વેદાન્તપરિભાષા · અધ્યાય p3

ઇદાનીમર્થાપત્તિર્નિરૂપ્યતે। તત્રોપપાદ્યજ્ઞાનેનોપપાદકલ્પનમર્થાપત્તિઃ। તત્રોપપાદ્યજ્ઞાનં કરણમ્। ઉપપાદકજ્ઞાનં ફલમ્। યેન વિના યદનુપપન્નં તત્તત્રોપપાદ્યમ્। યસ્યાભાવે યસ્યાનુપપત્તિસ્તત્તત્રોપપાદકમ્। યથા રાત્રિભોજનેન વિના દિવાઽભુઞ્જાનસ્ય પીનત્વમનુપપન્નમિતિ તાદૃશપીનત્વમુપપત્તિરિતિ રાત્રિભોજનમુપપાદકમ્।
રાત્રિભોજનકલ્પનારૂપાયાં પ્રમિતૌ ઽઅર્થસ્યાપત્તિઃ કલ્પનાઽ ઇતિ ષષ્ઠીસમાસેનાર્થાપત્તિશબ્દો વર્ત્તતે। કલ્પના-કરણપીનત્વાદિજ્ઞાને ‘અર્થસ્ય આપત્તિઃ કલ્પના યસ્માત્ઽ ઇતિ બહુવ્રીહિસમાસેન વર્તત ઇતિ ફલકરણયોરુભયોસ્તત્પદપ્રયોગઃ।
સા ચાર્થાપત્તિર્દ્વિવિધા—દૃષ્ટાર્થાપત્તિઃ, શ્રુતાર્થાપત્તિશ્ચેતિ।
તત્ર દૃષ્ટાર્થાપત્તિર્યથા-- ઇદં રજતમિતિ પુરોવર્તિનિ પ્રતિપન્નસ્ય રજતસ્ય નેદં રજતમિતિ તત્રૈવ નિષિદ્ધ્યમાનત્વં સત્યત્વેઽનુપપન્નમિતિ રજતસ્ય સદ્ભિન્નત્વં સત્યત્વાત્યન્તાભાવવત્ત્વં મિથ્યાત્વં કલ્પયતીતિ। શ્રુતાર્થાપત્તિર્યથા- શ્રૂયમાણવાક્યસ્ય સ્વાર્થાનુપપત્તિમુખેનાર્થાન્તરકલ્પનં, યથા તરતિ શોકમાત્મવિત્ ઇત્યત્ર શ્રુતસ્ય શોકશબ્દવાચ્યબન્ધજાતસ્ય જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વસ્યાનુપપત્ત્યા બન્ધસ્ય મિથ્યાત્વં કલ્પ્યત ઇતિ। યથા વા શતવર્ષજીવી દેવદત્તો ગેહે નેતિ વાક્યશ્રવણાનન્તરં જીવિનો ગૃહાસત્ત્વં બહિઃસત્ત્વં કલ્પયતીતિ।
શ્રુતાર્થાપત્તિશ્ચ દ્વિવિધા—અભિધાનાનુપપત્તિઃ, અભિહિતાનુપપત્તિશ્ચ। તત્ર યત્ર વાક્યૈકદેશ-શ્રવણેઽન્વયાભિધાનાનુપપત્ત્યાઽન્વયાભિધાનોપયોગિ પદાન્તરં કલ્પ્યતે તત્રાભિધાનાનુપપત્તિઃ। યથા દ્વારમિત્યત્ર પિધેહીત્યધ્યાહારઃ। યથા વા વિશ્વજિતા યજેતેત્યત્ર સ્વર્ગકામપદાધ્યાહારઃ। નનુ દ્વારમિત્યાદૌ અન્વયાભિધાનાત્પૂર્વમિદમન્વયાભિધાનં પિધાનોપસ્થાપકપદં વિના અનુપપન્નમિતિ કથં જ્ઞાનમિતિ ચેત્— ન। અભિધાનપદેન કરણવ્યુત્પત્ત્યા તાત્પર્ય્યસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। તથા ચ “દ્વારકર્મકપિધાનક્રિયાસંસર્ગપરત્વં પિધાનોપસ્થાપકપદં વિના અનુપપન્નમ્” ઇતિ જ્ઞાનં તત્રાપિ સમ્ભાવ્યતે।
અભિહિતાનુપપત્તિસ્તુ યત્ર વાક્યાવગતોઽર્થોઽનુપપન્નત્વેન જ્ઞાતઃ સન્નર્થાન્તરં કલ્પયતિ તત્ર દ્રષ્ટવ્યા। યથા સ્વર્ગકામો જ્યોતિષ્ટોમેન યજેતેત્યત્ર સ્વર્ગસાધનત્વસ્ય ક્ષણિકજ્યોતિષ્ટોમયાગગતતયા અવગતસ્યાનુપપત્ત્યા મધ્યવર્ત્યપૂર્વં કલ્પ્યતે।
ન ચેયમર્થાપત્તિરનુમાનેઽન્તર્ભવિતુમર્હતિ, અન્વયવ્યાપ્ત્યજ્ઞાનેનાન્વયિન્યનન્તર્ભાવાત્, વ્યતિરેકિણશ્ચાનુ-માનત્વં પ્રાગેવ નિરસ્તમ્। અત એવાર્થાપત્તિસ્થલેઽનુમિનોમીતિ નાનુવ્યવસાયઃ, કિન્ત્વનેનેદં કલ્પયામીતિ।
નન્વર્થાપત્તિસ્થલે ઇદમનેન વિનાઽનુપપન્નમિતિ જ્ઞાનં કરણમિત્યુક્તમ્, તત્ર કિમિદં તેન વિનાઽનુપપન્નત્વં ? તદભાવવ્યાપકીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વમિતિ બ્રૂમઃ।
એવમર્થાપત્તેર્માનાન્તરત્વસિદ્ધૌ વ્યતિરેકિ નાનુમાનાન્તરમ્। પૃથિવીતરેભ્યો ભિદ્યત ઇત્યાદૌ ગન્ધવત્ત્વમિતરભેદં વિનાનુપપન્નમિત્યાદિજ્ઞાનસ્ય કારણત્વાત્। અત એવાનુવ્યવસાયઃ પૃથિવ્યામિતરભેદં કલ્પયામીતિ।
॥ઇતિ વેદાન્તપરિભાષાયામર્થાપત્તિપરિચ્છેદઃ॥૫॥