વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 50
॥સનત્કુમાર ઉવાચ॥
યજ્ઞઞ્ચક્રે ગયો રાજા બહ્વન્નં બહુદક્ષિણમ્।
યત્ર દ્રવ્યસમૂહાનાં સંખ્યા કર્ત્તું ન શક્યતે
સ્થિતા ગયાયામન્નાદિપર્વ્વતાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ।
પ્રશંસન્તિ દ્વિજાસ્તત્ર દેશે દેશે સુપૂજિતાઃ
નૈવ પૂર્વ્વં કેપ્યકુર્વ્વન્ન કરિષ્યન્તિ ચાપરે।
સિકતા વા યથા લોકે યથા ચ દિવિ તારકાઃ
તથા બહુસુવર્ણાદ્યૈરસઙ્ખ્યાતાસ્તુ દક્ષિણાઃ ।
નૈવેહ પૂર્વે યે કેચિન્ન કરિષ્યન્તિ ચાપરે
પ્રશંસન્તિ દ્વિજાસ્તૃપ્તા દેશે દેશે સુપૂજિતાઃ।
ગયં વિષ્ણ્વાદયસ્તુષ્ટા વરં બ્રૂહીતિ ચાબ્રુવન્
ગયસ્તાન્પ્રાર્થયામાસ હ્યભિશપ્તાશ્ચ ચે પુરા।
બ્રહ્મણા તે દ્વિજાઃ પૂતા ભવન્તુ ક્રતુપૂજિતાઃ
ગયાશ્રાદ્ધવિધાનાય દ્વિજા મૂર્ત્તાશ્ચદુર્દ્દશ।
તેષાં વાક્યં પ્રકુર્વ્વીત યદિ બ્રહ્મા સ્વયં ભવેત્
ગૌતમં કાશ્યપં કૌત્સં કૌશિકં કણ્વમેવ ચ।
ભારદ્વાજં હ્યૌશનસં વાત્સ્યં પારાશરં તથા
હરિત્કુમારમાણ્ડવ્યં લોકાક્ષિં લોકસંમહત્।
વાસિષ્ઠઞ્ચ તથાત્રેયં ગોત્રાણ્યેષાં ચતુર્દ્દશ
ગયાપુરીતિ મન્નામ્ના ખ્યાતા બ્રહ્મ પુરી યથા।
એવમસ્તુ વરં દત્ત્વા તથા ચાન્તર્દધુઃ સુરાઃ
ગયશ્ચ ભોગાન્સમ્ભુજ્ય વિષ્ણુલોકં પરં યયૌ।
વિશાલાયાં વિશાલોઽભૂદ્રાજાઽપુત્રો ઽબ્રવીદ્દ્વિજાન્
કથં પુત્રાદયો મે સ્યુર્વિશાલં ચાબ્રુવન્દ્વિજાઃ।
ગયાયાં પિણ્ડદાનેન તવ સર્વ્વં ભવિષ્યતિ
વિશાલોઽપિ ગયાશીર્ષ પિણ્ડદઃ પુત્રવાનભૂત્।
દૃષ્ટ્વાકાશે સિતં રક્તં કૃષ્ણં પુરુષમબ્રવીત્
કે યૂયં તેષુ ચૈવૈકઃ સિતઃ પ્રોચે વિશાલકમ્।
અહં સિતસ્તે જનક ઇન્દ્રલોકાદિહાગતઃ
મમ પુત્ર પિતા રક્તો બ્રહ્મહા પાપકૃત્તમઃ ।
અયં પિતામહઃ કૃષ્ણ ઋષયો યેન ઘાતિતાઃ
અવીચિનરકં પ્રાપ્તૌ મુક્તૌ ત્વત્પિણ્ડદાનતઃ।
પિતૄન્પિતામહાંશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહાન્
પ્રીણયામીતિ યત્તોયં ત્વયા દત્તમરિન્દમ।
તેનાસ્મદ્યુગપદ્યોગો જાતો વાક્યેન સત્તમ
મુક્તિઃ કૃતા ત્વયા પુત્ર વ્રજામઃ સ્વર્ગમુત્તમમ્।
એવં પુત્રૈઃ પિતૄણાં ચ કર્તવ્યા મુક્તિરુત્તમા
ત્વઞ્ચ રાજ્યં ચિરં કૃત્વા ભુક્ત્વા ભોગાંશ્ચ દુર્લ્લભાન્।
યજ્ઞાન્સદક્ષિણાન્કૃત્વા યાયાદ્વિષ્ણુપુરં તતઃ
એવં લબ્ધવરો રાજા રાજ્યં કૃત્વા દિવંગતઃ।
પ્રેતરાજઃ સહ પ્રેતૈર્ગયાશ્રાદ્ધાદ્દિવં ગતઃ
પ્રેતઃ કશ્ચિદ્વિમુક્ત્યર્થં વણિજં કઞ્ચિદબ્રવીત્।
મમ નામ્ના ગયાશીર્ષે પિણ્ડનિર્વ્વાપણં કુરુ
પ્રેતભાવવિમુક્ત્યર્થં ત્વં ગૃહાણ ધનં મમ।
તદ્વનં સર્વ્વમાદાય ગયાશ્રાદ્ધવ્યયં કુરુ
ષોડશપઞ્ચભાગાંશ્ચ તુભ્યં વૈ દત્તવાનહમ્।
સ્વનામાનિ યથાન્યાયં સમ્યગાખ્યાતવાનહમ્
ગત્વા ગયાં ગયાશીર્ષ પ્રેતરાજાય પિણ્ડકમ્।
સમદાદ્બન્ધુભિઃ સાર્દ્ધં સ્વપિતૃભ્યસ્તતો દદૌ
પ્રેતઃ પ્રેતત્વનિર્મ્મુક્તો વણિક્ સ્વગૃહમાગતઃ ।
એવં ગયસ્ય શમ્ભોશ્ચ ક્ષેત્રં વિષ્ણો રવેસ્તથા
ઉપોષિતોઽથ ગાયત્રીતીર્થે મહાનદીસ્થિતે।
ગાયત્ર્યાઃ પુરતઃ સ્નાત્વા પ્રાતઃસન્ધ્યામુપાસયેત્
શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વાનયેદ્બ્રહ્મણ્યતાં કુલમ્।
તીર્થે સમુદિતે સ્નાત્વા સાવિત્ર્યાઃ પુરતો નરઃ
સન્ધ્યામુપાસ્ય મધ્યાહ્ને નયેત્કુલશતન્દિવમ્।
પિણ્ડદાનં તતઃ કુર્ય્યાત્પિતૄણાં મુક્તિકામ્યયા
પ્રાચીસરસ્વતીતીર્થે સ્નાત્વા ચાપિ યથાવિધિ।
સન્ધ્યામુપાસ્ય સાયાહ્ને વિષ્ણુલોકં નયેત્પિતૄન્
બહુજન્મકૃતાત્સન્ધ્યાલોપાન્મુક્તસ્ત્રિસન્ધ્ય કૃત્।
વિશાલાયાં લેલિહાને તીર્થે ચ ભરતાશ્રમે
પાદાઙ્કિતે મુણ્ડપૃષ્ઠે ગદાધરસમીપતઃ।
તીર્થે ચાકાશગઙ્ગાયાં ગિરિકર્ણમુખેષુ ચ
સ્નાતોઽથ પિણ્ડદો બ્રહ્મલોકં કુલશતં નયેત્।
દેવનદ્યાં વૈતરણ્યાં સ્નાતઃ સ્વર્ગં નયેત્પિતૄન્
સ્નાતો ગોદો વૈતરણ્યાં ત્રિઃસપ્તકુલમુદ્ધરેત્।
સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં વૈતરણ્યાં તુ નારદ
એકવિંશતિકુલાન્યાહુસ્તારયેન્નાત્ર સંશયઃ।
યા સા વૈતરણી નામ નદી ત્રૈલોક્યવિશ્રુતા
સાવતીર્ણા ગયાક્ષેત્રે પિતૄણાં તરણાય વૈ।
ગોદાવર્ય્યાં વૈતરણ્યાં યમુનાયાં તથૈવ ચ
દેવનદ્યાં ગોપ્રચારે શ્રાદ્ધદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્।
પુષ્કરિણ્યાં ઘૃતકુલ્યાં મધુકુલ્યાં તથૈવ ચ
કોટિતીર્થે રુક્મિણીયે પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્।
ત્રિરાત્રોપોષણેનૈવ તીર્થાભિગમનેન ચ
અદત્ત્વા કાઞ્ચનઙ્ગાશ્ચ દરિદ્રો જાયતે નરઃ।
ઘૃતકુલ્યા મધુકુલ્યા દેવિકા ચ મહાનદી
શિલાયાઃ સઙ્ગમો યત્ર મધુસ્રવા પ્રકીર્તિતા।
અયુતં ચાશ્વમેધાનાં સ્નાનકૃલ્લભતે નરઃ
શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વા પિણ્ડદાનં તથૈવ ચ।
કુલાનાં શતમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુલોકં નયેન્નરઃ
દશાશ્ચ મેધિકે હંસતીર્થે ચામરકઙ્કટે।
કોટિતીર્થે રુક્મકુણ્ડે પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્
વૈતરણ્યાં ઘૃતકુલ્યાં મધુકુલ્યાં તથૈવ ચ।
કોટિતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા કોટીશ્વરઞ્ચ યઃ
કોટિજન્મ ભવેદ્વિપ્રો ધનાઢ્યો વેદપારગઃ ।
માર્કણ્ડેયેશકોચીશૌ નત્વા સ્યાત્પિતૃતારકઃ
રુક્મ પારિજાતવને પાર્વ્વત્યા સહ શઙ્કરઃ।
રહસ્યે સંસ્થિતો રેમે યુગાનામયુતં પુરા
મરીચિઃ ફલપુષ્પાર્થં પારિજાતવનં ગતઃ।
દૃષ્ટ્વા શપ્તો મહેશેન યસ્માત્સુખવિઘાતકઃ
દુઃખી ભવેતિ તદ્ભીતો મરિચિસ્તુષ્ટુવે શિવમ્।
તુષ્ટઃ પ્રોવાચ તં શમ્ભુર્વૃણીષ્વ વરમુત્તમમ્
શાપાદ્ ભવતુ મુક્તિર્મ્મે મરીચિઃ પ્રાહ શઙ્કરમ્।
ભવેદ્ગયાયાં મુક્તિસ્તે શિવોક્તઃ પ્રયયૌ ગયામ્
શિલાસ્થિતસ્તપસ્તેપે સર્વ્વેષાં દુષ્કરઞ્ચ યત્।
મરીચિરીશ્વરાચ્છપ્તઃ કૃષ્ણત્વમગમત્પુરા
તપસા દારુણેનેહ સ વિપ્રઃ શુક્લતાં ગતઃ ।
હરિરૂચે મરીચિઞ્ચ વરં વૃણુહિ પુત્રક
કિમલભ્યં ત્વયિ તુષ્ટે મરીચિઃ પ્રાહ માધવમ્।
હરશાપાદ્વિમુક્તોઽહં શિલા ભવતુ પાવની
પિતૃમુક્તિકરી ચ સ્યાત્તથેત્યુક્ત્વા દિવં ગતઃ।
દિવૌકસાં પુષ્કરિણીં સમાસાદ્ય નરઃ શુચિઃ
યત્ર દત્તં પિતૃભ્યસ્તુ ભવત્યક્ષયમિત્યુત।
તત્ર સ્નાતો દિવં યાતિ સ્વશરીરેણ માનવઃ
પાપ્માનં પ્રજહાત્યેષ જીર્ણત્વચમિવોરગઃ।
તત્પઙ્ગજવનં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતમ્
પાણ્ડુશિલા વૈ તત્રાસ્તે શ્રાદ્ધં યત્રાક્ષયં ભવેત્।
યુધિષ્ઠિરસ્તુ તસ્યાં હિ શ્રાદ્ધં કર્ત્તું યયૌ મુને
તત્ર કાલે પાણ્ડુનોક્તં મદ્ધસ્તે દેહિ પિણ્ડકમ્।
હસ્તં ત્યક્ત્વા શિલાયાઞ્ચ પિણ્ડદાનઞ્ચકાર સઃ
શિલાયાં પિણ્ડદાનેન પ્રહૃષ્ટો વ્યાસનન્દનઃ।
વરં દદૌ સ્વપુત્રાય રાજ્યં કુરુ મહીતલે
અકણ્ટકન્તુ સમ્પૂર્ણં ત્વં મે ત્રાતા હિ પુત્રક।
સ્વર્ગં વ્રજ શરીરેણ ભ્રાતૃભિઃ પરિવારિતઃ
દૃષ્ટિમાત્રેણ સમ્પૂતાન્નરકસ્થાન્દિવં નય।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ પાણ્ડુઃ શાશ્વતં પદમવ્યયમ્
ઉદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજા વાપિ હ્યણ્ડજા યે જરાયુજાઃ।
મધુસ્રવાં સમાસાદ્ય મૃતાઃ સ્વર્ગપુરં યયુઃ
દશાશ્વમેધિકે હંસતીર્થે શ્રાદ્ધાદ્દિવં વ્રજેત્।
દશાશ્વમેધહંસૌ ચ નત્વા શિવપુરં વ્રજેત્
ભરતસ્યાશ્રમે શ્રાદ્ધાન્નયેદ્બ્રહ્માલયં પિતૄન્।
મતઙ્ગસ્ય પદે શ્રાદ્ધી બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્
નિર્મ્મથ્યાગ્નિં શમીગર્ભે વિધિર્વિષ્ણ્વાદિભિઃ સહ।
લેભે તીર્થન્તુ યજ્ઞાર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્
મખસંજ્ઞન્તુ તત્તીર્થં પિતૄણાં મુક્તિ દાયકમ્।
સ્નાત્વા ચ તર્પણં કૃત્વા પિણ્ડદો મુક્તિમાપ્નુયાત્
પિતૄન્સ્વર્ગં નયેન્નત્વા સઙ્ગમેઽઙ્ગારકેશ્વરૌ।
ગયાકૂટે પિણ્ડદાનાદશ્વમેધફલં લભેત્
ભસ્મકૂટે ભસ્મનાથં નત્વા ચ તારયેત્પિતૄન્ ।
ત્યક્તપાપો ભવેન્મુક્તઃ સઙ્ગમે સ્નાનમાચરેત્
ઇષ્ટિં ચક્રેઽશ્વમેધાખ્યં વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ।
ઇષ્ટિતો નિર્ગતઃ શમ્ભુર્વરં વૃણુ વસિષ્ઠકમ્
પ્રાહેતિ તં વસિષ્ઠોઽપિ શિવ તુષ્ઠોઽસિ મે યદિ।
વસ્તવ્યં ચાત્ર દેવેશ તથેત્યુક્ત્વા શિવઃ સ્થિતઃ
પિણ્ડદો ધેનુકારણ્યે કામધેનુપદેષુ ચ।
સ્નાત્વા નત્વાથ સમ્પૂજ્ય બ્રહ્મલોકં નયેત્પિતૄન્
કર્દ્દમાલે ગયાનાભૌ મુણ્ડપૃષ્ઠસમીપતઃ।
સ્નાત્વા શ્રાદ્ધાદિકં કૃત્વા પિતૄણામનૃણો ભવેત્
ફલ્ગુચણ્ડીશ્મશાનાક્ષીમઙ્ગલાદ્યાઃ સમર્ચ્ચયેત્।
ગયાયાઞ્ચ વૃષોત્સર્ગાત્રિઃ સપ્તકુલમુદ્ધરેત્
યત્ર તત્ર સ્થિતા દેવા ઋષયોઽપિ જિતેન્દ્રિયાઃ ।
આદ્યં ગદાધરં ધ્યાયઞ્છ્રાદ્ધપિણ્ડાદિદાનતઃ
કુલાનાં શતમુદ્ધૃત્ય બ્રહ્મલોકં નયેત્ પિતૄન્।
ગયા ગયો ગયા દિત્યો ગાયત્રી ચ ગદાધરઃ
ગયા ગયાસુરશ્ચૈવ ષઙ્ગયા મુક્તિદાયકાઃ।
ગયાખ્યાનમિદં પુણ્યં યઃ પઠેત્સતતં નરઃ
શ્રૃણુયાચ્છ્રદ્ધયા યસ્તુ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્।
પાઠયેદ્વા ગયાખ્યાનં વિપ્રેભ્યઃ પુણ્યકૃન્નરઃ
ગયાશ્રાદ્ધં કૃતં તેન કૃતં તેન સુનિશ્ચિતમ્।
ગયાયા મહિમાનઞ્ચ હ્યભ્યસેદ્યઃ સમાહિતઃ
તેનેષ્ટં રાજસૂયેન અશ્વમેધેન નારદ।
લિખેદ્વા લેખયેદ્વાપિ પૂજયેદ્વાપિ પુસ્તકમ્
તસ્ય ગેહે સ્થિરા લક્ષ્મીઃ સુપ્રસન્ના ભવિષ્યતિ।
ઉપાખ્યાનમિદં પુણ્યં ગૃહે તિષ્ઠતિ પુસ્તકમ્
સર્પાગ્નિચૌરજનિતં ભયં તત્ર ન વિદ્યતે।
શ્રાદ્ધકાલે પઠેદ્યસ્તુ ગયામાહાત્મ્યમુત્તમમ્
વિધિહીનન્તુ તત્સર્વં પિતૄણાન્તુ ગયાસમમ્।
યાનિ તીર્થાનિ ત્રૈલોક્યે તાનિ દૃષ્ટાનિ તત્ર વૈ।
યેન જ્ઞાતં ગયાખ્યાનં શ્રુતં વા પઠિતં મુને
॥સૂત ઉવાચ॥
સનત્કુમારો મુનિપુઙ્ગવાય પુણ્યાં કથાઞ્ચાથ નિવેદ્ય ભક્ત્યા।
સ્વમાશ્રમં પુણ્યવનૈરુપેતં વિસૃજ્ય સંગીતગુરું જગામ
ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ગયામહાત્મ્યં નામ પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0