વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.7

વજ્ર ઉવાચ ॥
જમ્બૂદ્વીપસ્ય સંસ્થાનં વિસ્તરેણ મહામુને । ॥
ત્વત્તોહં શ્રોતુમિચ્છામિ યત્ર જાતોઽસિ ભાર્ગવ ૪૧ ॥
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અવગાઢાવુભયતસ્સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ ॥
જમ્બૂદ્વીપે મહારાજ ષડિમે કુલપર્વતાઃ

હિમવાન્હેમકૂટશ્ચ નિષધો નીલ એવ ચ ॥
મેરુશ્ચ શૃંગવાંશ્ચૈવ સર્વે રત્નાકરાઃ શુભાઃ

મધ્યે તુ મણ્ડલઃ શૈલો નીલસ્ય નિષધસ્ય ચ ॥
સૌવર્ણઃ કથ્યતે મેરુઃ પ્રમાણં તસ્ય મે શૃણુ

ચતુરાશીતિસાહસ્રાઃ કથિતાશ્ચોચ્છ્રયેણ ચ ॥
અધસ્તાત્ષોડશૈવોક્તઃ ષોડશૈવ તુ વિસ્તૃતઃ

વિસ્તારો દ્વિગુણશ્ચાસ્ય ભૂલગ્નો મણ્ડલઃ સ્મૃતઃ ॥
વૃન્દપુષ્પનિભશ્ચોર્દ્ધ્વં દ્વાત્રિંશચ્ચૈવ વિસ્તૃતઃ

વિસ્તારો દ્વિગુણશ્ચાસ્ય તત્રાધિકવિધિઃ સ્મૃતઃ ॥
મેરુસ્તુ નવતિઃ પ્રોક્તઃ સહસ્રઃ પૂર્વતો ગિરિઃ

યોજનાનાં સહસ્રં તુ માલ્યવાન્ નામ નામતઃ ॥
આનીલં નિષધં યાવત્પશ્ચિમેન તુ તાવતા

તાવત્પ્રમાણો નિર્દિષ્ટઃ પૂર્વતો ગન્ધમાદનઃ ॥
મેરોસ્તૂત્તરતઃ શ્વેતઃ પૂર્વતોઽનન્ત ઉચ્યતે

દક્ષિણે ચ તથા પીતઃ કૃષ્ણઃ પશ્ચિમતઃ સ્મૃતઃ ॥
અન્તરેણ સ્મૃતો વિપ્રઃ પૂર્વતઃ ક્ષત્રિયઃ સ્મૃતઃ

દક્ષિણેન તથા વૈશ્યઃ શૂદ્રઃ પશ્ચિમતઃ સ્મૃતઃ ॥
તસ્માદુદીચી વિપ્રાણાં પ્રાચી સ્યાત્ક્ષત્ત્રજન્મનામ્

દક્ષિણા વૈશ્યજાતીનાં શૂદ્રાણાં પશ્ચિમા સ્મૃતા ॥
પ્રાચ્યાં મહેન્દ્રસ્ય પુરી મેરુપૃષ્ઠેઽમરાવતી

વહ્નેઃ પ્રદક્ષિણેનોક્તા પુરી નામ્ના સભાવતી ॥
યમસ્ય દક્ષિણેનોક્તા નામ્ના સંયમની પુરી

પ્રોક્તા વૈ નૈરૃતી ભાગે પુરી પશ્ચિમદક્ષિણે ॥
પશ્ચિમેન તથા રમ્યા સુમુખા વરુણસ્ય ચ

।
અનન્તરં શિવા નામ પુરી વાયોઃ પ્રકીર્તિતા ॥
ઉત્તરેણ પુરી રમ્યા સોમસ્યોક્તા વિભાવરી

અનન્તરં શિવસ્યોક્તા નગરી શઙ્કરી શિવા ॥।
મેરુપૃષ્ઠે યથા દેવાઃ સંશ્રિતાસ્તુ યથાદિશમ્

વિજ્ઞેયાસ્તે તુ દિક્પાલાસ્તસ્યાંતસ્યાં તથા દિશિ ॥
દેવઃ સ્વાં નગરી નિત્યં માનસોત્તરમૂર્ધનિ

મેરુન્તુ પશ્યતિ વિભુસ્તત્સ્થો મેરુગતાં પુરીમ્ ॥
ઉદક્શૃઙ્ગવતોઽર્ધે તુ યામ્યેન કુરુસંજ્ઞિતમ્

વર્ષન્તુ કથિતં દિવ્યં સર્વોપદ્રવવર્જિતમ્ ॥
શૃઙ્ગવચ્છ્વેતયોર્મધ્યે વર્ષં જ્ઞેયં હિરણ્યભમ્

રમ્યન્તુ વર્ષં વિજ્ઞેયં મધ્યતઃ શ્વેતનીલયોઃ ॥
મધ્યે નિષધનીલાભ્યાં પશ્ચાર્ધે ગન્ધમાદનઃ

કેતુમાલઃ સ્મૃતો વર્ષસ્ત્વતીવ સુમનોહરઃ ॥
મધ્યે નિષધનીલાભ્યાં પૂર્વે માલ્યવતો ગિરેઃ

વર્ષો રુદ્રમુખો નામ નિત્યં મુદિત માનવઃ ॥
મેરોશ્ચતુર્દિશં નામ્ના વર્ષો રાજન્નિલાવૃતઃ

તસ્યાપિ ભેદાશ્ચત્વારો નામતસ્તાન્નિબોધ મે ॥
ભદ્રાશ્વો જમ્બુમાલશ્ચ કેતુમાન્કુરવસ્તથા

જમ્બૂવૃક્ષસ્તુ વિખ્યાતો જમ્બુમાલે તુ યાદવ! ॥
યોજનાનાં સહસ્રં તુ તત્પૂર્વં તસ્ય કીર્તિતમ્

તત્ફલેભ્યઃ પ્રભવતિ રમ્યા જાંબૂનદી શુભા ॥
મેરોઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા સ્વમૂલે સા ચ નશ્યતિ

વૃક્ષરાજેન તેનેદં જમ્બૂદ્વીપં પ્રચક્ષતે ॥
ઇલાવૃતસ્તુ પ્રભયા મેરો નિત્યં પ્રકાશતે

ન તત્ર ભ્રાજતે સૂર્યો ન ચન્દ્રો ન ચ તારકાઃ ॥
મેરોઃ શરાવસંસ્થત્વાન્નિત્યમેવ તિરોહિતઃ

હેમકૂટાદુત્તરતો હરિવર્ષં પ્રચક્ષતે ॥
હેમકૂટાદ્દક્ષિણતસ્તથા કિંપુરુષં સ્મૃતમ્

હિમાચલાદ્દક્ષિણતો વર્ષં યાદવ ભારતમ્ ॥
કર્મભૂમિર્મહીપાલ યત્ર વર્તામહે વયમ્

ભારતેઽસ્મિન્યુગાવસ્થા કેશવેન વિનિર્મિતા ॥
વર્ષે દ્વે ચાથ સંસ્થાને વિજ્ઞેયે દક્ષિણોત્તરે

વર્ષત્રયં તુ વિજ્ઞેયં ચતુરસ્રં તુ મધ્યમમ્ ॥
દીર્ઘં તથૈવ વિજ્ઞેયં વર્ષાણાં ચ ચતુષ્ટયમ્

વર્ષાણાં નવસાહસ્રો વિષ્કમ્ભઃ કથિતો નૃપ ॥
યોજનાનાં પ્રમાણેન કથિતસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

વિષ્કમ્ભઃ પર્વતાનાં તુ સહસ્રદ્વિતયં સ્મૃતમ્ ॥
મેરોર્યોજનસાહસ્રો વિષ્કમ્ભઃ કથિતસ્તથા

યોજનાનાં તુ નિયુતં જમ્બૂદ્વીપઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
યામ્યોત્તરેણ તસ્યેદં પ્રમાણં તે મયેરિતમ્

પૂર્વાપરેણ તસ્યાપિ પ્રમાણં શૃણુ પાર્થિવ ॥
યોજનાનાં સહસ્રાણિ દ્વાત્રિંશચ્ચ શતાનિ ચ

ભદ્રાશ્વકેતુમાલૌ દ્વૌ પ્રત્યેકં પાર્થિવોત્તમ ॥
યોજનાનાં સહસ્રેણ શતસાહસ્રકાનિ ચ

નવમેરુસ્તથા પ્રોક્તો ગન્ધમાદનમાનતઃ ॥
મેરોર્નવસહસ્રાણિ માલ્યવાંશ્ચ નિગદ્યતે

મેરોર્યોજનસાહસ્રો વિષ્કમ્ભઃ કથિતસ્તથા ॥
એવમપ્યેષ નિયુતં જમ્બૂદ્વીપઃ પ્રકીર્તિતઃ

હિમાચલે યક્ષવરા નિવિષ્ટા દૈત્યપ્રધાનાઃ ખલુ હેમકૂટે ॥
ગન્ધર્વમુખ્યા નિષધે ચ શૈલે નાગા નિવિષ્ટાશ્ચ તથૈવ નીલે

શ્વેતે પિતૄણાં ચ ગતિર્નિવિષ્ટા સિદ્ધાસ્તથા શૃઙ્ગવતશ્ચ પૃષ્ઠે ॥
સેન્દ્રાસ્તથા દેવગણાશ્ચ મેરૌ ક્રીડાવિહારેણ સદા વસન્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે જમ્બૂદ્વીપવર્ણનો નામ સપ્તમોધ્યાયઃ