વિગ્રહવ્યાવર્તની (અન્ય આવૃત્તિ) · શ્લોક 1-20

વિગ્રહવ્યાવર્તની (વ્વ્)
સર્વેષાં ભાવાનાં સર્વત્ર ન વિદ્યતે સ્વભાવશ્ચેત્ ।
ત્વદ્વચનમસ્વભાવં ન નિવર્તયિતું સ્વભાવમલમ્

અથ સસ્વભાવમેતદ્વાક્યં શ્રુત્વા હતા પ્રતિજ્ઞા તે ।
વૈષમિકત્વં તસ્મિન્ વિશેષહેતુશ્ચ વક્તવ્યઃ

મા શબ્દવદિત્યેતત્ સ્યાત્તે બુદ્ધિર્ન ચૈતદુપપન્નમ્ ।
શબ્દેનાત્ર સતા ભવિષ્યતો વારણં તસ્ય

પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેદ્ધ્યો ઽપ્યેવમિતિ મતં ભવેત્ તદસદેવ ।
એવં તવ પ્રતિજ્ઞા લક્ષણતો દુષ્યતે ન મમ

પ્રત્યક્ષેણ હિ તાવન્ યદ્યુપલભ્ય વિનિવર્તયસિ ભાવાન્ ।
તન્નાસ્તિ પ્રત્યક્ષં ભાવા યેનોપલભ્યન્તે

અનુમાનં પ્રત્યુક્તં પ્રત્યક્ષેણાગમોપમાને ચ ।
અનુમાનાગમસાધ્યા યે ઽર્થા દૃષ્ટાન્તસાધ્યાશ્ચ

કુશલાનાં ધર્માણાં ધર્માવસ્થાવિદશ્ચ મન્યન્તે ।
કુશલં જનસ્વભાવં શેષેષ્વપ્યેષ વિનિયોગઃ

નૈર્યાણિકસ્વભાવો ધર્મો નૈર્યાણિકાશ્ચ યે તેષામ્ ।
ધર્માવસ્થોક્તાનામેવ ચ નૈર્યાણિકાદીનામ્

યદિ ચ ન ભવેત્ સ્વભાવો ધર્માણાં નિઃસ્વભાવ ઇત્યેવમ્ ।
નામાપિ ભવેન્નૈવં નામાપિ નિર્વસ્તુકં નાસ્તિ

અથ વિદ્યતે સ્વભાવઃ સ ચ ધર્માણાં ન વિદ્યતે તસ્માત્ ।
ધર્મૈર્વિના સ્વભાવઃ સ યસ્યાસ્તિ તદ્ યુક્તમુપદેષ્ટુમ્

સત એવ પ્રતિષેધો નાસ્તિ ઘટો ગેહ ઇત્યયં યસ્માત્ ।
દૃષ્ટઃ પ્રતિષેધો ઽયં સતઃ સ્વભાવસ્ય તે તસ્માત્

અથ નાસ્તિ સ સ્વભાવઃ કિં નુ પ્રતિવિધ્યતે ત્વયાનેન ।
વચનેનર્તે વચનાત્ પ્રતિષેધઃ સિધ્યતે હ્યસતઃ

બાલાનામિવ મિથ્યા મૃગતૃષ્ણાયાં યથા જલગ્રાહઃ ।
એવં મિથ્યાગ્રાહઃ સ્યાત્તે પ્રતિષિધ્યતો હ્યસતઃ

નન્વેવં સત્યસ્તિ ગ્રાહો ગ્રાહ્યં ચ તગ્દૃહીતં ચ ।
પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યં પ્રતિષેદ્ધા ચેતિ ષટ્કં તત્

અથ નૈવાસ્તિ ગ્રાહો ન ચ ગ્રાહ્યં ન ચ ગ્રહીતારઃ ।
પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યં પ્રતિષેદ્ધારો ઽસ્ય તુ ન સન્તિ

પ્રતિષેધઃ પ્રતિષેધ્યં પ્રતિષેદ્ધારશ્ચ યદ્યુત ન સન્તિ ।
સિદ્ધા હિ સર્વભાવા યેષામેવં સ્વભાવશ્ચ

હેતોસ્તતો ન સિદ્ધિર્નૈઃસ્વાભાવ્યાત્ કુતો હિ તે હેતુઃ ।
નિર્હેતુકસ્ય સિદ્ધિર્ન ચોપપન્નાસ્ય તે ઽર્થસ્ય

યદિ ચાહેતોઃ સિદ્ધિઃ સ્વભાવવિનિવર્તનસ્ય તે ભવતિ ।
સ્વાભાવ્યસ્યાસ્તિત્વં મમાપિ નિર્હેતુકં સિદ્ધમ્

અથ હેતોરસ્તિત્વં ભાવનૈઃસ્વાભાવ્યમિત્યનુપપન્નમ્ ।
લોકે નૈઃસ્વાભાવ્યાન્ન હિ કશ્ચન વિદ્યતે ભાવઃ

પૂર્વં ચેત્ પ્રતિષેધઃ પશ્ચાત્ પ્રતિષેધ્યમિતિ ચ નોપપન્નમ્ ।
પશ્ચાદનુપપન્નો યુગપચ્ચ યતઃ સ્વભાવો ઽસન્