વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 44-2

॥સૂત ઉવાચ ॥
નિસર્ગ એષ વિખ્યાતો ભદ્રાશ્વાનાં યથાર્થવત્ ।
શ્રૃણુધ્વં કેતુમાલાનાં વિસ્તરેણ પ્રકીર્ત્તનમ્

નિષધસ્યાચલેન્દ્રસ્ય પશ્ચિમસ્ય મહાત્મનઃ।
પશ્ચિમેન હિ યત્તત્ર દિક્ષુ સર્વાસુ કીર્તિતમ્

કુલાચલાનાં સપ્તાનાં નદીનાઞ્ચ વિશેષતઃ।
તથા જનપદાનાઞ્ચ વિસ્તરં શ્રોતુમર્હથ

વિશાલઃ કમ્બલઃ કૃષ્ણો જયન્તો હરિપર્વતઃ।
અશોકો વર્દ્ધમાનશ્ચ સપ્તૈતે કુલપર્વ્વતાઃ

તેષાં પ્રસૂતિરન્યેઽપિ પર્વતા બહુવિસ્તરાઃ।
કોટિકોટિશતા જ્ઞેયાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

તૈર્વિમિશ્રા જનપદા નાનાજાતિસમાકુલાઃ।
નાનાપ્રકારવિજ્ઞેયાસ્ત્વનેકનૃપપાલિતાઃ

તે નામધેયૈર્વિક્રાન્તા વિવિધાઃ પ્રથિતાઃ ભુવિ।
અધ્યાસિતા જનપદૈઃ કીર્ત્તનૈશ્ચ વિભૂષિતાઃ

તેષાં સનામધેયાનિ રાષ્ટ્રાણિ વિવિધાનિ ચ।
ગિર્ય્યન્તરનિવિષ્ટાનિ સમેષુ વિષમેષુ ચ

યથૈહ કથિતાઃ પૌરા ગોમનુષ્યકપોતકાઃ।
તત્સુખા ભ્રમરા યૂથા માહેયાચલકૂટકાઃ

સુમૌલાઃ સ્તાવકાઃ ક્રૌઞ્ચાઃ કૃષ્ણાઙ્ગમણિપુઞ્જકાઃ.
કૂટકમ્બલમૌષીયાઃ સમુદ્રાન્તરકાસ્તથા

કરમ્ભવાઃ કુચાઃ શ્વેતાઃ સુવર્ણકટકાઃ શુભાઃ।
શ્વેતાઙ્ગાઃ કૃષ્ણપાદાશ્ચ વિહગા કપિલકર્ણિકાઃ

અત્યાકરાલગોજ્વાલા હીનાનાવનપાતકાઃ।
મહિષાઃ કુમુદાભાશ્ચ કરવાટાઃ સહોત્કચાઃ

શુ(નકા) કનાસા મહાનાસા વનાસગજભૂમિકાઃ।
કરઞ્જમઞ્જમા વાહાઃ કિષ્કિણ્ડીપાણ્ડુભૂમિકીઃ

કુબેરા ધૂમજા જઙ્ગા વઙ્ગા રાજીવકોકિલાઃ।
વાચાઙ્ગાશ્ચ મહાઙ્ગાશ્ચ મધૌરેયાઃ સુરેચકાઃ

પિત્તલાઃ કાચલાશ્ચૈવ શ્રવણા મત્તકાસિકાઃ।
ગોદાવા બકુલા વાઙ્ગા વઙ્ગકા મોદકાઃ કલાઃ

તે પિબન્તિ મહાભાગાઃ પ્રથમાન્તુ મહાનદીમ્।
સુવપ્રાં પુણ્યસલિલાં મહાનાગનિષેવિતામ્

કમ્બલાં તામસીં શ્યામાં સુમેધાં બકુલાં નદીમ્।
વિકીર્ણાં શિખિમાલાઞ્ચ તથા દર્ભાવતીમપિ

ભદ્રાનદીં શુકનદીં પલાશાઞ્ચ મહાનદીમ્।
ભીમાં પ્રભઞ્જનાં કાઞ્ચીં પુણ્યાઞ્ચૈવ કુશાવતીમ્

દક્ષાં શાકવતીઞ્ચૈવ પુણ્યો દાઞ્ચ મહાનદીમ્।
ચન્દ્રાવતીં સુમૂલાઞ્ચ ઋષભાઞ્ચાપગોત્તમામ્

નદીં સમુદ્રમાલાઞ્ચ તથા ચમ્પાવતીમપિ।
એકાક્ષાં પુષ્કલાં વાહાં સુવર્ણાં નન્દિ નીમપિ

કાલિન્દીઞ્ચૈવ પુણ્યોદાં ભારતીઞ્ચ મહાનદીમ્ ।
સીતોદામ્પાતિકાં બ્રાહ્મીં વિશાલાઞ્ચ મહાનદીમ્

પીવરીં કુમ્ભકારીઞ્ચ રુષા ઞ્ચૈવાપગોત્તમામ્।
મહિષીં માનુષીં દણ્ડાં તથા નદનદીં શુભામ્

એતાઞ્ચાન્યાઞ્ચ પીયન્તે બહ્વયો હિ સરિતોત્તમાઃ ।
દેવર્ષિસિદ્ધચરિતાઃ પુણ્યોદાઃ પાપહાઃ શુભાઃ

નાનાજનપદાસ્ફીતં મહાપગાવિભૂષિતમ્।
નાનારત્નૌઘસમ્પૂર્ણં નિત્યં પ્રમુદિતં શિવમ્

ઉદીર્ણં ધનધાન્યાર્થૈર્નરવાસૈઃ સમન્તતઃ।
સન્નિવિષ્ટં મહાદ્વીપં પશ્ચિમં સુકૃતાત્મનામ્ ।
નિસર્ગઃ કેતુમાલાનામેષ વઃ પરિકીર્ત્તિતઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ચતુશ્વત્વારિંશોઽધ્યાયઃ