વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 46

॥સનત્કુમાર ઉવાચ॥
વક્ષ્યે શિલાયા માહાત્મ્યં શ્રૃણુ નારદ મુક્તિદમ્।
યસ્યા ગાયન્તિ દેવાશ્ચ માહાત્મ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ

શિલા સ્થિતા પૃથિવ્યાં સા દેવરૂપાતિપાવની।
વિચિત્રાખ્યં શિલાતીર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

તસ્યાઃ સંસ્પર્શનાલ્લોકાઃ સર્વે હરિપુરં યયુઃ।
શૂન્યે લોકત્રયે જાતે શૂન્યા યમપુરી હ્યભૂત્

યમ ઇન્દ્રાદિભિર્ગત્વા ઊચે બ્રહ્માણમદ્ભુતમ્।
અધિકારં ગૃહાણાથ યમદણ્ડં પિતામહ

યમમૂચે તતો બ્રહ્મા સ્વગૃહે ધારયસ્વ તામ્।
બ્રહ્મોક્તો ધર્મરાજસ્તુ ગૃહે તાં સમધારયત્

યમોઽધિકારં સ્વં ચક્રે પાપિનાં શાસનાદિકમ્।
એવંવિધા ગુરુતરા શિલા જગતિ વિશ્રુતા

યથા બ્રહ્ના યથા વિષ્ણુર્યથા દેવો મહેશ્વરઃ।
બ્રહ્માણ્ડે ચ યથા મેરુ સ્તથેયં દેવરૂપિણી

ગયાસુરસ્ય શિરસિ ગુરુત્વાદ્ધારિતા યતઃ ।
અતઃ પવિત્રયોર્યોગઃ પિતૄણાં મોક્ષદાયકઃ

પવિત્રયોર્દ્વયોર્યોગે હયમેધ મજોઽકરોત્।
ભાગાર્થમાગતાન્દૃષ્ટ્વા વિષ્ણ્વાદીનબ્રવીચ્છિલા

શિલાસ્થિતિપ્રતિજ્ઞાં તુ કુર્વન્તુ પિતૃમુક્તયે।
તથેત્યુક્ત્વા શિલાયાન્તે દેવા વિષ્ણ્વાદયઃ સ્થિતાઃ

શિલારૂપેણ મૂર્ત્ત્યા ચ પદરૂપેણ દેવતાઃ।
મૂર્ત્તામૂર્તસ્વરૂપેણ સ્થિતાઃ પૂર્વપ્રતિજ્ઞયા

દૈત્યસ્ય મુણ્ડ પૃષ્ઠે તુ યસ્માત્સા સંસ્થિતા શિલા।
તસ્માત્સ મુણ્ડપૃષ્ઠાદ્રિઃ પિતૄણાં બ્રહ્મલોકદઃ

આચ્છાદિતઃ શિલાપાદઃ પ્રભાસેનાદ્રિણા યતઃ।
ભાસિતો ભાસ્કરેણેતિ પ્રભાસઃ પરિકલ્પિતઃ

પ્રભાસં હિ વિનિર્ભિદ્ય શિલાઙ્ગુષ્ઠો વિનિર્ગતઃ।
અઙ્ગુષ્ઠોત્થિત ઈશોઽપિ પ્રભાસેશઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

શિલાઙ્ગુષ્ઠૈકતેશો યઃ સા ચ પ્રેતશિલા સ્મૃતા।
પિણ્ડદાનાદ્યતસ્તસ્યાં પ્રેતત્વાન્મુચ્યતે નરઃ

મહાનદીપ્રબાસાદ્યોઃ સઙ્ગમે સ્નાનકૃન્નરઃ।
રામો દેવ્યા સહ સ્નાતો રામતીર્થં તતઃ સ્મૃતમ્

પ્રાર્થિતોઽત્ર મહાનદ્યા રામ સ્નાતો ભવેતિ ચ।
રામતીર્થં તતો ભૂત્વા ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

જન્માન્તરશતં સાગ્રં યત્કૃતં દુષ્કૃતં મયા।
તત્સર્વં વિલયં યાતુ રામતીર્થાભિષેચનાત્

મન્ત્રેણાનેન યઃ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં કુર્વીત માનવઃ।
રામતીર્થે પિણ્ડદસ્તુ વિષ્ણુલોકં પ્રયાત્યસૌ।
તથેત્યુક્ત્વા સ્થિતો રામઃ સીતયા ભરતાગ્રજઃ

રામ રામ મહાબાહો દેવાનામભયઙ્કર।
ત્વાં નમસ્યેઽત્ર દેવેશં મમ નશ્યતુ પાતકમ્

મન્ત્રેણાનેન યઃ સ્નાત્વા શ્રાદ્ધં કુર્યાત્સપિણ્ડકમ્ ।
પ્રેતત્વાત્તસ્ય પિતરો વિમુક્તાઃ પિતૃતાં યયુઃ

આપસ્ત્વમસિ દેવેશ જ્યોતિષાં પતિરેવ ચ।
પાપ નાશય મે દેવ મનોવાક્કાયકર્મજમ્

નમસ્કૃત્ય પ્રભાસેશં ભાસમાનં શિવં વ્રજેત્।
તઞ્ચ શમ્ભું નમસ્કૃત્ય કુર્યાદ્યમબલિં તતઃ

રામે વનં ગતે શૈલમાગત્ય ભરતઃ સ્થિતઃ ।
પિતૃપિણ્ડાદિકં કૃત્વા રામં સંસ્થાપ્ય તત્ર ચ

રામં સીતાં લક્ષ્મણઞ્ચ મુનીન્સ્થાપિતવાન્પ્રભુઃ।
ભરતસ્યાશ્રમે પુણ્યે નિત્યં પુણ્યતમૈર્વૃતમ્।
મતઙ્ગસ્ય પદં તત્ર દૃશ્યતે સર્વમાનુષૈઃ

સ્થાપિતં ધર્મસર્વસ્વં લોકસ્યાસ્ય નિદર્શનાત્।
મતઙ્ગસ્ય પદે શ્રાદ્ધી સર્વાંસ્તારયતે પિતૄન્

રામતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા રામં સીતાં સમર્ચ્ય ચ।
રામેશ્વરં પ્રણમ્યાથ ન દેહી જાયતે પુનઃ

શિલાયા જઘનં ભૂયઃ સમાક્રાન્તં નગેન તુ।
ધર્મરાજેન સંપ્રોક્તો ન ગચ્છેતિ નગઃ સ્મૃતઃ

યમરાજધર્મરાજૌ નિશ્ચલાર્થં વ્યવસ્થિતૌ।
તાભ્યાં બલિં પ્રયચ્છામિ પિતૄણાં મુક્તિ હેતવે

દ્વૌ શ્વાનૌ શ્યામશબલૌ વૈવસ્વતકુલોદ્ભવૌ।
તાભ્યાં બલિં પ્રયચ્છામિ સ્યાતામેતાવહિંસકૌ

ઐન્દ્રવારુણ વાયન્યયામ્યનૈઋત્યસંસ્થિતાઃ।
વાયસાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તુ ભૂયો પિણ્ડં મયા સ્થિતમ્

યમોઽસિ યમદૂતોઽસિ વાયસોઽસિ મહાબલ।
સપ્તજન્મકૃતં પાપં બલિં ભુક્ત્વા વિનાશય

રામે વનં ગતે શૈલમાગત્ય ભરતેન હિ।
પિતુઃ પિણ્ડાદિકં કૃત્વા રામેશઃ સ્થાપિતોઽત્ર વૈ

સ્નાત્વા નત્વા ચ રામેશં રામસીતા સમન્વિતમ્।
તત્ર શ્રાદ્ધં સપિણ્ડઞ્ચ કૃત્વા વિષ્ણુપુરં વ્રજેત્।
પિતૃભિઃ સહ ધર્માત્મા કુલાનાઞ્ચ શતૈઃસહ

રામં સીતાં લક્ષ્મણઞ્ચ મુનીન્સ્થાપિતવાન્પ્રભુઃ।
ભરતસ્યાશ્રમે પુણ્યે નિત્યં પુણ્યતમૈર્વૃતમ્।
મતઙ્ગસ્ય પદં તત્ર દૃશ્યતે સર્વમાનુષૈઃ

વહ્નિર્દ્વૌ વરુણૌ રુદ્રાશ્ચત્વારઃ પિતૃમોક્ષદાઃ।
ભરતાશ્રમમાસાદ્ય તાન્નમેત્પૂજયેન્નરઃ

પાપેભ્યશ્ચોપપાપેભ્યો મુચ્યતે પિતૃભિઃ સહ।
યત્ર કુત્રાપિ દેવર્ષે ભરતસ્યાશ્રમે નરઃ ।
સ્નાતઃ શ્રાદ્ધાદિકં કુર્યાત્તત્કલ્પેઽપિ ન હીયતે

ગયાયાં ચાક્ષયં શ્રાદ્ધં જપહોમતપાંસિ ચ।
સર્વમાનન્ત્યમાહુર્વૈ યદ્દત્તં ભરતાશ્રમે

ચતુર્યુગસ્વરૂપેણ ચતસ્રો રવિમૂર્ત્તયઃ ।
દૃષ્ટાઃ સ્પૃષ્ટાઃ પૂજિતાસ્તાઃ પિતૄણાં મુક્તિદાયકાઃ

મુક્તિર્વાંમન ઇત્યેવ તારકાખ્યો વિધિઃ પરઃ।
સંસારાર્ણવતપ્તાનાં નાવાવેતૌ સુરેશ્વરૌ।
તારકં બ્રહ્મ વિશ્વેષાં મૃતાનાં જીવતામિદમ્

ત્રિવિક્રમઞ્ચ બ્રહ્માણં યઃ પશ્યેત્પુરુષોત્તમમ્।
પિતૃભિઃ સહ ધર્માત્મા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

શિલાયા વામપાદેઽપિ તથાભ્યુદ્યન્તકો ગિરિઃ ।
સ્થાપિતઃ પિણ્ડદસ્તત્ર પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્

નૈમિષારણ્યપાર્શ્વે તુ ઈચે બ્રહ્મા સુરૈઃ સહ।
મુખ્યસંજ્ઞં હિ તત્તીર્થં દેવાસ્તત્ર પદે સ્થિતાઃ

ત્રિષુ તેષુ પદેષ્વેવ તીર્થેષુ મુનિસત્તમ।
યત્કિઞ્ચિદશુભં કર્મ તત્પ્રણશ્યતિ નારદ

તન્નૈમિષવનં પુણ્યં સેવિતં પુણ્યપૂરુષૈઃ।
તત્ર વ્યાસઃ શુકઃ પૈલઃ કણ્વો વેધાઃ શિવો હરિઃ

તેષાં દર્શનમાત્રેણ મુચ્યતે પાતકૈર્નરઃ।
વામહસ્તે શિલાયાસ્તુ તથા ચોદ્યન્તકો ગિરિઃ

સ પર્વતઃ સમાનીતો હ્યગસ્ત્યેન મહાત્મના।
તત્ર બ્રહ્મા હરશ્ચૈવ તપશ્ચોગ્રઞ્ચ ચક્રતુઃ

તત્રાગસ્ત્યસ્ય હિ વરં કુણ્ડં ત્રૈલોક્યદુર્લભમ્।
યત્ર મુન્યષ્ટકં સિદ્ધં તપસ્તપ્ત્વા શિવં ગતમ્।
કુણ્ડે મુન્યષ્ટકં નત્વા પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્

અગસ્ત્યેનાથ દેવર્ષે હ્યુદયાદ્રેર્મહાત્મના।
શિલાયા વામહસ્તેઽપિ સ્થાપિતો ગિરિરાટ્ શુભઃ।
વાદિત્રાદ્યૈર્દિવ્યગીતૈરાઢ્યો વાદિત્રકો ગિરિઃ

તત્ર વિદ્યાધરો નામ ગન્ધર્વાપ્સરસાઙ્ગણૈઃ।
સમેતોઽદ્યાપિ કીતાનિ દિવ્યાનિ સહ ગીયતે

મોહનશ્ચ સુનીથશ્ચ શૈલૂજો મોહનોત્તમઃ।
પર્વતો નારદધ્યાની સઙ્ગીતી પુષ્પદન્તકઃ।
હાહા હૂહૂપ્રભૃતયો ગીતદાનં પ્રજક્રિરે

તથા ચિત્રરથો નામ સર્વગન્ધર્વસંવૃતઃ।
ગાયતિ મધુરાણ્યેવ ગીતાન્યદ્રૌ મહોત્સવમ્

અતઃ સ પર્વતો દેવૈઃ સેવ્યતેઽદ્યાપિ નિત્યશઃ।
ધર્મજાસ્તત્ર દેવેશો હરો ભસ્માઙ્ગરાગવાન્

પાર્વત્યા સહિતો રુદ્રઃ પર્વતે ગીતનાદિતે।
મોદતે પૂજિતોદ્યેયઃ પિતૄણાં પરમાં ગતિમ્

ગયાયાં પરમાત્મા હિ ગોપતિર્વા ગદાધરઃ।
હીયતે વૈષ્ણવી માયા તથા રુદ્રાર્ચ્ચયા મુને

શિલાયા દક્ષિણે હસ્તે ભસ્મકૂટો ગિરિર્ધૃતઃ।
ધર્મ્મરાજેન તત્રાસ્તે હ્યગસ્ત્યઃ સહ ભાર્ય્યયા

અગસ્ત્યસ્ય પદે સ્નાતઃ પિણ્ડદો બ્રહ્મલોકગઃ।
બ્રહ્મણસ્તુ વરં લેભે માહાત્મ્યં ભુવિ દુર્લભમ્

લોપામુદ્રાં તથા ભાર્ય્યાં પિતૄણાં પરમાં ગતિમ્।
તત્રાગસ્ત્યેશ્વરં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા

અગસ્ત્યઞ્ચ સભાર્ય્યઞ્ચ પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્।
દણ્ડિનાથ તપસ્તેપે સીતાદ્રેર્દક્ષિણે ગિરૌ

વટો વટેશ્વરસ્તત્ર સ્થિતશ્ચ પ્રપિતામહઃ।
તદગ્રે રુક્મિણીકુણ્ડં પશ્ચિમે કપિલા નદી।
કપિલેશો નદીતીરે હ્યમાસોમસમાગમે

કપિલાયાં નરઃ સ્નાત્વા કપિલેશં સમર્ચ્ય ચ।
કૃતે શ્રાદ્ધે પિણ્ડદાને પિતરો મોક્ષમાપ્નુયુઃ

તત્રાગ્નિધારા ગિરિવરાદાગતોદ્યન્તકાદનુ।
તત્ર સારસ્વતં કુણ્ડં સરસ્વત્યા પ્રકલ્પિતમ્

શુક્રસ્તત્ર સુતૈઃ સાર્દ્ધં ષણ્ડામર્ક્કાદિભિઃ પ્રભુઃ।
તત્ર તત્ર મુનીન્દ્રાણાં પદેષુ મુનિસત્તમ।
શ્રાદ્ધપિણ્ડાદિકૃત્સ્નાતઃ પિતૄંસ્તારયતે નરઃ

શિલાયા વામહસ્તેઽપિ ગૃદ્રકૂટો ગિરિર્ધૃતઃ।
ગૃધ્રરૂપેણ સંસિદ્ધાસ્તપસ્તપ્ત્વા મહર્ષયઃ

અતો ગિરિર્ગૃધ્રકૂટસ્તત્ર ગૃધ્રેશ્વરઃ સ્થિતઃ।
દૃષ્ટ્વા ગૃધ્રેશ્વરં નત્વા યાયાચ્છમ્ભોઃ પદં નરઃ

તત્ર ગૃધ્રે ગુહાયાઞ્ચ પિણ્ડદઃ શિવલોકભાક્ ।
તત્ર ગૃધ્રે વટં નત્વા પ્રાપ્તકામો દિવં વ્રજેત્

ઋણમોક્ષં પાપમોક્ષં શિવં દૃષ્ટ્વા શિવં વ્રજેત્।
શૂરક્ષેત્રઞ્ચ તત્રાસ્તે પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્

આદિપાલેન ગિરિણા સમાક્રાન્તં શિલોદરમ્।
તત્રાસ્તે ગજરૂપેણ વિઘ્રેશો વિગ્નનાશનઃ।
તં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે વિઘ્નૈઃ પિતૄન્ બ્રહ્મપુરં નયેત્

નિતમ્બે મુણ્ડપૃષ્ઠસ્ય દેવદારુવનં ત્વભૂત્।
મુણ્ડપૃષ્ઠારવિન્દ્રાદ્રી દૃષ્ટ્વા પાપં વિનાશયેત્।
ગયાનાભૌ સુષુમ્નાયાં પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્

શિલાયા વામપાદે તુ સ્થાપિતઃ પ્રેતપર્વતઃ।
ધર્મરાજેન પાપેભ્યો ગિરિઃ પ્રેતશિલાહ્વયઃ

પાદેન દૂરે નિક્ષિપ્તઃ શિલાયાઃ પાદભારતઃ।
ગતઃ શિલાયાઃ સંસર્ગાત્પ્રેતકૂટઃ પવિત્રતામ્

પ્રેતકુણ્ડઞ્ચ તત્રાસ્તે દેવાસ્તત્ર પદે સ્થિતાઃ।
તત્ર કુણ્ડાદિકં કૃત્વા પ્રેતત્વાન્મોચયેત્પિતૄન્

પૃથક્સ્થિતાશ્ચ બહવો વિઘ્નકારિણ એવ તે।
શ્રાદ્ધાદિકારિણાં નૄણાં તીર્થે પિતૃવિમુક્તયે।
પ્રેતા ધાનુષ્કરૂપેણ કરગ્રહણકારકાઃ

પાદાઙ્કિતાં મુણ્ડપૃષ્ઠાં મહાદેવનિવાસિનીમ્।
તાં દૃષ્ટ્વા સર્વલોકશ્ચ મુક્તઃ પાપોપપાતકૈઃ

ગયાશિરસિ પુણ્યે ચ સર્વપાપૈર્વિવર્જિતે।
ગ્રેતાદિવર્જિતં યસ્માત્તતોઽતિપાવનં વરમ્

કીકટેષુ ગયા પુણ્યા પુણ્યં રાજગૃહં વનમ્।
ચ્યવનસ્યાશ્રમં પુણ્યં નદી પુણ્યા પુનઃપુના

વૈકુણ્ઠો લોહદણ્ડશ્ચ ગૃધ્રકૂટશ્ચ શોણકઃ।
અત્ર શ્રાદ્ધાદિના સર્વાન્પિતૄન્બ્રહ્મપુરં નયેત્

ક્રૌઞ્ચરૂપેણ હિ મુનિર્મુણ્ડપૃષ્ઠે તપોઽકરોત્।
તસ્ય પાદાઙ્કિતો યસ્માત્ક્રૌઞ્ચપાદસ્તતઃ સ્મૃતઃ

સ્નાતો જલાશયે તત્ર નયેત્સ્વર્ગં સ્વકં કુલમ્।
બલિઃ કાકશિલાયાઞ્ચ કાકેભ્ય ઋણમોક્ષદઃ

મુણ્ડપૃષ્ઠસ્ય સાનૌ હિ લોમશો લોમહર્ષણઃ।
દ્વાવેતૌ પરમં તપ્ત્વા તપઃસિદ્ધિં પરાં ગતૌ

આહૂતાસ્તુ સરિચ્છ્રેષ્ઠા લોમશેન મહાનદી।
શરાવતી વેત્રવતી ચન્દ્રભાગા સરસ્વતી

કાવેરી સિન્ધુરીરા ચ ચન્દના ચ સરિદ્વરા।
વાસિષ્ઠી સરયૂર્ગઙ્ગા યમુના ગણ્ડકીન્દિરા

મહાવૈતરણી નામ્ના નિક્ષરા ચ દિવૌકસઃ ।
સાવવ્યલકનન્દા ચ હ્યુદીચી કન્કાહ્વયા

કૌશિકી બ્રહ્મદા જ્યેષ્ઠા સર્વસ્યાઘવિમોચિની।
કૃષ્ણવલ્વા ચર્મ્મવતી દ્વે નદ્યૌ મુક્તિદાયિકે

આહૂતે સરિતાં શ્રેષ્ઠે લોમહ્રર્ષેણ સાહસાત્ ।
તપસસ્તુ પ્રભાવેણ નર્મ્મદા મુનિપુઙ્ગવ।
તાસુ સર્વાસુ યઃ સ્નાત્વા પિણ્ડદઃ સ્વર્નયેત્પિતૄન્

બ્રહ્મયોનિં પ્રવિશ્યાથ નિર્ગચ્છેદ્યસ્તુ માનવઃ।
પરં બ્રહ્મ સ યાતીહ વિમુક્તો યોનિસઙ્કટાત્

નિક્ષરાયાં પુષ્કરિણ્યાં સ્નાતઃ શ્રાદ્ધાદિકં નરઃ।
કુર્ય્યાત્ક્રૌઞ્ચપદે દિવ્યે નિયમાદ્વાસરત્રયમ્।
સર્વાન્પિતૄન્નયેત્સ્વર્ગં પઞ્ચપાપિન એવ ચ

જનાર્દનો ભસ્મકૂટે તસ્ય હસ્તે તુ પિણ્ડદઃ।
આત્મનોઽપ્યથવાન્યેષાં સવ્યેનાપિ તિલૈર્વિના।
જીવતાં દધિસંમિશ્રં સર્વે તે વિષ્ણુલોકગાઃ

યસ્તુ પિણ્ડો મયા દત્તસ્તવ હસ્તે જનાર્દન।
યદુદ્દિશ્ય ત્વયા દેયસ્તસ્મિન્પિણ્ડો મૃતે પ્રભો

એષ પિણ્ડો મયા દત્તસ્તવ હસ્તે જનાર્દન।
અન્તકાલે ગતે મહ્યં ત્વયા દેયો ગયાશિરે

જનાર્દન નમસ્તુભ્યં નમસ્તે પિતૃમોક્ષદ।
પિતૃપતે નમસ્તેઽસ્તુ નમસ્તે પિતૃરૂપિણે

ગયાયાં પિતૃરૂપેણ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ।
તં દૃષ્ટ્વા પુણ્ડરીકાક્ષં મુચ્યતે ચ ઋણત્રયાત્

નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ ઋણત્રયવિમોચક।
લક્ષ્મીકાન્ત નમસ્તેઽસ્તુ પિતૄણાં મોક્ષદો ભવ

વામજાનુ સુસંપાત્ય નત્વા ભીમો જનાર્દનમ્।
શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં કૃત્વા ભ્રાતૃભિર્બ્રહ્મલોકભાક્।
પિતૃભિઃ સહ ધર્માત્મા કુલાનાઞ્ચ શતેન ચ

શિલાયાં વ્યક્તરૂપેણ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મના સ્થિતઃ।
લક્ષ્મીશો વિભુધૈઃ સાર્દ્ધં તસ્માદ્દેવમયી શિલા

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ગયામાહાત્મ્યં નામ ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાય-