેણ કુર્યાત્ ॥
પરત્ર સંભૃત્ય તથેહ લોકે સ શ્રેયસે નાત્ર વિચારમસ્તિ ॥

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખં૦ મા૦ સં૦ મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ પ્રતિગ્રહવિધિવર્ણનો નામૈકોત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.302
ઋષય ઊચુઃ ॥
પૃથક્પૃથક્ ત્વમાચક્ષ્વ દાનાનાં ફલમુત્તમમ્ ॥
સર્વધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ સર્વજ્ઞસ્ત્વં મતો હિ નઃ

॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
અભયસ્ય પ્રદાનાદ્ધિ નાન્યદ્દાનં વિશિષ્યતે ॥
સર્વેષામેવ દાનાનાં પ્રાણદાનં વિશિષ્યતે

ગ્રાહ્યં પ્રાણપ્રદાનન્તુ ચણ્ડાલાત્પુક્કસાદપિ ॥
જીવન્સર્વમવાપ્નોતિ જીવન્ધર્મં કરોતિ ચ

જીવમાનસ્તુ પુરુષઃ કામાનાં ભાજનં ભવેત્ ॥
ભાજનેન તુ સર્વં વૈ ભાજનત્વં વિનશ્યતિ

શરીરધર્મસર્વસ્વં રક્ષણાય પ્રયત્નતઃ ॥
શરીરાત્સ્રવતે ધર્મં પર્વતાત્સલિલં યથા

અભયસ્ય પ્રદાનેન નરઃ સ્યાત્સર્વકામદઃ ॥
અશ્વમેધફલં તસ્ય યો રક્ષેચ્છરણાગતમ્

શરણાગતં તુ સન્ત્યજ્ય યો નરઃ પુરુષાધમઃ ॥
બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ નરકં પ્રતિપદ્યતે

નરકાચ્ચ તથા મુક્તસ્તિર્યગ્યોનિષુ જાયતે ॥
તત્રાપિ ચ તથાપ્નોતિ વધબન્ધાન્યનેકશઃ

દૈવાન્માનુષ્યમાસાદ્ય ચણ્ડાલત્વમવાપ્નુયાત્ ॥
વ્યાધિબન્ધવધૈર્ઘોરૈસ્તત્રાપિ સ ચ યુજ્યતે

પરિત્રાણં તુ યઃ કુર્યાદ્ભીતસ્ય શરણૈષિણઃ ॥
સ એકઃ પુરુષો લોકે સર્વધર્મભૃતાં વરઃ

વધભીતસ્ય યઃ કુર્યાત્પરિત્રાણં નરોત્તમઃ ॥
શક્રલોકઃ સ્મૃતસ્તસ્ય યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ

તમઃપ્રવેશભીતસ્ય પરિત્રાણેન માનવઃ ॥
બ્રહ્મલોકમવાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

વધાદપિ પરં પાપં ચક્ષુષા તુ વિયોજયેત્ ॥
પાર્થિવેન ન તત્કાર્યં કદાચિદપિ કસ્યચિત્ ॥

તમઃપ્રવેશનં કૃત્વા પરેષાં પુરુષાધમઃ ॥
અન્ધત્વં ધ્રુવમાપ્નોતિ યત્રયત્રાભિજાયતે

અપિ કલ્પસહસ્રાણિ તમસા ન વિયુજ્યતે ॥
અઙ્ગચ્છેદનભીતસ્ય કૃત્વા ત્રાણમનિન્દિતાઃ

રુદ્રલોકમવાપ્નોતિ કલ્પશેષમિતિ શ્રુતિઃ ॥
કલ્પાદિસર્ગે ભવતિ જ્ઞાનયુક્તો નરસ્તતઃ

કૃત્વા બન્ધનભીતસ્ય પરિત્રાણન્નરોત્તમઃ ॥
સર્વબન્ધવિનિર્મુક્તો વાયુલોકે મહીયતે

આસેવનાદ્ધિ ભીતસ્ય ત્રાણં કૃત્વા તથા નરઃ ॥
સર્વદુઃખવિનિર્મુક્તઃ સાધ્યાનાં લોકમાપ્નુયાત્

તાડનાદ્યસ્તુ ભીતસ્ય પરિત્રાણં સમાચરેત્ ॥
સર્વબન્ધવિનિર્મુક્તો ભૃગૂણાં લોકમશ્નુતે

વિવાસનાચ્ચ ભીતસ્ય ત્રાણં કૃત્વા તથા નરઃ ॥
સ્વર્ગલોકમવાપ્નોતિ માનુષ્યે સ્થાનમુત્તમમ્ ॥

ધનાપહારભીતસ્ય ત્રાણં કૃત્વા નરોત્તમઃ ॥
સ્વર્ગલોકમવાપ્નોતિ પૂજાં દેવગણાત્તથા

નરઃ કૃતપરિત્રાણઃ પુણ્યં કિઞ્ચિદ્યદાચરેત્ ॥
ભાગી તસ્ય પરિત્રાતા નરઃ પુણ્યસ્ય કર્મણઃ

પશૂનાઞ્ચ મૃગાણાઞ્ચ પક્ષિણાઞ્ચ તથા દ્વિજાઃ ॥
તૃણદ્રુમલતાનાઞ્ચ ત્રાણાદ્ભવતિ નાકભાક્

વધકસ્ય હસ્તગતં પશું ક્રીત્વા નરોત્તમઃ ॥
નાકલોકમવાપ્નોતિ સુખી સર્વત્ર જાયતે

યાવન્તિ પશુ રોમાણિ તાવદ્વર્ષાણિ માનવઃ ॥
સ્વર્ગલોકમવાપ્નોતિ યશ્ચ ત્રાણં કરોત્યસૌ

અપિ કીટપતઙ્ગસ્ય ત્રાણાત્સર્વમુપાશ્નુતે ॥
બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ચૌરગ્રસ્તં નૃપગ્રસ્તં રિપુગ્રસ્તં તુ મોક્ષયેત્ ॥
વ્યાલગ્રસ્તં તથા વિપ્રાઃ સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

વિષમે તુ તથા દુર્ગે સલિલે વા હુતાશને॥
નિમગ્નં યઃ પરિત્રાયેત્સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

વ્યાધિતસ્યૌષધં દત્ત્વા પ્રાણદાનફલં લભેત્॥
રોગાર્તં પરિચર્યાથ પ્રાણદાનફલં લભેત્

ઉપચારં તથા કૃત્વા ભિષઙ્ મૂલ્યં વિના દ્વિજાઃ ॥
પ્રાણદાનફલં તસ્ય નાકલોકે મહીયતે

યે રક્ષ્યમાણા નિહતા મનુષ્યા ભીરુઙ્ગતાસ્તે ત્રિદશેન્દ્રલોકમ્ ॥
ચ્યવન્તિ નાદ્યાપિ ચ તે નૃવીરાઃ કાલેઽપિ તેષાં ચ્યવનં ન ચાસ્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસ્વભયદાનપ્રશંસાવર્ણનો નામ દ્વ્યધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.303
॥ હંસ ઉવાચ ॥
વિદ્યા કામદુઘા ધેનુર્વિદ્યા ચક્ષુરનુત્ત્મમ્ ॥
વિદ્યાદાનાત્પરં દાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

વિદ્યાવાન્સર્વકામાનાં ભાજનં પુરુષો ભવેત્ ॥
તસ્માદ્વિદ્યાં હિ દદતા સર્વં દત્તં ભવેદિહ

પરાધ્યાપનતઃ ક્લેશં પુરુષસ્તુ યદશ્નુતે ॥
તપસ્તત્પરમં તસ્ય બ્રહ્મલોકં પરં સ્મૃતમ્

દાનાનામુત્તમં લોકે તપસા ચ તથોત્તમમ્ ॥
વિદ્યાદાનં મહાભાગાઃ સર્વકામફલપ્રદમ્

વેદદાનાદવાપ્નોતિ સર્વયજ્ઞફલં નરઃ ॥
ઉપવેદપ્રદાનેન ગન્ધર્વૈઃ સહ મોદતે

વેદાઙ્ગાનાં ચ દાનેન શક્રલોકમવાપ્નુયાત્ ॥
ધર્મશાસ્ત્રપ્રદાનેન ધર્મેણ સહ મોદતે

સિદ્ધાન્તાનાં પ્રદાનેન મોક્ષમાપ્નોત્યસંશયમ્ ॥
શાસ્ત્રાણિ દત્ત્વા ચાન્યાનિ નરો નાકે મહીયતે

વિદ્યાદાનાદવાપ્નોતિ પ્રદાનાત્પુસ્તકસ્ય ચ ॥
શિલ્પાનિ શિક્ષયેદ્યસ્તુ પૌણ્ડરીકફલં લભેત્

શિક્ષયિત્વા ધનુર્વેદમશ્વમેધફલં લભેત્ ॥
શિલ્પભાણ્ડપ્રદાનેન શિલ્પદાનફલં લભેત્

અહિતેષુ પ્રવૃત્તસ્ય તથા કૃત્વા નિવારણમ્ ॥
વિદ્યાદાનફલં પ્રોક્તં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

પાપપ્રવૃત્તસ્ય તથા નરઃ કૃત્વા નિવારણમ્ ॥
વિદ્યાદાનફલં પ્રાપ્ય સ્વર્ગલોકે મહીયતે

શિક્ષયેત્પુરુષઃ કર્મ કર્મણા યેન જીવતિ ॥
શિક્ષયિત્વા મહાભાગાઃ સ્વર્ગલોકે મહીયતે

યેન જીવતિ ભાણ્ડેન તસ્ય ભાણ્ડસ્ય દાયકઃ ॥
સર્વકામસમૃદ્ધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલમશ્નુતે

અન્તર્વન્તીહ દાનાનિ સર્વાણ્યેવ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
એકં મહાફલં જ્ઞેયં વિદ્યાદાનમનન્તકમ્

વિદ્યાં યથેષ્ટાં પુરુષસ્ય દત્ત્વા મન્ત્રં શુભં વાપ્યથ વાપિ શિલ્પમ્ ॥
શિલ્પસ્ય ભાણ્ડં યદિ વા દ્વિજેન્દ્રાઃ પ્રાપ્નોતિ લોકં મનસા ત્વભીષ્ટમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ મા૦ સં૦ મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ વિદ્યાદાનફલનિરૂપણો નામ ત્ર્યધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.304
હંસ ઉવાચ ॥
બ્રહ્મદેયાં તુ યઃ કન્યાં પુરુષસ્ય પ્રયચ્છતિ ॥
સપ્તાતીતાન્ભવિષ્યાઁશ્ચ સ્વકુલે સપ્ત માનવાન્

તેન કન્યાપ્રદાનેન તારયિષ્યત્યસંશયમ્ ॥
લોકમાપ્નોતિ ચ તથા દક્ષસ્યેહ પ્રજાપતેઃ

દત્ત્વા દૈવેન વિધિના કુલં ત્રિપુરુષં નરઃ ॥
સમુદ્ધરતિ દુર્ગેભ્યો દક્ષલોકં ચ ગચ્છતિ

પ્રાજાપત્યેન વિધિના દત્ત્વાત્માનં સમુદ્ધરેત્ ॥
મહત્પુણ્યમવાપ્નોતિ સ્વર્ગલોકં ચ ગચ્છતિ

ભૂકરીન્દ્રાશ્વદાનાનિ ગોદાનઞ્ચ તથૈવ ચ ॥
અન્તર્ભવન્તિ વૈ યસ્મિન્કિં દાનમધિકં તતઃ

દત્ત્વા તાં વર્ણહીનાય ઘોરે તમસિ મજ્જતિ ॥
બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ તથૈવાશુચિભુઙ્નરઃ

સમવર્ણાય યો દદ્યાત્સ તૂક્તફલભાગ્ભવેત ॥
દત્ત્વા ચાધિકવર્ણાય દ્વિગુણાં ત્રિગુણાં તથા

દ્વિજપુત્રમનાથં યઃ સંસ્કુર્યાદ્યશ્ચ કર્મભિઃ ॥
ચૂડોપનયનાદ્યૈશ્ચ સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

અનાથાં કન્યકાં દત્ત્વા સદૃશે વાધિકે વરે ॥
દ્વિગુણં ફલમાપ્નોતિ કન્યાદાને યદીરિતમ્

વિવાહે સમનુપ્રાપ્તે કૃત્વૌપકરણાનિ ચ ॥
નાકલોકમવાપ્નોતિ કર્મસ્વન્યેષ્વપિ દ્વિજાઃ

વસ્ત્રં પત્રમલઙ્કારં વિવાહાર્થં પ્રયચ્છતિ ॥
મહત્ફલમવાપ્નોતિ નાકલોકે મહીયતે

કન્યયા સહ યદ્દત્તં દ્રવિણં વહ્નિમૂલકે ॥
સફલાદ્દ્વિગુણં તસ્ય ફલમુક્તં પુરાતનૈઃ

કન્યાદાનાદવાપ્નોતિ દક્ષલોકં નરોત્તમઃ ॥
વિષ્ણુપૂજાસમં પુણ્યં તત્પત્યુઃ પૂજયા ભવેત્

વિમાનમારુહ્ય મનોભિરામં સુરાઙ્ગનાગીતવિલાસહૃદ્યમ્ ॥
પ્રાપ્નોતિ લોકાંસ્ત્રિદશોત્તમાનાં કન્યાપ્રદો નાત્ર વિચારણાસ્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ મા૦ સં૦ મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ કન્યાદાનફલનિરૂપણો નામ ચતુરધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.305
હંસ ઉવાચ ॥
ભૂમિર્ધાત્રી વિધાત્રી ચ ભૂમૌ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ભૂમિર્હિ માતા સર્વસ્ય સર્વકામપ્રદા વરા

તદુદ્ભૂતેન હવિષા તૃપ્તિમાયાન્તિ દેવતાઃ ॥
ભૂમિર્હિ ધારણી વિપ્રાસ્ત્રૈલોક્યસ્ય નિગદ્યતે

ભૂમૌ હિ સર્વં ભવતિ ભૂમૌ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
સર્વકામપ્રદં જ્ઞેયં ભૂમિદાનં નરોત્તમ

હસ્તમાત્રાં તુ યો દદ્યાદ્ભુવં પુરુષસત્તમ ॥
તેનૈવ ધ્રુવમાપ્નોતિ ભૂમિદાનફલં નરઃ

યદુત્પન્નમથાશ્નાતિ નરઃ સંવત્સરં દ્વિજાઃ ॥
એકં ગોચર્મમાત્રં તુ ભુવઃ પ્રોક્તં વિચક્ષણૈઃ

બ્રાહ્મણાય તતો દત્ત્વા વસૂનાં લોકમાપ્નુયાત્ ॥
શાકભૂમિં તતો દત્ત્વા લોકમાઙ્ગિરસં વ્રજેત્

આરામભૂમિં દત્ત્વા ચ મારુતં લોકમશ્નુતે ॥
જલાશયાર્થં યો દદ્યાદ્વારુણં લોકમાપ્નુયાત્

યસ્ય દત્ત્વા તુ વેશ્માર્થં તસ્ય દેવસ્ય સોઽશ્નુતે ॥
યસ્તત્ર વિદ્યતે નિત્યં લોકો દ્વિજવરા ધ્રુવમ્

ઉદ્યાનભૂમિં દત્ત્વા ચ ગન્ધર્વૈઃ સહ મોદતે ॥
રત્નાકરં તુ વૈ દત્ત્વા શક્રલોકે મહીયતે

દત્ત્વા કનકભૂમિં ચ વહ્નિલોકે મહીયતે ॥
અન્યેષામાકરભુવં લોહાનાં યઃ પ્રયચ્છતિ

તસ્યાપિ મતિરુદ્દિષ્ટા લોકે હૌતાશને દ્વિજાઃ ॥
ધાન્યાકરભુવં દત્ત્વા નાકલોકે મહીયતે

અઞ્જનાકરભૂમિં તુ યઃ પ્રયચ્છતિ વૈ દ્વિજાઃ ॥
પિતૃભિર્યમલોકસ્થઃ પૂજ્યતેઽસૌ નરોત્તમઃ

લવણાકરભૂમિં ચ સોમલોકે મહીયતે ॥
શિમ્બિસસ્યપ્રરોહાં તુ ભુવં દત્ત્વા નરોત્તમઃ

સાધ્યાનાં લોકમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
ઇન્ધનાકરભૂમિં તુ નાસત્યૈઃ સહિતસ્તથા

શૂકધાન્યભુવં દત્ત્વા રુદ્રલોકે મહીયતે ॥
કેદાર ભૂમિં ધર્મજ્ઞા યઃ પ્રયચ્છતિ ધર્મતઃ

સ મહત્પુણ્યમાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકં ચ ગચ્છતિ ॥
ઇક્ષુભૂમિં નરો દત્ત્વા દ્રાક્ષાભૂમિમથાપિ ચ

સોમલોકમવાપ્નોતિ સર્વકામાઁશ્ચ વિન્દતિ ॥
સોપરા તસ્કરાકીર્ણા તથા વ્યાડવતી ચ ભૂઃ॥૧૭।
ન દાતવ્યા દ્વિજશ્રેષ્ઠા યા ચ સન્ધિષુ વૈ દ્વિજાઃ ॥
ગુલ્મપુષ્પપ્રદાં યસ્તુ લતાં વા સંપ્રયચ્છતિ

વિમાને નન્દને સોઽથ ક્રીડત્યપ્સરસાં ગણૈઃ॥
પુષ્પદં ફલદં વૃક્ષં દત્ત્વા વિપ્રાય ભક્તિતઃ

સ્વર્ગલોકપરિભ્રષ્ટો નગરાધિપતિર્ભવેત્॥
બ્રાહ્મણાય ગૃહં દત્ત્વા વસૂનાં લોકમશ્નુતે

આરામમથ સોદ્યાનં નન્દને ક્રીડતે વને॥
ધનધાન્યયુતં સ્ફીતં ગૃહોપકરણૈર્યુતમ્

શય્યાસનયુતં રમ્યં ગોજાશ્વાવિયુતં તથા॥
ગૃહં દત્ત્વા દ્વિજેન્દ્રાય તાવત્સ્વર્ગમુપાશ્નુતે

યાવત્કલ્પાવસાને તુ કલ્પાદૌ પાર્થિવો ભવેત્॥
ગ્રામપ્રદઃ સ્યાન્નૃપતિસ્તથા હ્યશનદો નૃપઃ

સમગ્રવસુધેશઃ સ્યાચ્ચક્રવર્તી ચ રાજ્યદઃ ॥
સ્વદત્તાં પરદત્તાં વા ન હરેત વસુન્ધરામ્

ભૂમેરઙ્ગુલમાત્રં તુ હૃત્વા નરકમૃચ્છતિ ॥
બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ ધર્મેઽપિ પુરુષો રતઃ

વિષ્ઠાકૃમિત્વમાપ્નોતિ પિતૃભિઃ સહિતસ્તથા ॥
તસ્માદ્ભૂમિં ન હિંસેત દદ્યાદેવ વિચક્ષણઃ

ભૂમિદાનાત્પરં દાનં નાન્યલ્લોકેષુ વિદ્યતે ॥
ભૂમિં યુદ્ધજિતાં દદ્યાદ્બ્રાહ્મણેષુ મહીપતિઃ

પરં રાષ્ટ્રં સમાસાદ્ય પ્રાગ્દત્તં નૈવ હિંસયેત્ ॥
સ્વરાષ્ટ્રે પરરાષ્ટ્રે વા દેવબ્રાહ્મણસાત્કૃતમ્

ચિરં નરકમાપ્નોતિ હૃત્વા ભૂમિપતિર્ભુવમ્ ॥
દત્તા ન હિંસનીયા સ્યાદ્રિપુણાપિ વસુન્ધરા

ભૂમિહર્તા પરં દુઃખં પ્રેત્ય ચેહ તથાશ્નુતે ॥
ભૂમિં ક્રીત્વા તુ યઃ કુર્યાદ્દેવબ્રાહ્મણસાન્નરઃ

સ્વર્ગલોકમવાપ્નોતિ પુરુષોઽપિ સુદારુણઃ ॥
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગે વસતિ ભૂમિદઃ

આચ્છેત્તા ચાનુમન્તા ચ તાવન્તિ નરકે વસેત્ ॥
પક્વસસ્યાં વસુમતીં યોઽલઙ્કૃત્ય પ્રયચ્છતિ

કામગેન વિમાનેન બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ ॥
યથા ભવતિ વિપ્રેન્દ્રાઃ ફલં ભૂમૌ પુનઃપુનઃ

તથા ભૂમિકૃતં દાનં સસ્યૈરિવ વિવર્ધતે ॥
યસ્તુ રાજા દ્વિજાતિભ્યઃ સમ્યગ્ભૂમિં પ્રયચ્છતિ ॥
પુનસ્તુ જનનં પ્રાપ્ય રાજૈવ ભુવિ જાયતે

શસ્ત્રં ભદ્રાસનં વસ્ત્રં નરાશ્વવરવારણાઃ ॥
ભૂમિદાનસ્ય પુષ્પાણિ ફલં સ્વર્ગઃ પ્રકીર્તિતઃ

સંગ્રામે યે હતાઃ શૂરાસ્તથા યે યજ્ઞયાજિનઃ ॥
વનેષુ યે મૃતાસ્તે ચ નાતિક્રામન્તિ ભૂમિદમ્

નાસ્તિ વિષ્ણુસમસ્ત્રાતા નાસ્તિ ગઙ્ગાસમા નદી

હોમમન્ત્રસ્તથા નાસ્તિ મહાવ્યાહૃતિભિઃ સમઃ ॥
ગાયત્રીસદૃશો જપ્યો યથા નાસ્તિ દ્વિજોત્તમાઃ

અન્તર્જલે તથા નાસ્તિ મન્ત્રોઽન્યોઽપ્યઘમર્ષણાત્ ॥
વિધિર્માનસમો નાસ્તિ તપો નાનશનાત્પરમ્

ગુરુર્માતૃસમો નાસ્તિ નાસ્તિ ભાર્યાસમઃ સખા ॥
નીચાવમાનનાદ્દુઃખાદ્દુઃખં નાસ્તિ યથા પરમ્

યથા ચ નાસ્તિ લોકેષુ સુખં શત્રુજયાધિકમ્॥
ચક્ષુર્જ્ઞાનસમં નાસ્તિ સુહૃદ્ધર્મસમસ્તથા

ભૂમિદાનાત્પરં દાનં તથા નાસ્તિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ભૂમિદાનાત્પરં નાસ્તિ વિમાનૈઃ કામગૈરિહ

દેવસ્ત્રીનૃત્યબહુલે વીણામુરજનાદિતે ॥
કિંકિણીજાલનિર્ઘોષે મનોરથફલદ્રુમે

મુખ્યાભિર્દેવરામાભિર્વીજ્યમાનાસ્તુ ચામરૈઃ॥
સંગીયમાના ગન્ધર્વૈઃ સ્તૂયમાનાસ્તથૈવ ચ

બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ દેવભોગાંસ્તુ તે નરાઃ ॥
સ્વર્ગે ભુક્ત્વા યદા યાન્તિ માનુષ્યં કાલપર્યયાત્ ॥
ભવન્તિ સર્વભોગાઢ્યાઃ સર્વદુઃખવિવર્જિતાઃ

વિખ્યાતશબ્દાશ્ચ જનાભિરામાઃ પ્રતપ્તચામીકરભૂષિતાઙ્ગાઃ ॥
સુગન્ધિગન્ધૈશ્ચ તથાનુલિપ્તા ભવન્તિ લોકે ચ સુખૈરુપેતાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધમોત્તરે તૃ૦ ખં૦ મા૦ સં૦ મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ ભૂમિદાનવર્ણનો નામ પઞ્ચાધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ