વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 42-2

॥સૂત ઉવાચ॥
સરોવરેભ્યઃ પુણ્યોદા દેવ નદ્યો વિનિર્ગતાઃ।
મહૌઘતોયા નદ્યશ્ચ તાઃ શ્રૃણુધ્વં યથાક્રમમ્

આકાશામ્ભોનિધેર્યોઽસૌ સોમ ઇત્યભિધીયતે।
આધારઃ સર્વભૂતાનાં દેવાનામમૃતાકરઃ

તસ્માત્ પ્રવૃત્તા પુણ્યોદા નદી હ્યાકાશગામિની।
સપ્તમેનાનિલપથા પ્રયાતા વિમલોદકા

સા જ્યોતિષિ નિવર્તન્તી જ્યોતિર્ગણનિષેવિતા।
તારાકોજિસહસ્રાણાં નભસશ્ચ સમાયતા

માહેન્દ્રેણ ગજેન્દ્રેણ આકાશપથયાયિના।
ક્રીડિતા હ્યન્તરતલે યા સા વિક્ષોભિતોદકા

નૈકૈર્વિમાનસઙ્ઘાતૈઃ પ્રક્રામદ્ભિર્નભસ્તલમ્।
સિદ્ધૈરુપસ્પૃષ્ટજલા મહાપુણ્યજલા શિવા

વાયુના પ્રેર્યમાણા ચ અનેકાભોગગામિની।
પરિવર્ત્તત્યહરહર્યથા સૂર્યસ્તથૈવ સા

ચત્વાર્યશીતિઃ પ્રતતા યોજનાનાં સમન્તતઃ।
વેગેન કુર્વતી મેરું સા પ્રયાતા પ્રદક્ષિણમ્

વિભિદ્યમાના સલિલૈસ્તૈજસેનાનિલેન ચ।
મેરોરુત્તરકૂટેષુ પતિતાથ ચતુર્ષ્વપિ

મેરુકૂટતટાન્તેભ્ય ઉત્કૃષ્ટેભ્યો નિવર્તિતા।
વિકીર્યમાણ સલિલા ચતુર્દ્ધાસંસૃતોદકા

ષષ્ટિયોજનસાહસ્રં નિરાલમ્બનમમ્બરમ્।
નિપપાત મહાભાગ મેરોસ્તસ્ય ચતુર્દ્દિશમ્

સા ચતુર્ષ્વભિતશ્ચૈવ મહાપાદેષુ શોભના।
પુણ્યા મન્દરપૂર્વેણ પતિતા હિ મહાનદી

પૂર્વેણાંશેન દેવાનાં સર્વસિદ્ધગણાલયમ્।
સુવર્ણચિત્રકટકં નૈકનિર્ઝરકન્દરમ્

પ્લાવયન્તી સશૈલેન્દ્રં મન્દરઞ્ચારુકન્દરમ્।
વપ્રપ્રતાપશમનૈરનેકૈઃ સ્ફાટિકોદકૈઃ

તથા ચૈત્રરથં રમ્યં પ્લાવયન્તી પ્રદક્ષિણમ્।
પ્રવિષ્ટા હ્યમ્બરનદી હ્યરુણોદસરોવરમ્

અરુણોદાન્નિવૃત્તાઽથ શીતાન્તે રમ્યનિર્ઝરે।
શૈલે સિદ્ધગણાવાસે નિપપાત સુગામિની

સીતા નામ મહા પુણ્યા નદીનાં પ્રવરા નદી।
સા નિકુઞ્જનિરુદ્ધા તુ અનેકાભોગગામિની

શીતાન્તાશિખરાદ્ભ્રષ્ટા સુકુઞ્જે વરપર્વતે।
નિપપાત મહાભાગા તસ્માદપિ સુમઞ્જસમ્

તસ્માન્માલ્યવતં શૈલં ભાવયન્તી વરાપગા।
વૈકઙ્કં સમનુપ્રાપ્તા વૈકઙ્કાન્મણિપર્વતમ્।
મણિપર્વતાન્મહાશૈલં ઋષભં નૈકકન્દરમ્

એવં શૈલસહસ્રાણિ દારયન્તી મહાનદી।
પતિતાઽથ મહાશૈલે જઠરે સિદ્ધસેવિતે

તસ્માદપિ મહાશૈલં દેવકૂટં તરઙ્ગિણી।
તસ્ય કુક્ષિસમુદ્રાન્તા ક્રમેણ પૃથિવીં ગતા

સૈવં સ્થલીસહસ્રાણિ શૈલરાજશતાનિ ચ।
વનાનિ ચ વિચિત્રાણિ સરાંસિ વિવિધાનિ ચ

સ્રાવયન્તી મહાભાગા વિસ્ફારેષ્વવલીકદા।
નદી સહસ્રાનુગતા પ્રવૃત્તા ચ મહાનદી

ભદ્રાશ્વં સુમહાદ્વીપં પ્લાવયન્તી વરાપગા।
પ્રવિષ્ટા હ્યર્ણવં પૂર્વં પૂર્વે દ્વીપે મહાનદી

દક્ષિણેઽપિ પ્રપન્ના યા શૈલેન્દ્રે ગન્ધમાદને।
ચિત્રૈઃ પ્રપાતૈર્વિધૈર્નૈકવિસ્ફાલિતોદકા

તદ્ઘન્ધમાદનવનં નન્દનં દેવનન્દનમ્।
પ્લાવયન્તી મહાભાગા પ્રયાતા સા પ્રદક્ષિણમ્

નામ્ના હ્યલકનન્દેતિ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતા।
પ્રવિશત્યુત્તરસરો માનસં દેવમાનસમ્

માનસાચ્છૈલરાજાનં રમ્યં ત્રિશિખરં ગતા।
ત્રિકૂટાચ્છૈલશિખરાત્ કલિઙ્ગશિખરં ગતા

કલિઙ્ગશિખરાદ્ભ્રષ્ટા રુચકે નિપપાત સા।
રુચકાન્નિષધં પ્રાપ્તા તામ્રાભં નિષધાદપિ

તામ્રાભશિખરાર્દ્ભ્રષ્ટા ગતા શ્વેતોદરં ગિરિમ્ ।
તસ્માત્સુમૂલં શૈલેન્દ્રં વસુધારઞ્ચ પર્વતમ્

હેમકૂટં ગતા તસ્માદ્દેવશ્રૃઙ્ગે તતો ગતા।
તસ્માદ્ગતા મહાશૈલં તતશ્ચાપિ પિશાચકમ્

પિશાચકાચ્છૈલવરાત્ પઞ્ચકૂટઙ્ગતા પુનઃ।
પઞ્ચકૂટાત્તુ કૈલાસં દેવાવાસં શિલોચ્ચયમ્

તસ્ય કુક્ષિષુ વિભ્રાન્તા નૈકકન્દરસાનુષુ।
હિમવત્યુત્તમનદી નિપપાતાચલોત્તમે

સૈવં શૈલસહસ્રાણિ દારયન્તી મહાનદી।
સ્થલીશતાન્યનેકાનિ પ્લાવયન્ત્યાશુગાણિની

વનાનાઞ્ચ સહસ્રાણિ કન્દરાણાં શતાનિ ચ ।
સ્રાવયન્તી મહાભાગા પ્રયાતા દક્ષિણોદધિમ્

રમ્યા યોજનવિસ્તીર્ણા શૈલકુક્ષિષુ સંવૃતા।
યાધૃતા દેવદેવેન શઙ્કરેણ મહાત્મના

પાવની દ્વિજશાર્દૂલ ઘોરાણામપિ પાપ્મનામ્।
શઙ્કરસ્યાઙ્કસંસ્પર્શાન્મહાદેવસ્ય ધીમતઃ।
દ્વિગુણં પવિત્રસલિલા સર્વલોકે મહાનદી

અનુશૈલં સમન્તાચ્ચ નિર્ગતા બહુભિર્મુખૈઃ।
અથોઽન્યેનાભિધાનેન ખ્યાતા નદ્યઃ સહસ્રશઃ

તસ્માદ્ધિમવતો ગઙ્ગા ગતા સા તુ મહાનદી।
એવં ગઙ્ગેતિ નામ્નાદિપ્રકાશા સિદ્ધસેવિતા

ધન્યાસ્તે સત્તમા દેશા યત્ર ગઙ્ગા મહાનદી।
રુદ્રસાદ્ધ્યાનિલાદિત્યૈર્જુષ્ટતોયા યશસ્વતી

મહાપાદં પ્રવક્ષ્યામિ મેરોરપિ હિ પશ્ચિમમ્।
નાનારત્નાકારં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિર્નિષેવિતમ્

વિપુલં શૈલરાજાનં વિપુલોદરકન્દરમ્ ।
નિતમ્બકુઞ્જ કટકૈર્વિમલૈર્મ્મણ્ડિતોદરમ્

અપિ યા ત્ર્યમ્બકસ્યૈષા ત્રિદશૈઃ સેવિતોદકા।
વાયુવેગા ગતાભોગા લતેવ ભ્રામિતા પુનઃ

મેરુકૂટતટાદ્ભ્રષ્ટા પ્રહતૈઃ સ્વાદિતોદકા।
વિસ્તીર્ય્યમાણસલિલા નિર્મ્મલાંશુકસન્નિભા

તસ્ય કૂટેઽમ્બરનદી સિદ્ધચારણસેવિતા ।
પ્રદક્ષિણમથાવૃત્ય પતિતા સા તુ ગામિની

દેવભ્રાજં મહાભ્રાજં સવૈભ્રાજં મહાવનમ્।
પ્લાવયન્તી મહાભાગા નાનાપુષ્પફલોદકા

પ્રદક્ષિણં પ્રકુર્વાણા નાનાવનવિભૂષિતા।
પ્રવિષ્ટા પશ્વિમસરઃ સિતોદં વિમલોદકમ્

સા સિતોદાદ્વિનિષ્ક્રાન્તા સુપક્ષં પર્વ્વતં ગતા।
સુપક્ષતસ્તુ પુણ્યોદાત્તતો દેવર્ષિસેવિતા

સુપક્ષકૂટતટગા તસ્માચ્ચ સંશિતોદકા।
નિપપાત મહાભાગા રમણ્યં શિખિપર્વ્વતમ્

શિખેશ્ચ પર્વતાત્ કઙ્કં કઙ્કાદ્વૈદૂર્ય્યપર્વ્વતમ્।
વૈદૂર્ય્યાત્ કપિલં શૈલં તસ્માચ્ચ ગન્ધમાદનમ્

તસ્માદ્ગિરિવરાત્ પ્રાપ્તા પિઞ્જરં વરપર્વ્વતમ્।
પિઞ્જરાત્ સરસં યાતા તસ્માચ્ચ કુમુદાચલમ્

મધુમન્તં જનઞ્ચૈવ મુકુટઞ્ચ શિલોચ્ચયમ્।
મુકુટાચ્છૈલશિખરાત્ કૃષ્ણં યાતા મહાગિરિમ્

કૃષ્ણાત્ શ્વેતં મહાશૈલં મહાનગનિષેવિતમ્।
શ્વેતાત્ સહસ્રશિખરં શૈલેન્દ્રં પતિતા પુનઃ

અનેકાભિઃ સ્રવન્તીભિરાપ્યાયિતજલા શિવા ।
એવં શૈલસહસ્રાણિ સાદયન્તી મહાનદી।
પારિજાતે મહાશૈલે નિપપાતાશુગામિની

અનેકનિર્ઝરનદી ગુહાસાનુષુ રાજતે।
તસ્ય કુક્ષિષ્વનેકાસુ ભ્રાન્તતોયા તરઙ્ગિણી

વ્યાહન્યમાનસંવેગા ગણ્ડશૈલૈરનેકશઃ।
સંવિદ્યમાનસલિલા ગતા ચ ધરણીતલે

કેતુમાલં મહાદ્વીપં નાનામ્લેચ્છ ગણૈર્યુતમ્ ।
પ્લાવયન્તી મહાભાગા પ્રયાતા પશ્ચિમાર્ણવમ્

સુવર્ણચિત્રપાર્શ્વે તુ સુપાર્શ્વેઽપ્યુત્તરે ગિરૌ ।
મેરોશ્ચિત્રમહાપાદે મહાસત્ત્વનિષેવિતે

મેરુકૂટતટાદ્ભ્રષ્ટા પવનેનેરિતોદકા।
અનેકાભોગવક્રાઙ્ગી ક્ષિપ્યમાણા નભસ્તલે

ષષ્ટિયોજનસાહસ્રે નિરાલમ્બેઽમ્બરે શુભે।
વિકીર્યમાણા માલેવ નિપપાત મહાનદી

એવં કૂટતટૈર્ભ્રષ્ટા નૈકૈર્દેવર્ષિસેવિતૈઃ।
વિકીર્યમાણસલિલા નૈકપુષ્પોડુપોત્કચા

નાનારત્નવનોદ્દેશમરણ્યં સવિતુર્વ્વનમ્।
મહાવનં મહાભાગા પ્લાવયન્તી પ્રદક્ષિણમ્

સરોવરં મહાપુણ્યં મહાભાગનિષેવિતમ્।
તત્રાવિવેશ કલ્યાણી મહાભદ્રં સિતોદકા

ભદ્રસોમેતિ નામ્ના હિ મહાપારા મહાજવા।
મહાનદી મહાપુણ્યા મહાભદ્રા વિનિર્ગતા

નૈકનિર્ઝરવપ્રાઢ્યા શંખકૂટતટે તુ સા।
તત્ર કૂટે ગિરિતટે નિપપાતાશુગામિની

શંખકૂટતટાદ્ભ્રષ્ટા પપાત વૃષપર્વ્વતમ્।
વૃષપર્વ્વતાદ્વત્સગિરિં નાગશૈલં તતો ગતા

તસ્માન્નીલં નગશ્રેષ્ઠં સંપ્રાપ્તા વર્ષપર્વ્વતમ્।
નીલાત્ કપિઞ્જલઞ્ચૈવ ઇન્દ્રનીલં ચ નિમ્નગા

તતઃ પરં મહાનીલં હેમશ્રૃઙ્ગઞ્ચ સા યયૌ ।
હેમશ્રૃઙ્ગાદ્ગતા શ્વેતં શ્વેતાચ્ચ સુનગં યયૌ

સુનગાત્ શતશ્રૃઙ્ગઞ્ચ સંપ્રાપ્તા સા મહાનદી।
શતશ્રૃઙ્ગાન્મહાશૈલં પુષ્કરં પુષ્પમણ્ડિતમ્

પુષ્કરાચ્ચ મહાશૈલં દ્વિરાજં સુમહાબલમ્ ।
વરાહપર્વ્વતં તસ્માન્મયૂરઞ્ચ શિલોચ્ચયમ્

મયૂરાચ્ચૈકશિખરં કન્દરોદરમણ્ડિતમ્ ।
જારુધિં શૈલ શિખરં નિપપાતાશુગામિની

એવં ગિરિસહસ્રાણિ દારયન્તી મહાનદી।
ત્રિશ્રૃઙ્ગં શ્રૃઙ્ગકલિલં મર્યાદાપર્વતં ગતા

ત્રિશ્રૃઙ્ગતટવિભ્રષ્ટા મહાભાગનિષેવિતા।
મેરુકૂટતટાદ્ભ્રષ્ટા પવનેનેરિતોદકા

વિરુદ્ધં પર્વતવરં પપાત વિમલોદકા।
પ્લાવયન્તી મહાભાગા પ્રયાતા પશ્ચિમાર્ણવમ્

સુવર્ણભુવિ પાર્શ્વે તુ સુપાર્શ્વેપ્યુત્તરે ગિરૌ ॥
મેરોશ્વિત્રે મહાપાદે મહાસત્ત્વનિષેવિતે

કન્દરોદરવિભ્રષ્ટા તસ્માદપિ તરઙ્ગિણી।
નૈકભોગા પપાતોર્વીં ચિત્રપુષ્પોઢુપોત્કચા

પ્લાવયન્તી પ્રમુદિતા ઉત્તરાન્ સા કુરૂન્ શિવા।
મહાદ્વીપસ્ય મધ્યેન પ્રયાતા સોત્તરાર્ણવમ્

એવં તાસ્તુ મહાનદ્યશ્ચતસ્રો વિમલોદકાઃ।
મહાગિરિતટભ્રષ્ટાઃ સંપ્રયાતાશ્ચતુર્દિશમ્

તત્સેયં કથિતપ્રાયા પૃથિવી બહુવિસ્તરા।
મેરુશૈલમહાકીર્ણાઽવિશચ્ચ સર્વતોદિશમ્

ચતુર્મહાદ્વીપવતી ચતુરાક્રીડકાનના।
ચતુષ્કેતુમહાવૃક્ષા ચતુર્વરસરસ્વતી

ચતુર્મહાશૈલવતી ચતુર્ભુજગસંશ્રયા।
અષ્ટોત્તરમહાશૈલા તથાષ્ટવરપર્વતા

ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામ દ્વિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ