વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 55

॥ઋષય ઊચુઃ॥
ગુણકર્મપ્રભાવૈશ્ચ કોઽધિકો વદતાં વરઃ।
શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યગાશ્ચર્યં ગુણવિસ્તરમ્

॥સૂત ઉવાચ॥
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિ હાસં પુરાતનમ્ ।
મહાદેવસ્ય માહાત્મ્યં વિભુત્વઞ્ચ મહાત્મનઃ

પૂર્વં ત્રૈલોક્યવિજયે વિષ્ણુના સમુદાહૃતમ્।
બલિં બદ્ધ્વા મહૌજાસ્તુ ત્રૈલોક્યાધિ પતિઃ પુરા

પ્રણષ્ટેષુ ચ દૈત્યેષુ પ્રહૃષ્ટે ચ શચીપતૌ।
અથાજગ્મુઃ પ્રભું દ્રષ્ટું સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ

યત્રાસ્તે વિશ્વરૂપાત્મા ક્ષીરોદસ્ય સમી પતઃ।
સિદ્ધબ્રહ્મર્ષયો યક્ષા ગન્ધર્વાપ્સરસાઙ્ગણાઃ

નાગા દેવર્ષયશ્ચૈવ નદ્યઃ સર્વે ચ પર્વતાઃ।
અભિગમ્ય મહાત્માનં સ્તુવન્તિ પુરુષં હરિમ્

ત્વં ધાતા ત્વઞ્ચ કર્ત્તાઽસ્ય ત્વં લોકાન્ સૃજસિ પ્રભો।
ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ કલ્યાણં પ્રાપ્તં ત્રૈલોક્યમવ્યયમ્।
અસુરાશ્ચ જિતાઃ સર્વે બલિર્બદ્ધશ્ચ વૈ ત્વયા

એવ મુક્તઃ સુરૈર્વિષ્ણુઃ સિદ્ધૈશ્ચ પરમર્ષિભિઃ।
પ્રત્યુવાચ તતો દેવાન્ સર્વાંસ્તાન્ પુરુષોત્તમઃ

શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ કારણં સુરસત્તમાઃ।
યઃ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કાલઃ કાલકરઃ પ્રભુઃ

યેન હિ બ્રહ્મણા સાર્દ્ધં સૃષ્ટા લોકાશ્ચ માયયા।
તસ્યૈવ ચ પ્રસાદેન આદૌ સિદ્ધત્વમાગતમ્

પુરા તમસિ ચાવ્યક્તે ત્રૈલોક્યે ગ્રાસિતે મયા।
ઉદરસ્થેષુ ભૂતેષુ લોકેઽહં શયિતસ્તદા

સહસ્રશીર્ષા ભૂત્વા ચ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્।
શઙ્ખચક્રગદા પાણિઃ શયિતો વિમલેઽમ્ભસિ

એતસ્મિન્નન્તરે દૂરાત્ પશ્યામિ હ્યમિતપ્રભમ્।
શતસૂર્યપ્રતીકાશં જ્વલન્તં સ્વેન તેજસા

ચતુર્વક્રં મહા યોગં પુરુષં કાઞ્ચનપ્રભમ્।
કૃષ્ણાજિનધરં દેવં કમણ્ડલુવિભૂષિતમ્।
નિમેષાન્તરમાત્રેણ પ્રાપ્તોઽસૌ પુરુષોત્તમઃ

તતો મામબ્રવીદ્બ્રહ્મા સર્વલોક નમસ્કૃતઃ।
કસ્ત્વં કુતો વા કિઞ્ચેહ તિષ્ઠસે વદ મે વિભો

અહં કર્ત્તાઽસ્મિ લોકાનાં સ્વયમ્બૂર્વિશ્વતોમુખઃ।
એવમુક્તસ્તદા દેન બ્રહ્મણાહમુવાચ તમ્

અહં કર્ત્તા ચ લોકાનાં સંહર્ત્તા ચ પુનઃ પુનઃ।
એવં સમ્ભાષમાણાભ્યાં પરસ્પરજયૈષિણામ્।
ઉત્તરાં દિશમાસ્થાય જ્વાલા દૃષ્ટાપ્યધિષ્ઠિતા

જ્વાલાન્તતસ્તામાલોક્ય વિસ્મિત્તૌ ચ તદાનયોઃ ।
તેજસા ચૈવ તેનાથ સર્વં જ્યોતિઃકૃતં જલમ્

વર્દ્ધમાને તદા વહ્નાવત્યન્તપરમાદ્ભુતે।
અતિદુદ્રાવ તાં જ્વાલાં બ્રહ્મા ચાહઞ્ચ સત્વરઃ

દિવં ભૂમિઞ્ચ વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠન્તં જ્વાલમણ્ડલમ્।
તસ્ય જ્વાલસ્ય મધ્યે તુ પશ્યાવો વિપુલપ્રભમ્

પ્રાદેશમાત્રમવ્યક્તં લિઙ્ગં પરમદીપિતમ્।
ન ચ તત્કાઞ્ચનં મધ્યે ન શૈલં ન ચ રાજતમ્

અનિર્દ્દેશ્યમચિન્ત્યઞ્ચ લક્ષ્યાલક્ષ્યં પુનઃ પુનઃ।
મહૌજસં મહાઘોરં વર્દ્ધમાનં ભૃશં તદા।
જ્વાલામાલાયતં ન્યસ્તં સર્વભૂતભયઙ્કરમ્

અસ્ય લિઙ્ગસ્ય યોઽન્તં વૈ ગચ્છતે મન્ત્રકારણમ્।
ઘોર રૂપિણમત્યર્થં ભિન્દન્તમિવ રોદસી

તતો મામબ્રવીદ્બ્રહ્મા અધો ગચ્છ ત્વતન્દ્રિતઃ।
અન્તમસ્ય વિજાનીમો લિઙ્ગસ્ય તુ મહાત્મનઃ

અહમૂર્દ્ધ્વં ગમિષ્યામિ યાવદન્તોઽસ્ય દૃશ્યતે।
તદા તૌ સમયં કૃત્વા ગતાવૂર્દ્ધ્વમધશ્ચ હ

તતો વર્ષસહસ્રન્તુ અહં પુનરધો ગતઃ।
ન ચ પશ્યામિ તસ્યાન્તં ભીતશ્ચાહં ન સંશયઃ

તથા બ્રહ્મા ચ શ્રાન્તશ્ચ ન ચાન્તન્તસ્ય પશ્યતિ।
સમાગતો મયા સાર્દ્ધં તત્રૈવ ચ મહામ્ભસિ

તતો વિસ્મયમાપન્નાવુભૌ તસ્ય મહાત્મનઃ ॥
માયયા મોહિતૌ તેન નષ્ટસંજ્ઞૌ વ્યવસ્થિતૌ

તતો ધ્યાનગતન્તત્ર ઈશ્વરં સર્વતોમુખમ્।
પ્રભવં નિધ઩ઞ્ચૈવ લોકાનાં પ્રભુમવ્યયમ્

બ્રહ્માઞ્જલિપુટો ભૂત્વા તસ્મૈ શર્વાય શૂલિને।
મહાભૈરવનાદાય ભીમરૂપાય દંષ્ટ્રિણે।
અવ્યક્તાય મહાન્તાય નમસ્કારં પ્રકુર્મહે

નમોઽસ્તુ તે લોકસુરેશ દેવ નમોઽસ્તુ તે ભૂતપતે મહાંશ્ચ।
નમોઽસ્તુ તે શાશ્વત સિદ્ધયોને નમોઽસ્તુ તે સર્વજગત્પ્રતિષ્ઠ

પરમેષ્ઠી પરં બ્રહ્મ અક્ષરં પરમં પદમ્।
શ્રેષ્ઠસ્ત્વં વામદેવશ્ચ રુદ્રઃ સ્કન્દઃ શિવઃ પ્રભુઃ

ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્‌કારસ્ત્વમોઙ્કારઃ પરં પદમ્।
સ્વાહાકારો નમસ્કારઃ સંસ્કારઃ સર્વકર્મણામ્

સ્વધાકારશ્ચ જાપ્યશ્ચ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા।
વેદા લોકાશ્ચ દેવાશ્ચ ભગવાનેવ સર્વશઃ

આકાશસ્ય ચ શબ્દસ્ત્વં ભૂતાનાં પ્રભવાવ્યયમ્।
ભૂમેર્ગન્ધો રસશ્વાપાં તેજોરૂપં મહેશ્વર

વાયોઃ રુપર્શશ્ચ દેવશ્ચ વપુશ્ચન્દ્રમસસ્તથા ।
બુધો જ્ઞાનઞ્ચ દેવેશ પ્રકૃતૌ બીજમેવ ચ

ત્વં કર્ત્તા સર્વભૂતાનાં કાલો મૃત્યુર્યમોઽન્તકઃ।
ત્વં ધારયસિ લોકાસ્ત્રીંસ્ત્વમેવ સૃજસિ પ્રભો

પૂર્વેણ વદનેન ત્વમિન્દ્રત્વઞ્ચ પ્રકાશસે।
દક્ષિણેન ચ વક્રેણ લોકાન્ સંક્ષીયસે પ્રભો

પશ્ચિમેન તુ વક્રેણ વરુણત્વં કરોષિ વૈ।
ઉત્તરેણ તુ વક્રેણ સૌમ્યત્વઞ્ચ વ્યવસ્થિતમ્

રાજસે બહુધા દેવ લોકાનાં પ્રભવાવ્યયઃ।
આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતશ્ચાશ્વિનીસુતૌ

સાધ્યા વિદ્યાધરા નાગાશ્વારણાશ્ચ તપોધનાઃ.
વાલખિલ્યા મહાત્માનસ્તપઃ સિદ્ધાશ્ચ સુવ્રતાઃ

ત્વત્તઃ પ્રસૂતા દેવેશ યે ચાન્યે નિયતવ્રતાઃ।
ઉમા સીતા સિની વાલી કુહૂર્ગાયત્રિરેવ ચ

લક્ષ્મીઃ કીર્ત્તિર્ધૃતિર્મેધા લજ્જા ક્ષાન્તિર્વપુઃ સ્વધા।
તુષ્ટિઃ પુષ્ઠિઃ ક્રિયા ચૈવ વાચાં દેવી સરસ્વતી।
ત્વત્તઃ પ્રસૂતા દેવેશ સન્ધ્યા રાત્રિસ્તથૈવ ચ

સૂર્યાયુતાનામયુતપ્રભા ચ નમોઽસ્તુ તે ચન્દ્રસહસ્રગોચર।
નમોઽસ્તુ તે પર્વતરૂપધારિણે નમોઽસ્તુ તે સર્વગુણાકરાય

નમોઽસ્તુ તે પટ્ટિશરૂપધારિણે નમોઽસ્તુ તે ચર્મવિભૂતિધારિણે ।
નમોઽસ્તુ તે રુદ્રપિનાકપાણયે નમોઽસ્તુ તે સાયકચક્રધારિણે

નમોઽસ્તુ તે ભસ્મવિભૂષિતાઙ્ગ નમોઽસ્તુ તે કામશરીરનાશન।
નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યવાસસે નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યબાહવે

નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યરૂપ નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યનાભ।
નમોઽસ્તુ તે નેત્રસહસ્રચિત્ર નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યરેતઃ

નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યવર્ણ નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યગર્ભ।
નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યચીર નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યદાયિને

નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યમાલિને નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યવાહિને।
નમોઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યચીર નમોઽસ્તુ તે ભૈરવનાદનાદિને

નમોઽસ્તુ તે ભૈરવવેગવેગ નમોઽસ્તુ તે શઙ્કર નીલકણ્ઠ।
મનોઽસ્તુ તે દિવ્યસહસ્રબાહો નમોઽસ્તુ તે નર્ત્તનવાદનપ્રિય

એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ વ્યક્તો ભૂત્વા મહામતિઃ।
ભાતિ દેવો મહાયોગી સૂર્યકોટિસમપ્રભઃ

અભિભાષ્યસ્તદા હૃષ્ટો મહાદેવો મહેશ્વરઃ।
વક્રકોટિસહસ્રેણ ગ્રસમાન ઇવાપરમ્

એકગ્રીવસ્ત્વેકજટો નાનાભૂષણ્ભૂષિતઃ।
નાનાચિત્રવિચિત્રાઙ્ગો નાનામાલ્યાનુલેપનઃ

પિનાકપાણિર્ભગવાન્ વૃષભાસનશૂલધૃક્ ।
દણ્ડકૃષ્ણાજિનધરઃ કપાલી ઘોરરૂપધૃક્

વ્યાલયજ્ઞોપવીતી ચ સુરાણામભયઙ્કરઃ।
દુન્દુભિસ્વનનિર્ઘોષપર્જન્યનિનદોપમઃ।
મુક્તો હાસસ્તદા તેન નભઃ સર્વમપૂરયત્

તેન શબ્દેન મહતા વયં ભીતા મહાત્મનઃ।
તદોવાચ મહાયોગી પ્રીતોઽહં સુરસત્તમૌ

પશ્યેતાઞ્ચ મહામાયાં ભયં સર્વં પ્રમુચ્યતામ્ ।
યુવાં પ્રસૂતૌ ગાત્રેષુ મમ પૂર્વસનાતનૌ

અયં મે દક્ષિણો બાહુર્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ।
વામો બાહુશ્ચ મે વિષ્ણુર્નિત્યં યુદ્ધેષુ તિષ્ઠતિ।
પ્રીતોઽહં યુવયોઃ સમ્યગ્વરં દઝિ યથેપ્સિતમ્

તતઃ પ્રહૃષ્ટમનસૌ પ્રણતૌ પાદયોઃ પુનઃ ।
ઊચતુશ્ચ મહાત્માનૌ પુનરેવ તદાનઘૌ

યદિ પ્રીતિઃ સમુત્પન્ના યદિ દેયો વરશ્ચ નૌ।
ભક્તિર્ભવતુ નૌ નિત્યં ત્વયિ દેવ સુરેશ્વર

॥ભગવાનુવાચ॥
એવમસ્તુ મહાભાગૌ સૃજતાં વિવિધાઃ પ્રજાઃ।
એવમુક્ત્વા સ ભગવાંસ્તત્રૈવાન્તરધીયત

એવમેષ મયોક્તો વઃ પ્રભાવસ્તસ્ય યોગિનઃ।
તેન સર્વમિદં સૃષ્ટં હેતુમાત્રા વયન્ત્વિહ

એતદ્ધિ રૂપમજ્ઞાતમવ્યક્તં શિવસંજ્ઞિતમ્।
અચિન્ત્યં તદદૃશ્યઞ્ચ પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષઃ

તસ્મૈ દેવાધિપત્યાય નમસ્કારં પ્રયુઙ્ક્ત હ।
યેન સૂક્ષ્મમચિન્ત્યઞ્ચ પશ્યન્તિ જ્ઞાનચક્ષુષઃ

મહાદેવ નમસ્તેઽસ્તુ મહેશ્વર નમોઽસ્તુ તે।
સુરાસુરવર શ્રેષ્ઠ મનોહંસ નમોઽસ્તુ તે

॥સૂત ઉવાચ॥
એતચ્છ્રુત્વા ગતાઃ સર્વે સુરાઃ સ્વં સ્વં નિવેશનમ્।
નમસ્કારં પ્રયુઞ્જાનાઃ શઙ્કરાય મહાત્મને

ઇમં સ્તવં પઠેદ્યસ્તુ ઈશ્વરસ્ય મહાત્મનઃ।
કામાંશ્ચ લભતે સર્વાન્ પાપેભ્યસ્તુ વિમુચ્યતે

એતત્સર્વં સદા તેન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના।
મહાદેવપ્રસાદેન ઉક્તં બ્રહ્મ સનાતનમ્।
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં મયા માહેશ્વરં બલમ્

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે લિઙ્ગોદ્ભવસ્તવો નામ પઞ્ચપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ