વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 44

નારદ ઉવાચ॥
ગયાસુરઃ કથં જાતઃ કિંપ્રભાવઃ કિમાત્મકઃ ।
તપસ્તપ્તં કથં તેન કથં દેહપવિત્રતા

સનત્કુમાર ઉવાચ॥
વિષ્ણોર્નાભ્યમ્બુજાજ્જાતો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ।
પ્રજાઃ સસર્જ સંપ્રોક્તઃ પૂર્વ્વં દેવેન વિષ્ણુના

આસુરેણૈવ ભાવેન હ્યસુરાનસૃજત્પુરા।
સૌમનસ્યેન ભાવેન દેવાન્સુમનસોઽસૃજત્

ગયાસુરોઽસુરાણાઞ્ચ મહાબલપરાક્રમઃ।
યોજનાનાં સપાદઞ્ચ શતં તસ્યોચ્છ્રયઃ સ્મૃતઃ

સ્થૂલઃ ષષ્ટિર્યોજનાનાં શ્રેષ્ઠોઽસૌ વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ।
કોલાહલગિરિવરે તપસ્તેપે સુદારુણમ્

બહુવર્ષસહસ્રાણિ નિરુચ્છ્વાસં સ્થિરોઽભવત્।
તત્તપસ્તાપિતા દેવાઃ સંક્ષોભં પરમં ગતાઃ

બ્રહ્મલોકં ગતા દેવાઃ પ્રોચુસ્તેઽથ પિતામહમ્।
ગયાસુરાદ્રક્ષ દેવ બ્રહ્મા દેવાંસ્તતોઽબ્રવીત્

વ્રજામઃ શઙ્કરં દેવા બ્રહ્માદ્યાશ્ચ ગતાઃ શિવમ્।
કૈલાસે ચાબ્રુવન્નત્વા રક્ષ દેવ મહાસુરાત્

બ્રહ્માદ્યાનબ્રવીચ્છમ્ભુર્વ્રજામઃ શરણં હરિમ્।
ક્ષીરાબ્ધૌ દેવદેવેશઃ સ નઃ શ્રેયો વિધાસ્યતિ।
બ્રહ્મા મહેશ્વરો દેવા વિષ્ણું નત્વા પ્રતુષ્ટુવુઃ

દેવા ઊચુઃ ॥
ૐ નમો વિષ્ણવો ભર્ત્રે સર્વ્વેષાં પ્રભવિષ્ણવે।
રોચિષ્ણવે જિષ્ણવે ચ રાક્ષસાદિગ્રસિષ્ણવે

ધરિષ્ણવેઽખિલસ્યાસ્ય યોગિનાં પારયિષ્ણવે ।
વર્દ્ધિષ્ણવે હ્યનન્તાય નમો ભ્રાજ્ષ્ણિવે નમઃ

સનત્કુમાર ઉવાચ॥
એવં સ્તુતો વાસુદેવઃ સુરાણાં દર્શનં દદૌ।
કિમર્થમાગતા દેવા વિષ્ણુનોક્તાસ્તમબ્રુવન્

ગયાસુરભયાદ્દેવ રક્ષાસ્માનબ્રવીદ્ધરિમ્।
બ્રહ્માદ્યા યાન્તુ તં દૈત્યમાગમિષ્યામ્યહં તતઃ

કેશવે ગરુડારૂઢો વરં દાતું ગયાસુરે।
સર્વ્વે સ્વં સ્વં સમાસ્થાય યયુર્વાહનમુત્તમમ્

ઊચુસ્તં વાસુદેવાદ્યાઃ કિમર્થં તપ્યતે ત્વયા।
સન્તુષ્ટાઃ સ્વાગતાઃ સર્વે વરં બ્રૂહિ ગયાસુર

ગયાસુર ઉવાચ॥
યદિતુષ્ટાઃ સ્થ મે દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ।
સર્વ્વદેવદ્વિજાતિભ્યો યજ્ઞતીર્થશિલોચ્ચયાત્

દેવેભ્યોઽતિપવિત્રોઽહમૃષિભ્યોઽપિ શિવાવ્યયાત્।
મન્ત્રેભ્યો દેવદેવેભ્યો યોગિભ્યશ્ચાપિ સર્વ્વશઃ

ન્યાસિભ્યશ્ચાપિ કર્મ્મિભ્યો ધર્મ્મિભ્યશ્ચ તથા પુનઃ।
જ્ઞાતિભ્યોઽતિપવિત્રેભ્યઃ પવિત્રઃ સ્યાં સદા સુરાઃ

પવિત્રમસ્તુ તં દેવા દૈત્યમુક્ત્વા યયુર્દિવમ્।
દૈત્યં દૃષ્ટ્વા ચ સ્પૃષ્ટ્વા ચ સર્વ્વે હરિપુરં યયુઃ

શૂન્યં લોકત્રયં જાતં શૂન્યા યમપુરી હ્યભૂત્।
યમ ઇન્દ્રાદિભિઃ સાર્દ્ધં બ્રહ્મલોકં તતોઽગમત્

બ્રહ્માણમૂચિરે દેવા ગયાસુરવિલોપિતાઃ।
ત્વયા દત્તોઽધિકારો વૈ ગૃહાણ ત્વં પિતામહ

બ્રહ્માબ્રવીત્તતો દેવાન્વ્રજામો વિષ્ણુમવ્યયમ્।
બ્રહ્માદયોઽબ્રુવન્વિષ્ણું ત્વયા દત્તવરેઽસુરે

તદ્દર્શનાદ્યયુઃ સ્વર્ગં શૂન્યં લોક ત્રયં હ્યભૂત્।
દેવૈરુક્તો વાસુદેવો બ્રહ્માણં સ વચોઽબ્રવીત્

ગત્વાસુરં પ્રાર્થયસ્વ યજ્ઞાર્થં દેહિ દેહકમ્।
વિષ્ણૂક્તઃ સસુરો બ્રહ્મા ગત્વાઽપશ્યન્મહાસુરમ્

ગયાસુરોઽબ્રવીદ્દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણં ત્રિદશૈઃ સહઃ।
સંપૂજ્યોત્થાય વિધિવત્પ્રણ્તઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ

॥ગયાસુર ઉવાચ॥
અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં તપઃ।
યદાગતોઽતિથિર્બ્રહ્મા સર્વ્વં પ્રાપ્તં મયાદ્ય વૈ

યોગિન્યોગાઙ્ગવિત્સર્વ્વલોકસ્વામિન્પિતર્ગુરો।
યદર્થમા ગતો બ્રહ્મન્સ્તત્કાર્ય્યં કરવાણ્યહમ્

॥બ્રહ્મોવાચ॥
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ દૃષ્ટાનિ ભ્રમતા મયા।
યજ્ઞાર્થં ન તુ તે તાનિ પવિત્રાણિ શરીરતઃ

ત્વયા દેહે પવિત્રત્વં પ્રાપ્તં વિષ્ણુપ્રસાદતઃ।
અતઃ પવિત્રં દેહં ત્વં યજ્ઞાર્થં દેહિમેઽસુર

॥ગયાસુર ઉવાચ॥
ધન્યોઽહં દેવ દેવેશ યદ્દેહં પ્રાર્થ્યતે ત્વયા।
પિતૃવંશઃ કૃતાર્થો મે દેહે યાગં કરોષિ ચેત્

ત્વયૈવોત્પાદિતો દેહઃ પવિત્રસ્તુ ત્વયા કૃતઃ।
સર્વ્વેષામુપકારાય યાગોઽવશ્યં ભવત્વિતિ

ઇત્યુક્ત્વા સોઽપતદ્ભૂમૌ શ્વેતકલ્પે ગયાસુરઃ।
નૈઋતીં દિશમાશ્રિત્ય તદા કોલાહલે ગિરૌ

શિરઃ કૃત્વોત્તરે દૈત્યઃ પાદૌ કૃત્વા તુ દક્ષિણે।
બ્રહ્મા સમ્ભૃતસમ્ભારો માનસાનૃત્વિજોઽસૃજત્

અગ્નિશર્માણમ્મૃતં શૌનકં યાઞ્જલિં મૃદુમ્।
કુમુથિં વેદ કૌણ્ડિલ્યં હારીતં કાશ્યપં કૃપમ્

ગર્ગં કૌશિકવાસિષ્ઠૌ મુનિં ભાર્ગવમવ્યયમ્।
વૃદ્ધં પારાશરં કણ્વં માણ્ડવ્યં શ્રુતિકેવલમ્

શ્વેતં સુતાલં દમનં સુહોત્રં કઙ્કમેવ ચ।
લૌકાક્ષિઞ્ચ મહાબાહું જૈગીષવ્યં તથૈવ ચ

દધિપઞ્ચમુખં વિપ્રમૃષભં કર્કમેવ ચ।
કાત્યાયનં ગોભિલઞ્ચ મુનિમુગ્રમગાવ્રતમ્

સુપાલકં ગૌતમઞ્ચ તથા વેદશિરોવ્રતમ્।
જટામાલિનમવ્યગ્રં ચાટુહાસઞ્ચ દારુણમ્

આત્રેયં ચાપ્યઙ્ગિરસમૌપમન્યું મહા વ્રતમ્।
ગોકર્ણઞ્ચ ગુહાવાસં શિખણ્ડિનમુમાવ્રતમ્

એતાનન્યાંશ્ચ વિપ્રેન્દ્રાન્વેધા લોકપિતામહઃ ।
પરિકલ્પ્યાકરોદ્યાગં ગયાસુરશરીરકે

અગ્નિશર્માપિ પઞ્ચાગ્નીન્મુખાદેતાનથાસૃજત્।
દક્ષિણાગ્નિં ગાર્હપત્યાહવનીયૌ તપોઽવ્યયઃ

સત્યાવસથ્યૌ દેવર્ષે યેષુ યજ્ઞાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ।
યજ્ઞસ્ય ચ પ્રતિષ્ઠાર્થં વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાં દદૌ

હુત્વા પૂર્ણાહુતિં બ્રહ્ના સ્નાત્વા ચાવભૃથેન તુ।
યજ્ઞયૂપં સુરૈઃ સાર્દ્ધં સમાનીય વ્યરોપયત્

બ્રહ્મણઃ સહસા શ્રેષ્ઠે સરસ્યેવાશ્રિતં શુભમ્।
ચલિતશ્ચકિતો બ્રહ્મા ધર્મ્મરાજમભાષત

જાતા ગૃહે તવ શિલા સમાનીયાવિચારયન્।
દૈત્યસ્ય શીઘ્રં શિરસિ તાં ધારય મમાજ્ઞયા

નિશ્ચલાર્થં યમઃ શ્રુત્વા ધારયન્મસ્તકે શિલામ્।
શિલાયાં ધારિતાયાન્તુ સશિલશ્ચાસુરોઽચલત્

દેવાનૂચેઽથ રુદ્રાદીઞ્છિલાયાં નિશ્ચલાઃ કિલ।
તિષ્ઠન્તુ દેવાઃ સકલાસ્તથેત્યુક્ત્વા ચ તે સ્થિતાઃ

દેવાઃ પાદૈર્લક્ષયિત્વા તથાપિ ચલિતોઽસુરઃ।
બ્રહ્માથ વ્યાકુલો વિષ્ણું ગતઃ ક્ષીરાબ્ધિશાયિનમ્।
તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા નત્વા ચાદૃત્ય તં પ્રભુમ્

।.બ્રહ્મોવાચ॥
બ્રહ્માણ્ડસ્ય પતે નાથ નમામિ જગતાં પતિમ્।
કતિં કીર્ત્તિમતાં નૄણાં બુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્

વિષ્વક્સેનોઽબ્રવીદ્વિષ્ણું દેવ ત્વાં સ્તૌતિ પદ્મજઃ।
હરિરાહાનય ત્વં તં વિષ્ણૂક્તઃ સ તમાનયત્।
અજમૂચે હરિઃ કસ્માદાગતોઽસિ વદસ્વ તત્

॥બ્રહ્મોવાચ॥
દેવદેવ કૃતે યોગે પ્રચચાલ ગયાસુરઃ।
શિલાયાં દેવરૂપિણ્યાં ન્યસ્તાયાં તસ્ય મસ્તકે

રુદ્રાદિષુ ચ દેવેષુ સંસ્થિતેષ્વસુરોઽચલત્।
ઇદાનીં નિશ્ચલાર્થં હિ પ્રસાદં કુરુ માધવ

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા હ્યાકૃષ્ય સ્વશરીરતઃ ।
મૂર્ત્તિં દદૌ નિશ્ચલાર્થં બ્રહ્મણે ભગવાન્હરિઃ

આનીય મૂર્ત્તિં બ્રહ્માપિ શિલાયાં સમધારયત્।
તથાપિ ચલિતં વીક્ષ્ય પુનર્દેવમથાહ્વયત્

આગત્ય વિષ્ણુઃ ક્ષીરાબ્ધેઃ શિલાયાં સંસ્થિતોઽભવત્।
જનાર્દ્દનાભિધાનેન પુણ્ડરીકેતિ નામતઃ।
શિલાયાંનિશ્ચલાર્થં હિ સ્વયમાદિગદાધરઃ

નિશ્ચલાર્થં પઞ્ચધાસીચ્છિલાયાં પ્રપિતાપહઃ।
પિતામહોઽથ ફલ્ગ્વીશઃ કેદારઃ કનકેશ્વરઃ

બ્રહ્મા સ્થિતઃ સ્વયં તત્ર ગજરૂપી વિનાયકઃ।
ગયાદિત્યશ્ચોત્તરાર્કો દક્ષિણાર્કસ્ત્રિધા રવિઃ

લક્ષ્મીઃ સીતાભિધાનેન ગૌરી ચ મઙ્ગલાહ્વયા।
ગાયત્રી ચૈવ સાવિત્રી ત્રિસન્ધ્યા ચ સરસ્વતી

ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ પૂષા વસવોઽષ્ટૌ મહાબલાઃ।
વિશ્વેદેવાશ્ચાશ્વિનેયૌ મારુતો વિશ્વનાયકઃ।
સયક્ષોરગગન્ધર્વ્વાસ્તસ્થુર્દેવાઃ સ્વશાક્તિભિઃ

આદ્યયા ગદયા ચાસૌ યસ્માદ્દૈત્યઃ સ્થિરીકૃતઃ।
સ્થિત ઇત્યેવ હરિણા તસ્માદાદિગદાધરઃ

ઊચે ગયાસુરો દેવાન્કિમર્થં વઞ્ચિતો હ્યહમ્।
યજ્ઞાર્થં બ્રહ્મણે દત્તં શરીરમમલં મયા।
વિષ્ણોર્વચનમાત્રેણ કિં ન સ્યાં નિશ્ચલો હ્યહમ્

યત્સુરૈઃ પીડિતોઽત્યર્થં ગદયા હરિણા તથા।
પીડિતો યદ્યહં દેવાઃ પ્રસન્નાઃ સન્તુ સર્વદા

ગદાધરાદયસ્તુષ્ટાઃ પ્રોચુઃ સાર્દ્ધં ગયાસુરમ્।
વરં બ્રૂહિ પ્રસન્નાઃ સ્મો દેવાનૂચે ગયાસુરઃ

યાવત્પૃથ્વી પર્વતાશ્ચ યાવચ્ચન્દ્રાર્કતારકાઃ।
તાવચ્છિલાયાં તિષ્ઠન્તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ।
અન્યે ચ સકલા દેવા મન્નામ્ના ક્ષેત્રમસ્તુ વૈ

પઞ્ચક્રોશં ગયાક્ષેત્રં ક્રોશમેકં ગયાશિરઃ ।
તન્મધ્યે સર્વતીર્થાનિ પ્રયચ્છન્તુ હિતં નૃણામ્

સ્નાનાદિતર્પણં કૃત્વા પિણ્ડદાનાત્ફલાધિકમ્।
મહાત્મા વૈ સહસ્રઞ્ચ કુલાનાં ચોદ્ધરેન્નરઃ

વ્યક્તાવ્યક્તસ્વરૂપેણ યૂયં તિષ્ઠત સર્વદા।
ગદાધરઃ સ્વયં લોકાદ્ભૂયાત્સર્વાઘનાશનાત્

શ્રાદ્ધં સપિણ્ડકં યેષાં બ્રહ્મલોકં પ્રયાન્તુ તે।
બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં વિનશ્યતુ ચ સેવિનામ્

નૈમિષં પુષ્કરં ગઙ્ગા પ્રયાગશ્ચાવિમુક્તિકમ્।
એતાન્યન્યાનિ તીર્થાનિ દિવિ ભુવ્યન્તરિક્ષતઃ।
સમાયાન્તુ સદા નૄણાં પ્રયચ્છન્તુ હિતં સુરાઃ

કિં બહૂક્ત્યા સુરગણા યુષ્માસ્વેકાપિ દેવતા।
ચેન્ન તિષ્ઠેદહં ચાપિ સમયઃ પ્રતિપાલ્યતામ્

ગયાસુરવચઃ શ્રુત્વા પ્રોચુર્વિષ્ણ્વાદયઃસુરાઃ।
ત્વયા યત્પ્રાર્થિતં સર્વ્વં તદ્ભવિષ્યત્યસંશયમ્

અસ્મત્પાદાનર્ચ્ચયિત્વા યાસ્યન્તિ પરમાં ગતિમ્।
દેવૈર્દત્તવરો દૈત્યો હર્ષિતો નિશ્ચલોઽભવત્

સ્થિતેષુ ચૈવ દેવેષુ બ્રાહ્મણેભ્યો દદાવજઃ।
ગ્રામાંશ્ચ પઞ્ચપઞ્ચાશત્પઞ્ચક્રોશીં ગયાં તથા।
ગૃહાન્કૃત્વા દદૌ દિવ્યાન્સર્વ્વોપસ્કરસંયુતાન્

કામધેનું કલ્પવૃક્ષં પારિજાતાદિકાંસ્તરૂન્।
મહાનદીં ક્ષીરવહાં ઘૃતકુલ્યાસ્તથૈવ ચ

મધુશ્રવાં મધુકુલ્યાં દધ્યાદ્યાઢ્યસરાંસિ ચ।
સુવર્ણદીર્ઘિકાં ચૈવ બહૂનન્નાદિપર્વ્વતાન્

ભક્ષ્યભોજ્યફલાદીંશ્ચ સર્વ્વં બ્રહ્મા સૃજન્દદૌ।
ન યાચયધ્વં વિપ્રેન્દ્રા અન્યાનુક્ત્વા દદાવજઃ

દત્ત્વા યયૌ બ્રહ્મલોકં નત્વા હ્યાદિગદાધરમ્ ।
ધર્મ્મારણ્યે તત્ર ધર્મ્મં યાજયિત્વા યયાચિરે

ધર્મ્મયાગે ચ લોભાદ્વૈ પ્રતિગૃહ્ય ધનાદિકમ્।
તતો બ્રહ્મા સમાગત્ય બ્રાહ્મણાંસ્તાઞ્છશાપ હ

કૃતવન્તો યતો લોભં મદ્દત્તેષ્વખિલેષ્વપિ।
તસ્માદૃણાધિકા યૂયં ભવિષ્યન્તિ સદા દ્વિજઃ

યુષ્માકં સ્યાદ્વારિવહા નદી પાષાણપર્વ્વતાઃ।
નદ્યાદયો વારિવહા મૃન્મયાશ્ચ યથા ગૃહાઃ

કામધેનુઃ કલ્પવૃક્ષો મલ્લોકમુપતિષ્ઠતામ્।
એવં શપ્તા બ્રહ્મણા તે પ્રાર્થયન્તોઽબ્રુવન્નજમ્

ત્વયા યદ્દત્તમખિલં તત્સર્વં શાપતો ગતમ્।
જીવનાર્થં પ્રસાદં નો ભગવાન્કર્ત્તુમર્હસિ

તચ્છ્રુત્વા બ્રાહ્મણાન્બ્રહ્મા પ્રોવાચેદં દયાન્વિતઃ।
તીર્થોપજીવિકા યૂયમાચન્દ્રાર્કં ભવિષ્યથ

લોકાઃ પુણ્યા ગયાયાં યે શ્રાદ્ધિનો બ્રહ્મલોકગાઃ।
યુષ્માન્યે પૂજયિષ્યન્તિ તૈરહં પૂજિતઃ સદા

આક્રાન્તં દૈત્યજઠરં ધર્મ્મેણ વિરજાદ્રિણા।
નાભિકૂપસમીપે તુ દેવી યા વિરજા સ્થિતા।
તત્ર પિણ્ડાદિકં કૃત્વા ત્રિઃસપ્તકુલમુદ્ધરેત્

મહેન્દ્રગિરિણા તસ્ય કૃતૌ પાદૌ સુનિશ્ચલૌ।
ઇતત્ર પિણ્ડાદિકૃત્સપ્ત કુલાન્યુદ્ધરતે નરઃ

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ગયામાહાત્મ્યં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ