વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 43-2

॥સૂત ઉવાચ॥
ગન્ધમાદનપાર્શ્વે તુ સ્ફીતા ચોપરિ ગણ્ડિકા।
દ્વાત્રિંશતં સહસ્રાણિ યોજનૈઃ પૂર્વપશ્ચિમા

અસ્યાયામશચવતુસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ પ્રમાણતઃ।
તત્ર તે શુભકર્માણઃ કેતુમાલાઃ પરિશ્રુતાઃ

તત્ર કાલા નરાઃ સર્વે મહાસત્ત્વા મહાબલાઃ।
સ્ત્રિયશ્ચોત્પલપત્રાભાઃ સર્વાસ્તાઃ પ્રિય દર્શનાઃ

તત્ર દિવ્યો મહાવૃક્ષઃ પનસઃ ષડ્રસાશ્રયઃ।
ઈશ્વરો બ્રહ્મણઃ પુત્રઃ કામચારી મનોજવઃ।
તસ્ય પીત્વા ફલરસં જીવન્તિ હિ સમાયુતમ્

પાર્શ્વે માલ્યવતશ્ચાપિ પૂર્વે પુર્વા તુ ગણ્ડિકા।
આયામતોઽથ વિસ્તારાદ્યથૈવાપરગણ્ડિકા

ભદ્રાશ્વાસ્તત્ર વિજ્ઞેયા નિત્યં મુદિતમાનસા।
ભદ્રં સાલવનં તત્ર કાલામ્રાશ્ચ મહાદ્રુમાઃ

તત્ર તે પુરુષાઃ શ્વેતા મહાસત્ત્વા મહાબલાઃ।
સ્ત્રિયઃ કુમુદવર્ણાભાઃ સુન્દર્ય્યઃ પ્રિયદર્શનાઃ

ચન્દ્રપ્રભાશ્વન્દ્રવર્ણાઃ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનાઃ।
ચન્દ્રશીતલગાત્રાશ્ચ સ્ત્રિયશ્ચોત્પલગન્ધિકાઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ તેષામાયુર્નિરામયમ્।
કાલામ્રસ્ય રસં પીત્વા સર્વદા સિથરયૌવનાઃ

॥ઋષય ઊચુઃ॥
પ્રમાણં વર્ણમાયુશ્ચ યાથાતથ્યેન કીર્તિતમ્।
ચતુર્ણામપિ દ્વીપાનાં સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્

॥સૂત ઉવાચ॥
ભદ્રાશ્વાનાં યથા ચિહ્નં કીર્તિતં કીર્તિવર્દ્ધનાઃ।
તચ્છૃણુધ્વં તુ કાર્ત્સ્ન્યેન પૂર્વસિદ્ધૈરુદાહૃતમ્

દેવકૂટસ્ય સર્વસ્ય પ્રથિતસ્યેહ યત્પરમ્।
પૂર્વેણ દિક્ષુ સર્વાસુ યથાવચ્ચ પ્રકીર્તિતમ્

કુલાચલાનાં પઞ્ચાનાં નદીનાઞ્ચ વિશેષતઃ।
તથા જનપદાનાઞ્ચ યથા દૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્

શૈવાલો વર્ણમાલાગ્રઃ કોરઞ્જશ્ચાચલોત્તમઃ।
શ્વેતવર્ણશ્ચ નીલશ્ચ પઞ્ચૈતે કુલપર્વતાઃ

તેષાં પ્રસૂતિરન્યેપિ પર્વતા બહુવિસ્તરાઃ।
કોટિકોટિઃ ક્ષિતૌ જ્ઞેયાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

તૈર્વિમિશ્રા જનપદૈર્નાનાસત્ત્વસમાકુલાઃ।
નાનાપ્રકારજાતીયાસ્ત્વનેકનૃપપાલિતાઃ

નામધેયૈશ્ચ નિક્રાન્તૈઃ શ્રીમદ્ભિઃ પુરુષર્ષભૈઃ।
અધ્યાસિતા જનપદાઃ કીર્તનીયાશ્ચ શોભિતાઃ

તેષાન્તુ નામધેયાનિ રાષ્ટ્રાણિ વિવિધાનિ ચ।
ગિર્યન્તરનિવિષ્ટાનિ સમેષુ વિષમેષુ ચ

તથા સુમઙ્ગલાઃ શુદ્ધાશ્ચન્દ્રકાન્તાઃ સુનન્દનાઃ।
વ્રજકા નીલશૈલેયાઃ સૌવીરા વિજયસ્થલાઃ

મહાસ્થલાઃ સુકામાશ્ચ મહાકેશાઃ સુમૂર્દ્ધજાઃ।
વાતરંહાઃ સોપસઙ્ગાઃ પરિવાયાઃ પરાચકાઃ

સમ્ભવક્રા મહાનેત્રાઃ શૈવાલાસ્તનપાસ્તથા।
કુમુદાઃ શાકમુણ્ડાશ્ચ ઉરઃ સઙ્કીર્ણભૌમકાઃ

સોદકા વત્સકાશ્ચૈકે વારાહા હારવામકાઃ।
શઙ્ખાખ્યા ભાવિસન્દ્રાશ્ચ ઉત્તરા હૈમભૌમકાઃ

કૃષ્ણભૌમાઃ સુભૌમાશ્ચ મહાભૌમાશ્ચ કીર્તિતાઃ।
એતે ચાન્યે ચ વિખ્યાતા નાનાજનપદા મયા

તે પિબન્તિ મહાપુણ્યાં મહાગઙ્ગાં મહાનદીમ્।
આદૌ ત્રૈલોક્યવિખ્યાતા શીતા શીતામ્બુવાહિની

તથા ચ હંસવસતિર્મહાચક્રા ચ નિમ્નગા।
ચક્રા વક્રા ચ કઞ્ચી ચ સુરસા ચાપગોત્તમા

શાખાવતી ચેન્દ્રનદી મેઘા મઙ્ગારવાહિની।
કાવેરી હરિતોયા ચ સોમાવર્ત્તા શતહ્રદા

વનમાલા વસુમતી પમ્પા પમ્પાવતી શુભા।
સુવર્ણા પઞ્ચ વર્ણા ચ તથા પુણ્યા વપુષ્મતી

મણિવપ્રા સુવપ્રા ચ બ્રહ્મભાગા શિલાશિની।
કૃષ્ણતોયા ચ પુણ્યોદા તથા નાગપદી શુભા

શૈવાલિની મણિતટા ક્ષારોદા ચારુણાવતી।
તથા વિષ્ણુપદી ચૈવ મહાપુણ્યા મહાનદી

હિરણ્યવાહિનીલા ચ સ્કન્દમાલા સુરાવતી ।
વામોદા ચ પતાકા ચ વેતાલી ચ મહાનદી

એતા ગઙ્ગા મહાનદ્યો નાયિકાઃ પરિકીર્તિતાઃ।
ક્ષુદ્રનદ્યસ્ત્વસંખ્યાતાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ

પૂર્વદ્વીપસ્ય વોહિન્યઃ પુણ્યવત્યશ્ચ કીર્તિતાઃ।
કીર્ત્તનેનાપિ ચૈતાસાં પૂતઃ સ્યાદિતિ મે મતિઃ

સમૃદ્ધરાષ્ટ્રં સ્ફીતઞ્ચ નાનાજનપદાકુલમ્।
નાનાવૃક્ષવનોદ્દેશં નાનાનગ સુવેષ્ટિતમ્

નરનારીગણાકીર્ણં નિત્યં પ્રમુદિતં શિવમ્।
બહુધાન્યધનોપેતં નાનાનૃપતિપાલિતમ્ ।
ઉપેતં કીર્તનશતૈર્નાનારત્નાકરાકરમ્

તસ્મિન્દેશે સમાખ્યાતા હેમશઙ્ખદલપ્રભાઃ।
મહાકાયા મહાવીર્યાઃ પુરુષાઃ પુરુષર્ષભાઃ

સમ્ભાષણં દર્શનઞ્ચ સમસ્થાનોપસેવનમ્ ।
દેવૈઃ સહ મહાભાગાઃ કુર્વતે તત્ર વૈ પ્રજાઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ તેષામાયુઃ પ્રકીર્તિતમ્।
ધર્માધર્મવિશેષશ્ચ ન તેષ્વસ્તિ મહાત્મસુ।
અહિંસા સત્યવાક્યઞ્ચ પ્રકૃત્યૈવ હિ વર્ત્તતે

તે ભક્ત્યા શઙ્કરં દેવં ગૌરીં પરમવૈષ્ણવીમ્।
ઇજ્યાપૂજાનમસ્કારાંસ્તાભ્યાં નિત્યં પ્રયુઞ્જતે

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ