વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.65

શઙ્કર ઉવાચ ॥
જાનુતુલ્યં મૃદુશુભં ચૈલાજિનકુશોત્તરમ્ ॥
શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનમાત્મનઃ

ચતુર્ણામાસનાનાં ચ બદ્ધ્વા તત્રૈકમાસનમ્ ॥
યોગં યુઞ્જીત વિધિવદ્યથાવદુનુપૂર્વશઃ

રામ ઉવાચ ॥
યોગાસનાનિ ચત્વારિ ભગવન્કાનિ બ્રૂહિ મે ॥
યેષામેકમથાસ્થાય યોગં યુઞ્જીત માનવઃ

શઙ્કર ઉવાચ ॥
સ્વસ્તિકં સર્વતોભદ્રં પર્યઙ્કં કમલાસનમ્ ॥
યોગાસનાનિ ચત્વારિ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

આસન્ને જાનુની કૃત્વા યથાવત્સુસમાહિતઃ ॥
વામં કૃત્વેતરે પાદે વામજઙ્ઘોરુપીડિતમ્

સ્વસ્તિકં નામ તત્પ્રોક્તમાસનં પ્રથમં શુભમ્ ॥
ઊરૂ ચ જાનુની જઙ્ઘે યત્રાસનગતઃ સમમ્

આસનં સર્વતોભદ્રં તદ્વિદ્ધિ મનુજોત્તમ ॥
પર્યઙ્કે યોગપટ્ટેન બધ્નીયાત્પૃષ્ઠયોગતઃ

આકુઞ્ચ્ય જાનુની સમ્યક્પાદં કૃત્વા ચ બાહ્યતઃ ॥
દક્ષિણં વામજઙ્ઘાયાં પર્યઙ્કાસનકારણમ્

આસને સર્વતોભદ્રે યદા ભવતિ માનવઃ ॥
ઊરુસ્થોત્તાનચરણસ્તદા સ્યાત્કમલાસનમ્

આસનસ્થસ્ય કરણં નિબોધ ગદતો મમ॥
સમાનીયોરુમૂલેન હસ્તૌ ભાર્ગવ તિર્યગૌ

કૃત્વોત્તાનૌ સમૌ વિદ્વાન્વામસ્યોપરિ દક્ષિણમ્॥
અઙ્ગુલીચ્છાદકં વિદ્વાનઙ્ગુલી નાં તુ વિન્યસેત્

।
કિઞ્ચિદાકુઞ્ચિતાઙ્ગુષ્ઠૌ કર્તવ્યૌ ચ તથા કરૌ ॥
ઉરશ્ચોત્થાપ્ય વિતતં કૃત્વા રામ પરિશ્લથમ્

પૃષ્ઠમાકુઞ્ચયેત્સ્કન્ધે દેહમુન્નામયેત્સુધીઃ ॥
નિષ્કમ્પાં સુદૃઢામૃજ્વીં નાતિસ્તબ્ધાં ન કુઞ્ચિતામ્

ગ્રીવાં વિધારયેદ્યત્નાચ્છિરઃ કાર્યં સમં સદા ॥
સંપસ્યન્નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્

કિઞ્ચિન્નિમીલિતે નેત્રે દન્તૈર્દન્તાન્ન સંસ્પૃશેત્ ॥
તાલુમધ્યગતેનૈવ જિહ્વાગ્રેણ સમાહિતઃ

સ બદ્ધકરણો વિદ્વાનભ્યાસાત્પવનં જયેત્ ॥
જિત્વા વાયું યથાશક્તિ યોગં યુઞ્જીત બુદ્ધિમાન્

આદૌ તુ ચિન્તયેત્સ્થૂલાં ભૂમિં પઞ્ચગુણાન્વિતામ્ ॥
લબ્ધલક્ષો મહાયોગી ભૂમિયોગં સમુત્સૃજેત્

તતશ્ચતુર્ગુણં ધ્યાનં કર્તવ્યમુદકે દ્વિજ ॥
લબ્ધલક્ષ અપાં યોગી જલયોગં સમુત્સૃજેત્

।
તતસ્તુ યોગં યુઞ્જીત ત્રિગુણં દ્વિજ તેજસિ ॥
લબ્ધલક્ષશ્ચ તત્રાપિ વહ્નિયોગં સમુત્સૃજેત્

તતસ્તુ યોગં યુઞ્જીત પવને દ્વિગુણં દ્વિજ ॥॥
લબ્ધલક્ષશ્ચ તત્રાપિ વાયુયોગં સમુત્સૃજેત્

।
તતસ્ત્વેકગુણં યોગં યુઞ્જીત ગગને બુધઃ ॥
લબ્ધલક્ષશ્ચ તત્રાપિ મનોયોગગતિર્ભવેત્

મનસશ્ચન્દ્રમાઃ પ્રોક્તઃ પ્રથમં ચન્દ્રમણ્ડલે ॥
ઊર્ધ્વલક્ષં બુધઃ કૃત્વા ચન્દ્રમણ્ડલમધ્યગે

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રે પુરુષે લક્ષબન્ધં તુ કારયેત્ ॥
શશાઙ્કશતસંકાશે સર્વાલઙ્કારભૂષિતે

લબ્ધલક્ષશ્ચ તત્રાપિ બુદ્ધિયોગગતિર્ભવેત્॥
બુદ્ધિશ્ચ ભગવાન્સૂર્યઃ પ્રથમં સૂર્યમણ્ડલે

સમગ્રમેવ સંપશ્યેદ્ધ્યાનયોગેન બુદ્ધિમાન્॥
સૂર્યમણ્ડલમધ્યસ્થં શતસૂર્યસમપ્રભમ્

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં સર્વાભરણભૂષિતમ્ ॥
ચિન્તયેત્પ્રયતો નામ તત્પરઃ સુસમાહિતઃ ॥ ૨૬ ॥।
લબ્ધલક્ષશ્ચ તત્રાપિ નિત્યમાત્માનમાત્મના ॥
આત્મસ્થમેવ સ્ સંપશ્યેદ્ધ્યાનયોગેન ભાર્ગવ

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં સૂર્યબિમ્બગતં યથા ॥
ધ્યાનયોગેન સંપશ્યેત્તથા પશ્યેત્તથાત્મનિ

અધોમુખે હૃત્કમલે કર્ણિકાયાં ભૃગૂત્તમ॥
લબ્ધલક્ષશ્ચ તત્રાપિ અવ્યક્તં ચિન્તયેત્પદમ્

બહિરન્તશ્ચ સર્વત્ર તેજસા તત્ર ચિન્તયેત્ ॥
નૈવાર્કેણ ન ચન્દ્રેણ સર્વં વ્યાપ્તમશેષતઃ ॥ 1.65.૩૦ ॥।
લબ્ધલક્ષશ્ચ તત્રાપિ પુરુષં ચિન્તયેત્પરમ્ ॥
શૂન્યં તુ પુરુષં ધ્યાનં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ

॥
સાકારે બદ્ધલક્ષસ્તુ શૂન્યં શક્નોતિ ચિન્તિતુમ્ ॥
અન્યથા તુ સુકષ્ટં સ્યાન્નિરાલમ્બસ્ય ચિન્તનમ્

ચિત્તવૃત્તિનિરોધો હિ દુષ્કરઃ પ્રતિભાતિ મે ॥
તત્ર યત્નઃ સદા કાર્યો વિજયે પવનસ્ય ચ

ચિત્તવૃત્તિનિરોધેન પવનસ્ય જયેન ચ ॥
ઉપાસનાયા શૂન્યસ્ય નિષ્ફલત્વં વિધીયતે

અરૂપગન્ધમનસં શબ્દસ્પર્શવિવર્જિતમ્ ॥
સર્વેન્દ્રિયગુણં રામ સર્વસ્થં સર્વગં ચ યત્

( તં ધ્યાયન્પુરુષં તસ્ય ધ્યાનં શૂન્યં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ )
તસ્ય સ્વરૂપં વિજ્ઞાય રામ શૂન્યમુપાસતઃ

સર્વબન્ધનમુક્તસ્ય નિષ્ફલત્વં વિધીયતે ॥
અખણ્ડકારિણસ્ત્વેવં નિત્યં ભૃગુકુલોદ્વહ

સંવત્સરશતે પૂર્ણે સત્રિભાગે મહાભુજ ॥
નિષ્ફલત્વં પરં સ્થાનં ધ્રુવં ભવતિ ભાર્ગવ

રામ ઉવાચ ॥
સંવત્સરશતં પૂર્ણં ત્રિભાગસહિતં વિભો ॥
અજીવતો નિષ્ફલત્વં કથં ભવતિ શઙ્કર

શઙ્કર ઉવાચ ॥
અખણ્ડકારી ભવતિ યદ્યેકમપિ જન્મનિ ॥
જન્મક્રમાદવશ્યં હિ રામ જન્મનિજન્મનિ

પૂરણીયં સત્રિભાગં ધ્રુવં તેન સમાઃ શતમ્ ॥
અનેકજન્મસંસિદ્ધસ્તતો યાતિ પરાં ગતિમ્

અખણ્ડકારિણો રામ પ્રવૃત્તસ્ય દ્વિજન્મનઃ ॥
અવશ્યમેવ તત્સ્થાનં યદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

રામ ઉવાચ ॥
અખણ્ડકારિતા પ્રોક્તા ત્વયા દેવ દ્વિજન્મનામ્ ॥
શૂદ્રો વા યદિ વા નારી કથં સ્થાનમવાપ્નુયાત્

શઙ્કર ઉવાચ ॥
અખણ્ડકારિણી પત્ની પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્ ॥
શૂદ્રઃ સ્વકર્મનિરતઃ કેશવાર્પિતમાનસઃ

જાત્યન્તરમથાસાદ્ય ભક્તિયોગેન ભાવિતઃ ॥
અખણ્ડકારી ભવતિ તતઃ પ્રાપ્નોતિ તત્પદમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥।
એતાવદુક્તં દેવેન ત્ર્યમ્બકેણ મહાત્મના ॥
તદા તુષ્ટેન રામાય રહસ્યમૃષિપૂજિતમ્

એતદ્બલિવિહીનાય ન તુ વાચ્યં યદૂત્તમ્ ॥
ન નાસ્તિકાય મૂર્ખાય તર્કદુષ્ટાય વા તથા

એતત્તુ શૃણ્વતે વાચ્યં શિષ્યાય ચ સુતાય ચ ॥
યો વા દદ્યાન્મહીં કૃત્સ્નાં સશૈલવનકાનનામ્

એતદ્ગુહ્યં પરં પુણ્યં પવિત્રં પાપનાશનમ્ ॥
આયુષ્યં ચ યશસ્યં ચ કલિદુઃસ્વપ્નનાશનમ્

અધ્યેતવ્યમિદં સમ્યગ્વચનં શંકરસ્ય ચ ॥
સર્વબન્ધવિનિર્મુક્તઃ પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્

એતાવદુક્તં ત્રિપુરાન્તકેન તુષ્ટેન રામસ્ય મહાબલસ્ય ॥
મયા તથા તેઽભિહિતં નરેન્દ્ર ધાર્યં ત્વયેદં સતતં યથાવત્

ઇતિ વિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શઙ્કરગીતાસમાપ્તિર્નામ પઞ્ચષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ