વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 39-2

॥સૂત ઉવાચ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યસ્મિન્ યસ્મિન્ શિલોચ્ચયે।
યે સન્નિવિષ્ટા દેવાનાં વિવિધાનાં ગૃહોત્તમાઃ

તત્ર યોઽસૌ મહાશૈલઃ શીતાન્તો નૈક વિસ્તરઃ।
નૈકધાતુશતૈશ્ચિત્રૈર્નૈકરત્નાકરાકરઃ

નિતમ્બૈઃ પુષ્પસાલમ્બૈર્નૈકસત્ત્વગુણાલયઃ।
મહાર્હમણિચિત્રાભિર્હેમવંશૈરલંકૃતઃ

નિતમ્બૈઃ ષટ્પદોદ્ગીતૈઃ પ્રવાલૈર્હેમચિત્રકૈઃ।
તટૈઃ કુસુમસઙ્કીર્ણૈર્મત્તભ્રમરનાદિતૈઃ

લતાલમ્બૈશ્ચિત્રવદ્ભિશ્ચિત્રૈર્ધાતુશતાર્ચિતૈઃ।
સાનુભી રત્નચિત્રૈશ્ચ પુષ્પાઢ્યૈશ્ચ વિભૂષિતઃ

વિમલસ્વાદુપાનીયૈર્નૈકપ્રસ્રવમૈર્યુતઃ।
નિકુઞ્જૈઃ કુસુમોત્કીર્ણૈરનેકૈશ્ચ વિભૂષિતઃ

પુષ્મૌડુપવહાભિશ્ચ સ્રવન્તીભિરલંકૃતઃ।
કિન્નરાચરિતાભિશ્ચ દરીભિઃ સર્વતસ્તતઃ

યક્ષગન્ધર્વચરિતૈરનેકૈઃ કન્દરોદરૈઃ।
શોભિતશ્ચ સુખાસેવ્યૈશ્ચિત્રૈર્ગહનસઙ્કટૈઃ

નાનાસત્વગણાકીર્ણૈઃ સુપાનીયૈઃ સુખાશ્રયૈઃ।
નાનાપુષ્પફલોપેતૈઃ પાદપૈઃ સમલંકૃતઃ ॥ ૩૯.૯ .
તસ્મિન્ ગુહાશ્રયાકીર્ણે અનેકોદરકન્દરે।
ક્રીડાવનં મહેન્દ્રસ્ય સર્વકામગુણૈર્યુતમ્

તત્ર તદ્દેવરાજસ્ય પારિજાતવનં મહત્।
પ્રકાશં ત્રિષુ લોકેષુ ગીયતે શ્રુતિનિશ્ચયાત્

તરુણાદિત્યસંકાશૈ ર્મહાગન્ધૈર્મનોહરૈઃ।
પુષ્પૈર્ભાતિ નગશ્રેષ્ઠઃ સુદીપ્ત ઇવ સર્વશઃ

સમગ્રં યોજનશતં તં ગન્ધમનિલો વવૌ।
પારિજાતકપુષ્માણાં માહેન્દ્ર વનનિર્ગતઃ

વૈઢૂર્યનીલૈઃ કમલૈઃ સૌવર્ણૈર્વજ્રકેસરૈઃ।
સર્વગન્ધબલોપેતૈર્મત્તષટ્પદનાદિતૈઃ

વ્યાકોશૌર્વિકચૈશ્ચાપિ શતપત્રૈર્મનોહરૈઃ।
સપઙ્કજૈર્મહા પત્રૈર્વાપ્યસ્તત્ર વિભૂષિતાઃ

વિરેજુરન્તરમ્બુસ્થાઃ સૌવર્ણમણિભૂષિતાઃ।
પરિપ્સન્દેક્ષણા નિત્યં મીનયૂથાઃ સહસ્રશઃ

કૂર્મૈશ્ચાનેકસંસ્થાનૈર્હેમરત્નપરિષ્કૃતૈઃ।
ચઞ્ચૂર્યમાણૈઃ સલિલૈર્ભાતિ ચિત્રં સમન્તતઃ

નાનાવર્ણૈશ્ચ શખુનૈર્નાનારત્નતનૂરુહૈઃ।
સુવર્ણપુષ્પૈશ્ચાનેકૈર્મણિતુણ્ડૈર્દ્વિજાતિભિઃ

વલ્ગુસ્વરૈઃ સદોન્મત્તૈઃ સમ્પતદ્ભિઃ સમન્તતઃ।
શુશુભે તદ્વનં રમ્યં સહસ્રાક્ષસ્ય ધીમતઃ

મત્તભ્રમરસન્નાદૈર્વિહઙ્ગાનાઞ્ચ કૂજિતૈઃ।
નિત્યમા નન્દિતવનં તસ્માત્ ક્રીડાવનં મહત્

સુવર્ણપાર્શ્વૈશ્ચ નગૈર્મણિમુક્તાપુરસ્કૃતૈઃ।
મણિશ્રૃઙ્ગકલાપન્નૈઃ પતદ્ભિશ્ચ સમન્તતઃ

શાખામૃગૈશ્ચ ચિત્રાઙ્ગૈર્નાનારત્નતનૂરુહૈઃ।
નાનાવર્ણપ્રકારૈશ્ચ સત્વૈરન્યૈઃ સમાકુલમ્

મુઞ્ચન્તિ પુષ્પવર્ષઞ્ચ તત્ર બાલલતા દ્રુમાઃ।
પારિજાતકપુષ્પાણાં મન્દમારુત કમ્પિતાઃ

શયનાસનનિર્વ્યૂહૈઃ સ્તીર્ણૈ રત્નવિભૂષિતૈઃ।
વિહારભૂમયસ્તત્ર દ્વિજાઃ શક્રવને શુભાઃ।
ન ચ શીતો ન ચાપ્યુષ્ણો રવિસ્તત્ર સમઃ સદા

નિત્યમુન્માદજનનો મધુમાધવસમ્ભવઃ।
વાતિ ચાપ્યનિલસ્તત્ર નાનાપુષ્પાધિવાસિતઃ।
નિત્યં સઙ્ગસુખાહ્લાદી શ્રમક્લમવિનાશનઃ

તસ્મિન્નિન્દ્રવને શુભ્રે દેવદાનવપન્નગાઃ।
યક્ષરાક્ષસગુહ્યાશ્ચ ગન્ધર્વાશ્ચામિતૌજસઃ

વિદ્યાધરાશ્ચ સિદ્ધાશ્ચ કિન્નરાશ્ચ મુદા યુતાઃ।
અથાપ્સરોગણાશ્ચૈવ નિત્યં ક્રીડાપરાયણાઃ

તસ્ય પર્વતરાજસ્ય પૂર્વે પાર્શ્વે મહોચિતમ્।
કુમુઞ્ચં શૈલરાજાનં નૈકનિર્ઝરકન્દરમ્

તસ્ય ધાતુવિચિત્રેષુ કૂટેષુ બહુવિસ્તરાઃ।
અષ્ટૌ પુર્યો હ્યુદીર્ણાશ્ચ દાનવાનાં મહાત્મનામ્

વજ્રકે પર્વતે ચાપિ અનેકશિખરોદરૈઃ।
ઉદીર્ણા રાક્ષસાવાસા નરનારીસમાકુલાઃ

નીલકા નામ તે ઘોરા રાક્ષસાઃ કામરૂપિણઃ।
તત્ર તેઽભિરતા નિત્યં મહાબલપરાક્રમાઃ

મહાનીલેઽપિ શૈલેન્દ્રે પુરાણિ દશ પઞ્ચ ચ।
હયાનનાનાં વિખ્યાતાઃ કિન્નરાણાં મહાત્મનામ્

દેવસેનો મહાબાહુર્બલમિન્દ્રાદયસ્તથા।
તત્ર કિન્નરરાજાનો દશપઞ્ચ ચ ગર્વિતાઃ

સુવર્ણપાર્શ્વાઃ પ્રાયેણ નાનાપર્ણસમાકુલૈઃ।
બિલપ્રવેશૈર્નગરૈઃ શૈલેન્દ્રઃ સોઽભ્યલંકૃતઃ

અતિદારુણા દૃષ્ટિવિષા હ્યગ્નિકોપા દુરાસદાઃ।
મહોરગશતાસ્તત્ર સુવર્ણવશવર્તિનઃ

સુનાગેઽપિ મહાશૈલે દૈત્યાવાસા- સહસ્રશઃ।
હર્મ્યપ્રાસાદ કલિલાઃ પ્રાંશુપ્રાકારતોરણાઃ

વેણુમન્તે મહાશૈલે વિદ્યાધરપુરત્રયમ્।
ત્રિંશદદ્યોજનવિસ્તીર્ણં પઞ્ચાશદ્યોજનાયતમ્

ઉલૂકો રોમશશ્ચૈવ મહાનેત્રશ્ચ વીર્યવાન્।
વિદ્યાધરવરાસ્તત્ર શક્રતુલ્યપરાક્રમાઃ

વૈકઙ્કે શૈલશિખરે હ્યન્તઃકન્દરનિર્ઝરે।
મહોચ્ચશ્રૃઙ્ગે રુચિરે રત્નધાતુવિચિત્રિતે

તત્રાસ્તે ગારુડિર્નિત્યં ઉરગારિર્દુરાસદઃ।
મહાવાયુજવશ્ચણ્ડઃ સુગ્રીવો નામ વીર્યવાન્

મહાપ્રમાણૈ ર્વિક્રાન્તૈર્મહાબલપરાક્રમૈઃ।
સશૈલો હ્યાવૃતઃ સર્વઃ પક્ષિભિઃ પન્નગારિભિઃ

કરઞ્જેઽભિરતો નિત્યં સાક્ષાદ્ભૂતપતિઃ પ્રભુઃ।
વૃષભાઙ્કો મહાદેવઃ શઙ્કરો યોગિનાં પ્રભુઃ

નાનાવેષધરૈર્ભૂતૈઃ પ્રમથૈશ્ચ દુરાસદૈઃ।
કરઞ્જે સાનવઃ સર્વે હ્યવકીર્ણાઃ સમન્તતઃ

વસુધારે વસુમતાં વસૂનામમિતૌજસામ્।
અષ્ટાવાયતનાન્યાહુઃ પૂજિતાનિ મહાત્મનામ્

રત્નધાતૌ ગિરિવરે ઋષીણાઞ્ચ મહાત્મનામ્।
સપ્તાશ્રમાણિ પુણ્યાનિ સિદ્ધાવાસયુતાનિ ચ

મહાપ્રજાપતેઃ સ્થાનં હેમશ્રૃઙ્ગો નગોત્તમે।
ચતુર્વક્ત્રસ્ય દેવસ્ય સર્વભૂતનમસ્કૃતમ્

ગજશૈલે ભગવતો નાનાભૂતગણાવૃતાઃ ।
રુદ્રાઃ પ્રમુદિતા નિત્યં સર્વભૂતનમસ્કૃતાઃ

સુમેધે ધાતુચિત્રાઢ્યે શૈલેન્દ્રે મેઘસન્નિભે।
નૈકોદરદરીવપ્રનિકુઞ્જૈશ્ચોપશોભિતે

આદિત્યાનાં વસૂનાઞ્ચ રુદ્રાણાઞ્ચામિતૌજસામ્।
તત્રાયતનવિન્યાસા રમ્યાશ્ચૈવાશ્વિનોરપિ

સ્થાનાનિ સિદ્ધૈર્દેવાનાં સ્થાપિતાનિ નગોત્તમે।
તત્ર પૂજાપરા નિત્યં યક્ષ ગન્ધર્વકિન્નરાઃ

ગન્ધર્વનગરી સ્ફીતા હેમકક્ષે નગોત્તમે।
અશીત્યામરપુર્ય્યાભા મહાપ્રાકારતોરણા

સિદ્ધા હ્યપત્તના નામ ગન્ધર્વા યુદ્ધ શાલિનઃ।
યેષામધિપતિર્દેવો રાજરાજઃ કપિઞ્જલઃ

અનલે રાક્ષસાવાસાઃ પઞ્ચકૂટેઽપિ દાનવાઃ।
ઊર્જિતા દેવરિપવો મહાબલપરાક્રમાઃ

શતશ્રૃઙ્ગે પુરશતં યક્ષાણામમિતૌજસામ્।
તામ્રાભે કાદ્રવેયસ્ય તક્ષકસ્ય પુરોત્તમમ્

વિશાખે પર્વતશ્રેષ્ઠે નૈકવપ્રદરીશુભે।
ગુહાનિરતવાસસ્ય ગુહસ્યાયતનં મહત્

શ્વેતોદરે મહાશૈલે મહાભવનમણ્ડિતે।
પુરં ગરુઢપુત્રસ્ય સુનાભસ્ય મહાત્મનઃ

પિશાચકે ગિરિવરે હર્મ્યં પ્રાસાદ મણ્ડિતમ્।
યક્ષગન્ધર્વચરિતં કુબેરભવનં મહત્

હરિકૂટે હરિર્દેવઃ સર્વભૂતનમસ્કૃતઃ।
પ્રભાવાત્તસ્ય શૈલોઽસૌ મહાનાભઃ પ્રકાશતે

કુમુદે કિન્નરાવાસા અઞ્જને ચ મહોરગાઃ।
કૃષ્ણે ગન્ધર્વ્વનગરા મહાભવનશાલિનઃ

પાણ્ડુરે ચારુશિખરે મહાપ્રાકારતોરણે।
વિદ્યાધરપુરં તત્ર મહાભવનમાલિનમ્

સહસ્રશિખરે શૈલે દૈત્યાનામુગ્રકર્મ્મણામ્।
પુરાણિ સમુદીર્ણાનાં સહસ્રં હેમમાલિનામ્

મુકુટે પન્નગાવાસા અનેકાઃ પર્વતોત્તમાઃ।
પુષ્પકે વૈ મુનિગણા નિત્યમેવ મુદા યુતાઃ

વૈવસ્વતસ્ય સોમસ્ય વાયોર્નાગાધિપસ્ય ચ।
સુપક્ષે પર્વતવરે ચત્વાર્ય્યાયતનાનિ ચ

ગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈર્યક્ષૈર્ન્નાગૈર્વિદ્યાધરોત્તમૈઃ।
સિદ્ધૈર્હિ તેષુ સ્થાનેષુ નિત્યમિષ્ટઃ પ્રપૂજ્યતે

ઇતિ શ્રીમહા પુરાણે વાયુપ્રોક્તે ભુવનવિન્યાસો નામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ