વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 45

॥નારદ ઉવાચ॥
કથં શિલા સમુત્પન્ના યયાક્રાન્તો ગયાસુરઃ ।
કિં રૂપં કિં ચ માહાત્મ્યં તસ્યાઃ કિં વદ નામ ચ

।.સનત્કુમાર ઉવાચ॥
આસીદ્ધર્મ્મો મહાતેજાઃ સર્વ્વવિજ્ઞાનપારગઃ।
વિશ્વરુપા ચ તત્પત્ની ભર્ત્તૃવ્રતપરાયણા

તસ્યાં ધર્મ્મવ્રતાયાસ્તુ કન્યા ધર્મ્મવ્રતા સતી।
સર્વ્વ લક્ષણસમ્પન્ના લક્ષ્મીરિવ ગુણાધિકા

તસ્યાં યે તુ ગુણા હ્યાસંસ્તે તિષ્ઠન્તિ જગત્ર્ત્રયે।
ધર્મ્મો ધર્મ્મવ્રતાયાસ્તુ ત્રિષુ લોકેષુ માર્ગયન્

નાનુ રૂપં વરં લેભે ધર્મ્મોઽથ વરસિદ્ધયે।
તપઃ કુરુ વરાર્થં ત્વં તથેત્યુક્ત્વા વનં યયૌ

કન્યા સા ચ તપસ્તેપે સર્વ્વેષાં દુષ્કરઞ્ચ યત્।
વાયુભક્ષા શ્વેતકલ્પે યુગાનામયુતં પુરા

બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રો મરીચિર્નામ વિશ્રુતઃ ।
પર્ય્યટન્પૃથિવીં સર્વ્વાં કન્યારત્નં દદર્શ સઃ

રૂપયૌવનસમ્પન્નાં પરમે તપસિ સ્થિતામ્।
પપ્રચ્છાથ મરીચિસ્તાં કા ત્વં કસ્યાપિ તદ્વદ

રૂપેણાનેન માં ભીરુ વિમોહયસિ સુવ્રતે ।
બ્રહ્માત્મજોઽહં વિખ્યાતો મરીચિર્વ્વેદપારગઃ

મરીચેર્વ્વચનં શ્રુત્વા કન્યા પ્રોવાચ તં મુનિમ્।
અહં ધર્મ્મવ્રતા નામ ધર્મ્મપુત્રી તપોઽન્વિતા

પતિવ્રતાર્થં વિપ્રેન્દ્ર ચરામિ પરમં તપઃ।
ધર્મ્મવ્રતાં મરીચિસ્તામુવાચ પ્રીતિપૂર્વ્વ્કમ્

પતિવ્રતા દર્શનાન્મે ભવિષ્યસિ શુભવ્રતે।
પતિવ્રતેચ્છયા પૃથ્વીં વિચરામિ હ્યહર્નિશમ્

ત્વઞ્ચેત્પતિવ્રતા જાતા ભજે ત્વાં ભજ માં વરમ્।
લોકે ન ત્વાદૃશી કન્યા મમ તુલ્યો ન તે વરઃ

ધર્મ્મવ્રતે ધર્મ્મપત્ની તસ્માત્ત્વં ભવ મેઽધુના।
ધર્મ્મવ્રતા મુનિં પ્રાહ ધર્મ્મં યાચય સુવ્રત

તચ્છ્રુત્વા ધર્મ્મમગમન્મુનિં ધર્મો દદર્શ હ।
તેજઃપુઞ્જં વરં નત્વા આસનાર્ઘ્યાદિનાર્ચ્ચયત્

કિમર્તમાગતઃ પૃષ્ટો મરીચિર્ધર્મ્મમબ્રવીત્।
કન્યાર્થં ભ્રમતા પૃથ્વી દૃષ્ટા તે કન્યકા વરા ।
મહ્યં કન્યાઞ્ચ તાં દેહિ શ્રેયસ્તવ ભવિષ્યતિ

અર્ઘ્યાદિના સમભ્યર્ચ્ય ધર્મ્મં પ્રોચે તથેતિ તમ્।
ધર્મ્મવ્રતાં સમાનીય દત્તવાંસ્તાં મરીચયે

વરં ચ દત્તવાંસ્તસ્મૈ તદ્વાક્યં યત્તથા કૃતમ્।
અગ્નિહોત્રેણ સહિતાં સ્વાશ્રમં તાં દ્વિજોઽનયત્

રેમે મુનિસ્તયા સાર્દ્ધં યથા વિષ્ણુઃ શ્રિયા સહ।
પાર્વ્વત્યા ચ યથા શમ્ભુઃ સરસ્વત્યા યથા હ્યજઃ

જજ્ઞે પુત્રશતં તસ્યાં મરીચેર્વિષ્ણુનોપમમ્।
મરીચિઃ ફલપુષ્પાર્થં વનં ગત્વા સમાગતઃ

શ્રાન્તઃ કદાચિત્તાં પત્નીમુવાચેતિ પતિવ્રતામ્।
ભુક્ત્વા તુ શયનસ્થસ્ય પાદસંવાહનં કુરુ

ધર્મ્મવ્રતા તથેત્યુક્ત્વા શયનસ્થસ્ય સા મુનેઃ।
પાદસંવાહનં ચક્રે ઘૃતે નાભ્યજ્ય તત્પરા

નિદ્રાયમાણેઽથ મુનૌ બ્રહ્મા તં દેશમાગતઃ।
ઇત્યેષ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણં મનસાર્ચ્ચયિતું પ્રભુમ્

પાદસંવાહનં કુર્ય્યાં કિં પૂજ્યોઽયં જગદ્ગુરુઃ।
ઇત્યાકુલા સમુત્તસ્થૌ મત્વા સા તં ગુરોર્ગુરુમ્

અર્ઘ્યપાદ્યાદિકં દત્ત્વા બ્રહ્માણં સમપૂજયત્।
સત્કૃતાયાન્તુ શય્યાયાં વિશ્રામમકરોદજઃ

એતસ્મિન્નન્તરે ભર્ત્તા સમુત્તસ્થૌ ચ તલ્પતઃ।
ધર્મ્મવ્રતામપશ્યન્સ વિપ્રઃ ક્રુદ્ધઃ શશાપ તામ્

પાદસંવાહનં ત્યક્ત્વાયસ્માદાજ્ઞાં વિહાય મે ।
ગતાન્યત્ર તતઃ પાપાચ્છાપદગ્ધા શિલા ભવ

ભર્ત્રા ધર્મ્મવ્રતા શપ્તા મરીચિં પ્રાહ સા રુષા।
શયાને ત્વયિ સંપ્રાપ્તે બ્રહ્મા ત્વજ્જનકો ગુરુઃ

ત્વયોત્થાય હિ કર્ત્તવ્યં સ્વગુરોઃ પૂજનં સદા।
મયા તુ ધર્મ્મચારિણ્યા તવ કાર્ય્યે કૃતે મુને

અદોષાહં યતઃ શપ્તા તસ્માચ્છાપં દદામિ તે।
ત્વઞ્ચ શાપં મહાદેવાદ્ભર્ત્તઃ પ્રાપ્સ્યસ્યસંશયમ્

વ્યાકુલં તં પતિં દૃષ્ટ્વા વ્યાકુલાગાત્પ્રજાપતિમ્।
નત્વા શયાનં બ્રહ્માણમગ્નિં પ્રજ્વાલ્ય ચેન્ધનૈઃ

ગાર્હપત્યે સ્થિતા ચક્રે તપઃ પરમદુષ્કરમ્।
તથા શપ્તો મરીચિશ્ચ તપસ્તેપે સુદારુણમ્

પતિવ્રતાયાસ્તપસા મરીચેસ્તપસા યથા।
ઇન્દ્રાદયશ્ચ સન્તપ્તા ગતાસ્તે શરણં હરિમ્

ઊચુઃ ક્ષીરામ્બૂદૌ સુપ્તં સન્તપ્તાસ્તપસા હરે।
પતિવ્રતાયાશ્ચ મુનેસ્ત્રૈલોક્યં રક્ષ કેશવ

ઇન્દ્રાદીનાં વચઃ શ્રુત્વા વિષ્ણુર્ધર્મ્મવ્રતાં યયૌ।
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પ્રબુદ્ધો ભગવાનજઃ।
ઊચુર્ધર્મ્મર્વતાં દેવા અગ્નિસ્થાં તાં સકેશવાઃ

અગ્નિમધ્યે તપઃ કર્ત્તું કસ્ય શક્તિઃ પતિવ્રતે।
ત્વયા કૃતં તત્પરમં સર્વ્વલોકભયઙ્કરમ્

વરં વરય ધર્મ્મજ્ઞે અસ્મત્તો યદભીપ્સિતમ્।
વિષ્ણ્વાદીનાં વચઃ શ્રુત્વા દેવાન્ધર્મ્મવ્રતાબ્રવીત્ ॥ ૪૫.૩૭
ભર્તૃશાપમશક્તાહં નિવર્ત્તયિતુમોજસા।
દત્તો મરીચિના શાપો મહ્યં સ હ્યપગચ્છતુ

ધર્મ્મવ્રતાવચઃ શ્રુત્વા પ્રોચુરેતાં સુરાઃ પુનઃ ।
ધર્મ્મવ્રતે ધર્મ્મપુત્રિ શાપોઽયં પરમર્ષિણા

દત્તસ્તે ન નિરાકર્ત્તું શક્યો દેવદ્વિજાતિભિઃ।
તસ્માદન્યં વરં બ્રૂહિ યતો ધર્મ્મસ્ય સંસ્થિતિઃ

ભવેદ્વૈ ત્રિષુ લોકેષુ વેદોક્તસ્ય શુભવ્રતે।
દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા દેવાન્ધર્મ્મવ્રતાબ્રવીત્

ભર્ત્તુઃ શાપાન્મોચયિતું ન શક્તાશ્ચ યદામરાઃ।
મહ્યં વરં પ્રયચ્છધ્વમેવંવિધમનુત્તમમ્

શિલાહં હિ ભવિષ્યામિ બ્રહ્માણ્ડે પાવની શુભા।
નદીનદસરસ્તીર્થદેવાદિભ્યોઽતિપાવની

ઋષ્યાદિભ્યો મુનુભ્યશ્ચ મુખ્યદેવેભ્ય એવ ચ।
ત્રૈલોક્યે યાનિ લિઙ્ગાનિ વ્યક્તાવ્યક્તાત્મકાન્યપિ।
તાનિ તિષ્ઠન્તુ મદ્દેહે તીર્થરૂપેણ સર્વ્વદા

તીર્થાન્યપિ ચ સર્વ્વાણિ નક્ષત્રપ્રમુખાસ્તથા।
તિષ્ઠન્તુ દેવાઃ સકલા દેવ્યશ્ચ મુનયસ્તથા

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ લક્ષયિત્વા પદં મયિ।
પઞ્ચાગ્નયઃ કુમારાદ્યા બહુરુપેણ સંસ્થિતાઃ

મૂર્ત્તામૂર્ત્તસ્વરૂપેણ પદરૂપેણ દેવતાઃ।
શિલાયાં ક્રોશમાત્રેણ મૂર્ત્તિરૂપાઃ સ્થિતા ભુવિ

તાં દૃષ્ટ્વા સર્વ્વલોકશ્ચ મહાપાતકનાશિનીમ્।
પૂતો ધર્મ્માધિકારી ચ શ્રાદ્ધકૃદ્બ્રહ્મલોકભાક્

શિલાસ્થિતેષુ તીર્થષુ સ્નાત્વા કૃત્વાથ તર્પણમ્।
શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં યેષાં બ્રહ્મલોકં પ્રયાન્તુ તે

ગદાધરો દૃશ્યતીર્થં સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્।
સ્થાસ્યન્તિ ચ મરિષ્યન્તિ યાન્તુ બ્રહ્મપુરીં નરાઃ।
વારાણસી પ્રયાગશ્ચ પુરુષોત્તમસંજ્ઞકમ્

ગઙ્ગાસાગરસંજ્ઞઞ્ચ નિત્યં તિષ્ઠતુ ફલ્ગુનિ।
ગદાધરાધિષ્ઠિતં તત્સર્વ્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્।
મુક્તિર્ભવેત્ પિતૄણાં ચ મૃતાનાં શ્રાદ્ધતઃ સદા

જરાયુજાણ્ડજા વાપિ સ્વેદજા વાપિ ચોદ્ભિદઃ।
ત્યક્ત્વા દેહં શિલાયાન્તે યાન્તુ વિષ્ણુસ્વરૂપતામ્

યથાર્ચ્ચિતે હરૌ સર્વ્વે યજ્ઞાઃ પૂર્ણા ભવન્તિ હિ।
તથા શ્રાદ્ધં તર્પણઞ્ચ સ્નાનં ચાક્ષયમસ્ત્વિહ

મમ દેહે સુરેશાનાં યે જપન્તિ શ્રુતાદિકમ્।
અચિરેણાપિ તે સિદ્ધાઃ સિદ્ધિભાજો ભવન્તુ વૈ

પિતૄણાં કુલસાહસ્રમાત્મના સહિતં નરઃ।
શ્રાદ્ધાદિના સમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુલોકં નયેદ્‌ધ્રુવમ્

યાવત્યો હિ સરિચ્છ્રેષ્ઠા ગઙ્ગાદ્યાશ્ચ હ્રદાઃ શુભાઃ।
સમુદ્રાદ્યાઃ સરોમુખ્યા માનસાદ્યાઃ સુરેશ્વરાઃ।
નૃણાં શ્રાદ્ધં વિદધતો મુક્તયે નિવસન્તુ મે

શરીરેણ સમાયાન્તુ ક્વચિન્નો યાન્તુ દેવતાઃ।
એકો વિષ્ણુસ્ત્રિધામૂર્ત્તિર્યાવત્સઙ્કીર્ત્યતે બુધૈઃ

તાવચ્છિલાયાં સર્વ્વાણિ તીર્થાનિ સહ દૈવતૈઃ।
સદા તિષ્ઠન્તુ મુનયો ગન્ધર્વ્વાણાં ગણાશ્ચ યે

સર્વ્વદેવસ્વરૂપા ચ નામેયં દેવરૂપિણી।
યાવત્તિષ્ઠતિ બ્રહ્માણ્ડં તાવત્તિષ્ઠતુ વૈ શિલા।
મમ દેહેઽશ્મરૂપે ચ યે જપન્તિ તપન્તિ ચ

જુહોત્યગ્નૌ ચ તેષાં વૈ તદક્ષય્યોપતિષ્ઠતામ્ ।
અક્ષયન્તુ ભવેચ્છ્રાદ્ધં જપહોમતપાંસિ ચ।
શિલાપર્વ્વતરૂપેણ મયિ તિષ્ઠતુ સર્વ્વદા

પતિવ્રતાવચઃ શ્રુત્વા દેવાઃ પ્રોચુઃ પતિવ્રતામ્।
ત્વયા યત્પ્રાર્થિતં સર્વ્વં તદ્ભવિષ્યત્યસંશયમ્

ગયાસુરસ્ય શિરસિ ભવિષ્યસિ યદા સ્થિરા।
તદા પાદાદિરૂપેણ સ્થાસ્યામસ્ત્વયિ સુસ્થિરાઃ।
વરં શિલાયૈ દત્ત્વૈવં તત્રૈવાન્તર્દ્દધુઃ સુરાઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ગયામાહાત્મ્યં નામ પઞ્ચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ