વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.83

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઉત્તરં ત્વયનં દિવ્યં પૈત્ર્યં સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્ ॥
વસન્તશ્ચાગ્નિદૈવત્યઃ શાક્રો ગ્રીષ્મ ઉદાહૃતઃ

વૈશ્વદેવી તથા પ્રાવૃટ્પ્રાજાપત્યા શરત્સ્મૃતા ॥
હેમન્તો વૈષ્ણવઃ પ્રોક્તો મારુતઃ શિશિરઃ સ્મૃતઃ

ત્વાષ્ટ્રશ્ચૈત્રસ્તુ વૈશાખો માસશ્ચૈવાગ્નિદૈવતઃ ॥
જ્યેષ્ઠશ્શાક્રસ્સ્મૃતો માસ આષાઢો વૈશ્વદૈવતઃ

શ્રાવણો વિશ્વદૈવત્ય આજો ભાદ્રપદસ્તથા॥
અશ્વયુક્તાશ્વિનો માસ આગ્નેયઃ કાર્ત્તિકઃ સ્મૃતઃ ૪॥।
માર્ગશીર્ષસ્તથા સૌમ્યઃ પૌષસ્યાજ્જીવદૈવતઃ॥
પૈત્ર્યો માસસ્સ્મૃતો માઘઃ ફાલ્ગુનો ભગદૈવતઃ

માસેષુ માસદૈવત્યા શુક્લપક્ષાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ॥
વક્ષ્યામિ કૃષ્ણપક્ષાણાં દૈવતાનિ તવાનઘ

ચૈત્રો યામ્યસ્સ્મૃતો રાજન્નાગ્નેયશ્ચાપ્યનન્તરઃ ॥
જ્યેષ્ઠો રૌદ્રઃ સ્મૃતઃ પક્ષસ્ત્વાષાઢઃ સાર્પ ઉચ્યતે

પૈત્રશ્ચ શ્રાવણો માસઃ સાવિત્રશ્ચાપ્યનન્તરઃ ॥
મૈત્રશ્ચાશ્વયુજો માસઃ શાક્રશ્ચાપ્યગ્નિદૈવતઃ

તથા ચ નૈરૃતઃ સૌમ્યઃ પૌષઃ સ્યાદ્વિષ્ણુદૈવતઃ ॥
વારુણશ્ચ તથા પૈત્રઃ ફાલ્ગુનઃ પૌષ્ણ ઉચ્યતે

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યદ્દેવો યદ્ગ્રહઃ સ્મૃતઃ ॥
અગ્નિરર્કસ્સ્મૃતસ્સોમો વરુણઃ પરિકીર્તિતઃ

અઙ્ગારકઃ કુમારશ્ચ બુધશ્ચ ભગવાન્હરિઃ ॥
બૃહસ્પતિસ્સ્મૃતઃ શક્રઃ શુક્રો દેવી ચ પાર્વતી

પ્રજાપતિશ્શનૈશ્ચારો રાહુજ્ઞેંયો ગણાધિપઃ ॥
વિશ્વકર્મા સ્મૃતઃ કેતુર્યે ગ્રહાસ્તે પુરઃ સ્મૃતાઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તવ નક્ષત્રદૈવતાઃ ॥
કૃત્તિકા ચાગ્નિદૈવત્યા રોહિણ્યર્કેશ્વરા સ્મૃતા

ઇન્દ્વર્ક્ષઃ સૌમ્યદૈવત્યો રૌદ્રી આર્દ્રા તથા સ્મૃતા ॥
પુનર્વસુસ્તથાદિત્યો પુષ્યશ્ચ ગુરુદૈવતઃ

આશ્લેષા સર્પદૈવત્યા મઘા ચ પિતૃદૈવતા ॥
ભાગ્યાશ્ચ પૂર્વફાલ્ગુન્ય આર્યમાશ્ચ તથોત્તરાઃ

સાવિત્રશ્ચ તથા હસ્તશ્ચિત્રા ત્વાષ્ટ્રી પ્રકીર્તિતા ॥
સ્વાતિશ્ચ વાયુદૈવત્યા નક્ષત્રે પરિકીર્તિતા

ઇન્દ્રાગ્નીદૈવતા પ્રોક્તા વિશાખા યદુનન્દન ॥
મૈત્રમૃક્ષમનૂરાધા શાક્રં જ્યેષ્ઠા પ્રકીર્તિતા

તથા નૈરૃત્યદૈવત્યો મૂલઞ્ચ તદુદાહૃતમ્ ॥
આપ્યસ્ત્વાષાઢપૂર્વાઃ સ્યુશ્ચોત્તરા વૈશ્વદૈવતાઃ

બ્રાહ્મી ચૈવાભિજિત્પ્રોક્તા શ્રવણો વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ ॥
વાસવં ચ તથા ઋક્ષં ધનિષ્ઠા પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

તથા શતભિષક્પ્રોક્તં નક્ષત્રે વારુણં નૃપ ॥
આજં ભદ્રાપદાપૂર્વા આહિર્બુધ્ન્યં તથોત્તરા

પૌષ્ણં ચ રેવતી ચાર્ક્ષમશ્વિની ચાશ્વિદૈવતમ્ ॥
ભરણ્યશ્ચ તથા યામ્ય પ્રોક્તાસ્તે ઋક્ષદૈવતાઃ

બ્રહ્મા પ્રજાપતિર્વિષ્ણુર્યમસ્સોમસ્તથૈવ ચ ॥
કુમારો મુનયસ્સપ્ત હ્યષ્ટૌ ચ મનવસ્તથા

પિશાચશ્ચ તથા ધર્મો રુદ્રાશ્ચૈકાદશ સ્મૃતાઃ ॥
આદિત્યા દ્વાદશ તથા કામદેવસ્તથૈવ ચ

યક્ષાશ્ચ પિતરશ્ચૈવ પ્રતિપત્પ્રભૃતિર્નૃપ ॥
તિથીશ્વરાસ્તથા પ્રોક્તા કરણાન્નામતઃ શૃણુ

તિથ્યર્ધભોગિ કરણં સદા ભવતિ પાર્થિવ ॥
સ્થિરાણિ તેષાં ચત્વારિ સપ્ત વિદ્ધિ ચરાણિ ચ

અન્તે કૃષ્ણચતુર્દશ્યાં દ્વિતીયે શકુનિઃ સ્મૃતઃ ॥
પ્રથમે પઞ્ચદશ્યર્ધે કૃષ્ણે પ્રોક્તં ચતુષ્પદમ્

તસ્યૈવ ચાપરે રાજન્નાગાખ્યં કરણં મતમ્ ॥
શુક્લપ્રતિપદાર્ધે તુ કિંસ્તુઘ્નં કરણં મતમ્

એતાનિ રાજન્પ્રોક્તાનિ સ્થિરાણિ કરણાનિ તુ ॥
કલિર્ધર્મસ્તથા સર્પો યેષાં વાયુશ્ચ દૈવતમ

શુક્લપ્રતિપાદાર્ધે તુ દ્વિતીયે યદુનન્દન

પઞ્ચમ્યાં ચ તથા હ્યર્ધે ત્વષ્ટમ્યાં ચ તથા પરે ॥
દ્વાદશ્યર્ધે તથા પૂર્વે પૌર્ણમાસ્યાં તથા પરે

કૃષ્ણપક્ષચતુર્થ્યાં તુ પ્રથમેઽર્ધે તથૈવ ચ ॥
સપ્તમ્યાં ચાપરે ત્વર્ધે હ્યેકાદશ્યાં તથાદ્યકે

કરણં તુ બવં નામ કથિતં શક્રદૈવતમ્ ॥
દ્વિતીયાર્ધે તથાદ્યે તુ પઞ્ચમ્યર્થે તથા પરે

નક્તસ્યર્ધે તથા પૂર્વે દ્વાદશ્યર્ધે તથા પરે ॥
કૃષ્ણપ્રતિપદાદ્યાર્ધે ચતુર્થ્યર્ધે તથા પરે

અષ્ટમ્યર્ધે તથા પૂર્વે હ્યેકાદશ્યાં તથાપરે ॥
બાલવં નામ કરણં કથિતં બ્રહ્મદૈવતમ્

શુક્લપક્ષે દ્વિતીયાર્ધે ષષ્ઠ્યર્થે પ્રથમે તથા ॥
નવમ્યર્ધે તથૈવાન્તે ત્રયોદશ્યાં તથાદ્યકે

કૃષ્ણપ્રતિપદાર્ધે તુ પઞ્ચમ્યાં પ્રથમે તથા ॥
દ્વિતીયાર્ધે તથાષ્ટમ્યાં દ્વાદશ્યાં પ્રથમે તથા

કૌલવં નામ કરણં કથિતં મિત્રદૈવતમ્ ॥
આદ્યે શુક્લં તૃતીયાર્ધે ષષ્ઠ્યર્ધે ચ તથા પરે

કૃષ્ણદ્વિતીયાપ્રથમે પઞ્ચમ્યર્ધે તથા પરે ॥
નવમ્યર્ધે તથા પૂર્વે દ્વાદશ્યર્ધે તથા પરે

તૌતિલં નામ કરણમાર્યમ્ણં કથિતં બુધૈઃ ॥
અન્તે શુક્લતૃતીયાર્ધે સપ્તમ્યાં પ્રથમે તથા

દશમ્યર્ધે તથૈવાન્તે ચતુર્દશ્યાં તથાદ્યકે ॥
કૃષ્ણપક્ષદ્વિતીયાન્તે ષષ્ઠ્યર્ધે પ્રથમે તથા

નવમ્યાં ચ તથૈવાન્તે ત્રયોદશ્યાં તથાદ્યકે॥
ગરાભિધાનં કરણં પૃથિવીદૈવતં સ્મૃતમ્

શુક્લપક્ષચતુર્થ્યર્ધે સપ્તમ્યાં ચ તથા પરે ॥
એકાદશ્યાં તથા પૂર્વે ચતુર્દશ્યાં તથા પરે

કૃષ્ણતૃતીયાપ્રથમે ષષ્ઠ્યર્ધે ચ તથા પરે ॥
દશમ્યર્ધે તથા પૂર્વે ત્રયોદશ્યાં તથા પરે

વણિજં નામ કરણં શ્રીદેવમભિધીયતે ॥
શુક્લપક્ષે ચતુર્થ્યન્તે હ્યષ્ટમ્યાં પ્રથમે તથા

એકાદશ્યપરે ચાર્ધે પૌર્ણમાસ્યાં તથાદ્યકે ॥
અન્તે કૃષ્ણતૃતીયાર્ધે સપ્તમ્યાં પ્રથમે તથા

દ્વિતીયે ચ દશમ્યર્ધે ચતુર્દશ્યાં તથાદ્યકે॥
વિષ્ટિરિત્યેવ કરણં કથિતં મૃત્યુદૈવતમ્

સર્વકર્મસુ રાજેન્દ્ર સર્વદા ગર્હિતં ચ તત્ ॥
ચતુર્વિંશત્યહોરાત્રે રાજન્હોરાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ગ્રહેશદેવગન્ધર્વનાગયક્ષેશ્વરપ્રભાઃ ॥
સૂર્યોદયાદથારભ્ય દિનપાદ્યાઃ ક્રમેણ તાઃ

ષષ્ઠક્રમેણ ચ તથા ક્રમં તાસાં નિબોધ મે॥
અર્કશુક્રર્ક્ષરાત્રીશ સૌરજીવકુજેશ્વરાઃ

સર્વાસાં ચ તથા કાલં રાહુર્ભુઙ્ક્તે મહાગ્રહઃ ॥
કુલિકશ્ચ તથા નાગો યક્ષઃ પદ્મોઽતિવિશ્રુતઃ

અઙ્ગારપર્ણશ્ચ તથા ગન્ધર્વશ્ચાભિધીયતે ॥
કુલિકસ્ય તુ યા વેલા સા વર્જ્યા સર્વકર્મસુ

તસ્યાં ભુક્તે ભવેદ્વ્યાધિર્વિષં ભુક્તં ન જીર્યતે ॥
પ્રત્યક્ષમપિ તાર્ક્ષ્યસ્ય તસ્યાં દષ્ટો ન જીવતિ

ભુક્તં તસ્યાં તુ ભૈષજ્યં ન તુ કાર્યકરં ભવેત્ ॥
સા તુ કુલિવિદા જ્ઞેયા મન્ત્રિણા ભિષજા તથા

અવિજ્ઞાય તુ તાં વેલાં ત્રયસ્તે રાજપુઙ્ગવ ॥
વૈફલ્યકરણાન્મૂઢાઃ પ્રાપ્નુવન્ત્યયશો મહત્

પ્રત્યેકસ્યૈવ વેલાયાં રાહોર્ભાગં નિબોધ મે ॥
એકૈકા તુ ભવેદ્ધોરા સાર્ધં વિઘટિકાશતમ્

વિનાડિકાઃ સપ્તષષ્ટ્યા રવેઃ ષોડશ કીર્ત્તિતાઃ ॥
હોરાકુલિકવેલસ્તુ શેષઃ કાલો રવેસ્સ્મૃતઃ

સ્વહોરાન્તે તથા વેલાશ્ચતસ્રસ્તુ વિનાડિકાઃ ॥
રાહોશ્ચક્રસ્ય કથિતાઃ શેષઃ કાલઃ સિતસ્ય ચ

સૌમ્યહોરાસમારમ્ભ ચપકૌ દ્વૌ પ્રકીર્તિતૌ॥
હોરા કુલિકવેલા તુ શેષઃ કાલો બુધસ્ય ચ

એકસપ્તતિમુલ્લઙ્ઘ્ય હોરાયાં તુ નિશાભૃતઃ ॥
અષ્ટૌ તુ કુલિકસ્યોક્તાઃ શેષઃ કાલો નિશાભૃતઃ

ષડશીતિમતિક્રમ્ય ચષકાન્રવિજસ્ય તુ ॥
યચ્છેષસ્તદ્વિનિર્દિષ્ટઃ કાલસ્તુ કુલિકસ્ય ચ

સપ્તસપ્તત્યતિક્રમ્ય સાર્ધાંસ્તુ ચષકાન્ગુરૌ ॥
રાહોસ્તુ ચષકો હોરા શેષકાલો ગુરોર્મતઃ

ભૌમહોરાસમારમ્ભે દ્વાત્રિંશત્તુ વિનાડિકાઃ ॥
વેલા તુ કુલિકસ્યોક્તા શેષઃ કાલઃ કુજસ્ય તુ

જીવજ્ઞશુક્રહોરાસુ સર્વકર્માણિ કારયેત્ ॥
ક્રૂરાસુ ચ તથાન્યાસુ ન કિઞ્ચિત્કુલિકસ્ય ચ

અતઃ પરં મુહૂર્તાનાં દૈવતાનિ નિબોધ મે ॥
સર્વર્ક્ષાણિ વિવર્તન્તે હ્યહોરાત્રેણ પાર્થિવ

સતતં તે વિનિર્દિષ્ટા મુહુર્તાસ્ત્રિંશદેવ તુ ॥
વજ્ર ઉવાચ ॥
અષ્ટાવિંશતિરુક્તાનિ ત્વયા તાનિ મમાનઘ

ત્રિંશન્મુહૂર્તાશ્ચ કથં ત એવ દ્વિજસત્તમ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
દિનરાત્ર્યોસ્સમારંભે હ્યર્ધં ભવતિ પાર્થિવ

તયોર્મધ્યે ચ સતતમભિજિચ્ચાભિધીયતે ॥
તયોર્દ્વિત્વાન્મયા ત્રિંશન્મુહૂર્તા વિહિતાસ્તવ

નક્ષત્રૈર્દૈવતૈસ્તેષાં દેવતાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥
કેવલં ક્રમહાનિશ્ચ ક્રમસ્તેષાં નિબોધ મે

રૌદ્રસ્સાર્પસ્તથા મૈત્રઃ પૈત્રો વાસવ એવ ચ ॥
આપ્યો વૈશ્વસ્તથા રાજન્કેશ્વરઃ શક્રદૈવતઃ

ઐન્દ્રાગ્નેયૌ નૈરૃતસ્તુ વારુણશ્ચ મહીપતે ॥
આર્યમ્ણસ્તુ તથા ભોગ્યો મુહૂર્ત્તાસ્તુ દિવાચરાઃ

રૌદ્રાઽજદેવોહિર્બુધ્ન્યાઃ પૌષ્ણશ્ચાશ્વિન એવ ચ॥
યામ્યોઽગ્નિદૈવતશ્ચૈવ બ્રાહ્મસ્સૌમ્યસ્તથૈવ ચ

આદિત્યો જીવદૈવત્યો વૈષ્ણવઃ સૂર્યદૈવતઃ ॥
ત્વાષ્ટ્રશ્ચૈવાથ વાયવ્યોઃ મુહૂર્તા રાત્રિચારિણઃ

અહ્નઃ પઞ્ચદશો ભાગો રાત્રેશ્ચ યદુનન્દન ॥
મુહૂર્તસંજ્ઞઃ કથિતો મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

મહાકલ્યાદથારભ્ય કાલાવયવદૈવતાઃ ॥
ઉક્તાસ્તવ મુહૂર્તાશ્ચ તેષાં કાલે સ્વકેઽર્ચનમ્

મહાફલં હિ નિદિષ્ટં સ્યાદ્વિયોગે વિશેષતઃ ॥
સ્વકાલે દેવતાઃ પૂજ્યાઃ સોપચારૈર્વિશેષતઃ ॥
તસ્યાસ્સકાશાદ્ધર્મજ્ઞ કામયદ્ભિર્મહત્ફલમ્

કાલે સ્વકે યઃ પ્રયતસ્તુ ભક્ત્યા દેવાન્યથાવત્સમુપૈતિ રાજન્ ॥
સપર્યયા તસ્ય દિશન્તિ દેવાઃ ફલાનભીષ્ટાન્નૃષુ લોહિતાક્ષ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે મા૦ સં૦ કાલાવયવદૈવતાનાં -માહાત્મ્યવર્ણનો નામ ત્ર્યશીતિતમોઽધ્યાયઃ