વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 1.41

રાહુરુવાચ ॥
સા કામબાણાભિહતા સમીક્ષ્ય મધુસૂદનમ્ ॥
સ્વયં વૃતવતી નાથં ભર્તારમપરાજિતમ્

પ્રકૃતિસ્સા વિનિર્દિષ્ટા પુરુષઃ પુરુષોત્તમઃ ॥
તયા વિયુજ્યતે નાઽસૌ કદાચિદપિ શત્રુહા

શંકરઃ પુરુષઃ પ્રોક્તઃ પ્રકૃતિઃ પાર્વતી સ્મૃતા ॥
પુરુષઃ પાકહા પ્રોક્તઃ પ્રકૃતિશ્ચ તથા શચી ॥૩।
હુતાશનશ્ચ પુરુષઃ સ્વાહા ચ પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા ॥
યમશ્ચ પુરુષઃ પ્રોક્તો ધૂમોર્ણા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા

વિરૂપાક્ષશ્ચ પુરુષઃ પ્રકૃતિર્નિરૃતિઃ સ્મૃતા ॥
વરુણઃ પુરુષઃ પ્રોક્તો ગૌરી ચ પ્રકૃતિસ્તથા

વાયુશ્ચ પુરુષો જ્ઞેયઃ પ્રકૃતિશ્ચ તથા શિવા ॥
પુરુષશ્ચ ધર્મો વૃક્ષસ્તદ્વિશ્વપ્રકૃતિઃ સ્મૃતા

ચન્દ્રમા પુરુષઃ પ્રોક્તો જ્યોત્સ્ના ચ પ્રકૃતિસ્તથા॥
ધર્મશ્ચ પુરુષઃ પ્રોક્તઃ પ્રકૃતિશ્ચ કરીષિણી

યજ્ઞશ્ચ પુરુષઃ પ્રોક્તો દક્ષિણા પ્રકૃતિસ્તથા ॥
દિવસઃ પુરુષઃ પ્રોક્તો પ્રકૃતિશ્ચ તથા નિશા

આકાશઃ પુરુષઃ પ્રોક્તઃ પ્રકૃતિશ્ચ તથા મહી ॥
ૐકારઃ પુરુષઃ પ્રોક્તઃ સાવિત્રી પ્રકૃતિઃ સ્મૃતાઃ

પ્રકૃતિઃ સા શુભા લક્ષ્મીર્વિષ્ણુઃ પુરુષ ઉચ્યતે ॥
સા સદેહા વિદેહા સા સગુણા નિર્ગુણા ચ સા

તયા સર્વમિદં વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥
સા કાન્તિઃ સા ધૃતિઃ સા શ્રીઃ સા પ્રભા ચ સનાતની

સા નિદ્રા સા શુભા વાણી સા ચ દેવી સરસ્વતી ॥
રતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષિતિર્દ્યૌશ્ચ સા ગંગા સા સરસ્વતી

તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્વપુઃ પ્રજ્ઞા સ્વધા મેધા સરસ્વતી ॥
સૈવ નદ્યઃ શુભા સર્વાઃ સૈવ દેવી વનસ્પતી

સા વાસ્તુદેવતા દીક્ષા સા ભક્તિર્વૈષ્ણવી સ્મૃતા ॥
બુદ્ધિર્લજ્જા ધૃતિઃ શાન્તિઃ સુધા શોભા જયા ત્વિરા

સિનીવાલી કુહૂ રાકા ત્વેવં ચાનુમતિઃ શુભા ॥
કાત્યાયની ભદ્રકાલી સુપ્રભા વિજયા તથા ॥

અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાલા સ્નાયુઃ સિંહિકા મુનિઃ ॥
કદ્રૂ ક્રોધા ત્વિરા પ્રાવા વિનતા સુરભિઃ ખગા

કીર્તિર્લક્ષ્મીર્ધૃતિર્મેધા ક્ષમા શ્રદ્ધા ક્રિયા રતિઃ ॥
અનસૂયા સતી ભૂતિર્વિભૂતિર્વારુણી તથા

અરુન્ધતી વસુર્જામી લોભા ભાનુરરુન્ધતી ॥
સંકલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વા તથૈવ ચ

મૃગા ચ મૃગમન્દા ચ હરિભદ્રા યુવા ત્વિડા ॥
ભૂતા ચ કપિલા દંષ્ટ્રી સરમા સુરમા તથા

રાજશ્રીર્ભૂમિપાલાનાં બ્રહ્મશ્રીસ્તદ્વિદાં શુભા ॥
પુષ્પશ્રીઃ કાનનાનાં સા જયશ્રીર્જયિનાં રણે

સ્વર્ગશ્રીઃ સ્વર્ગતાનાં સા દીક્ષા સા યજ્ઞયાજિનામ્ ॥
બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતાં દેવી ક્ષમા દેવી ક્ષમાવતામ્

શિખા વહ્નૌ પ્રભા સૂર્યે જ્યોત્સ્ના ચન્દ્રે પ્રકીર્તિતા ॥
કાન્તિસ્તારાગણસ્યોક્તા સા સિદ્ધિઃ સર્વકર્મણામ્

સહસ્રનેત્રજા દૃષ્ટિઃ સહસ્રનયનસ્ય સા ॥
ઉપત્યકા પર્વતાનાં ફલશ્રીઃ સા ચ શાખિનામ્

મહોદધેશ્ચ સા વેલા નક્ષત્રાણાઞ્ચ કૃત્તિકા ॥
ધનુર્લતા ચ મન્ત્રાણાં હેતીનાં ચાપ્યસેર્લતા

ગાન્ધારી સર્વવિદ્યાનાં વૃષ્ટિઃ સા જગતીતલે ॥
કાર્ષકાણાં તથા સીતા સસ્ય શોભા મહીતલે

મદલેખા ચ નાગાનાં ભોગિનાઞ્ચ ફણાવલી ॥
રત્નાવલી ચ શેષસ્ય ધૃતિર્ભૂમણ્ડલસ્ય સા

સા સ્થિતા સતતં ચન્દ્રે બિલ્વે નીલોત્પલે વૃષે ॥
કુઞ્જરે તુરગે સિંહે ખઙ્ગે ચ વિમલે શુભે

ચામરે વ્યજને છત્રે ભૃંગારે ગોમયે વને ॥
સહસ્રકિરણે સૂર્યે શક્રે વૈશ્રવણે યમે

કમલે રજતે હેમ્નિ શંખે ભદ્રાસને શુભે ॥
ગોમૂત્રે સર્પિષિ ક્ષીરે દધિ ક્ષીરફલેષુ ચ

વરુણે ચ જલાધ્યક્ષે સમુદ્રેષુ જલેષુ ચ ॥
કુસુમેષુ ચ શુક્લેષુ પ્રાસાદેષુ સિતેષુ ચ

હુતાશને પ્રજ્વલિતે પાર્થિવે ચારુશોભિતે ॥
રત્નેષુ ચ વિચિત્રેષુ તથૈવામલકેષુ ચ

યથા વ્યાપ્તં જગત્સર્વં દેવદેવેન શાર્ઙ્ગિણા ॥
તથા વ્યાપ્તં જગત્સર્વં રાજન્ ક્ષીરાબ્ધિકન્યયા

સ્વાયંભુવેઽન્તરે દેવી ભૃગોઃ સા દુહિતા સ્મૃતા ॥
સ્વારોચિષે તથા જાતા સૈવ દેવી હુતાશનાત્

ઔત્તમસ્યાન્તરે જાતા સલિલાદ્વિમલાચ્છુભા ॥
તામસસ્યાન્તરે રાજન્ ભૂતલાત્સા સમુત્થિતા

બિલ્વાત્સમુત્થિતા દેવી રૈવતસ્યાન્તરે તથા ॥
ઉત્ફુલ્લકમલોદ્ભૂતા ચાક્ષુષેઽપિ તથાન્તરે

વૈવસ્વતેઽન્તરે જાતા તથૈવાઽમૃતમન્થનાત્ ॥
ક્ષીરાબ્ધિજાતાં તાં પ્રાપ્ય હૃદયેન જનાર્દનઃ

દધાર દુર્ધરાં દેવીં ત્રૈલોક્યે તમૃતે પ્રભુમ્ ॥
આદાય સાઽમૃતં શુદ્ધં શુભમર્કકમણ્ડલુમ્

એતસ્મિન્નન્તરે જાતો વૈદ્યો ધન્વન્તરિસ્તથા ॥
અમૃતે જાતમાત્રે તુ દૈત્યસંઘાઃ સમાકુલાઃ ॥

ધન્વન્તરિમથોન્મથ્ય પરિભૂય ચ દેવતાઃ ॥
અમૃતં ચ સમાદાય જગ્મુર્દૈત્યા નિવેશનમ્

હૃતામૃતાન્દેવગણાન્વિપાનાનાશ્વાસ્ય દેવો ભુવનસ્ય ગોપ્તા ॥
સ્થાને ચ વિન્યસ્ય ગિરીન્દ્રમુખ્યં જગામ દેવોઽસુરનાથવેશ્મ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે પ્રથમખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદેઽમૃતમન્થનં નામૈકચત્ત્વારિંશતત્તમોઽધ્યાયઃ